Αναζητώντας το μέλλον

«Ο αισιόδοξος πιστεύει ότι ζούμε στον καλύτερο των δυνατών κόσμων. Ο απαισιόδοξος φοβάται ότι μπορεί αυτό να είναι αλήθεια». Matt Ridley, Ορθολογική αισιοδοξία. Πώς αναδύεται εξελικτικά η ευημερία, μτφρ. Έλσα Βιδάλη, επιμ. Ιωάννης Παπαδόγγονας, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2017, σελ. 389 «Ο αισιόδοξος πιστεύει ότι ζούμε στον καλύτερο των δυνατών κόσμων. Ο απαισιόδοξος φοβάται ότι μπορεί αυτό να είναι αλήθεια» (Τζέιμς Μπραντς Κέιμπελ). Στην εποχή του Διαδικτύου έχει πλέον γίνει σχεδόν κοινοτοπία η ρήση αυτή του Κέιμπελ, αλλά δεν παύει να παραμένει από τις πλέον εύστοχες όσον αφορά τη σχέση αισιοδοξίας - απαισιοδοξίας, αφού καταδεικνύει ότι η επιλογή της μιας ή της άλλης στάσης δεν είναι παρά θέμα οπτικής γωνίας. Αντιθέτως, ο Ματ Ρίντλεϊ επιχειρεί να μας πείσει ότι μπορεί κανείς να τεκμηριώσει την αισιοδοξία σε εμπειρικά δεδομένα και, εντέλει, σε ορθολογική συλλογιστική. Χρησιμοποιεί πλήθος ποσοτικών δεδομένων από τις απαρχές της ιστορίας μέχρι τη σημερινή εποχή, υποστηρίζοντας ότι η ευημερία των ανθρώπων αυξάνεται, κατά μέσο όρο, παρά τις κάποιες προσωρινές οπισθοδρομήσεις, τις ανισότητες σε τοπικό και παγκόσμιο επίπεδο και τις κρίσεις που εμφανίζονται κατά καιρούς. Αποδίδει, μάλιστα, την αύξηση αυτή στη διεύρυνση των δικτύων αλληλεπίδρασης των ανθρώπων και των κοινωνιών μέσα από τις εμπορικές συναλλαγές και τη διασταύρωση των ιδεών. Χωρίς να παραβλέπει τοπικές αποκλίσεις ή πρόσκαιρες στρεβλώσεις, επιχειρεί να δείξει ότι ο μοναδικός ενοποιητικός παράγοντας πίσω από τη διαρκή βελτίωση της ποιότητας ζωής είναι ο αντιπραγματισμός ή, ακριβέστερα, η «καταλλαξία»[1], η αυθόρμητη τάξη που αναδύεται από την προσαρμογή επιμέρους οικονομιών σε μια ενιαία αγορά, η οποία και πραγματώνεται μέσα από την αυξανόμενη εξειδίκευση των ανθρώπων. Είναι βέβαιο ότι πολλοί θα δουν το βιβλίο (και όχι άδικα) ως έναν ύμνο στις αρετές του καπιταλισμού και του οικονομικού νεοφιλελευθερισμού. Θα είναι σφάλμα, όμως, να το προσπεράσουν ή να το απορρίψουν απλώς και μόνο στη βάση προσχηματισμένων ιδεολογικών θέσεων. Ο Ρίντλεϊ δεν βασίζει την επιχειρηματολογία του σε μια εκ των προτέρων υιοθέτηση κάποιας πολιτικής ιδεολογίας. Μας καλεί να εξετάσουμε την τοποθέτησή του υπέρ της laissez-faire οικονομίας ως αποτέλεσμα της εξέτασης της ιστορίας στη βάση μετρήσιμων μεγεθών και αντικειμενικών διαπιστώσεων, με μοναδικό πρόταγμα την ευημερία όλων των ανθρώπων. Φυσικά, κάτι αντίστοιχο έχουν επιχειρήσει πολλοί οπαδοί της οικονομίας της ελεύθερης αγοράς σε θεωρητικό επίπεδο, αλλά με τη διαφορά ότι οι περισσότεροι έθεταν επίσης και ως δεδομένη, έως και επιθυμητή, την ανισότητα των ανθρώπων, είτε την εξηγούσαν ως «φυσική» (βιολογική) ή ως ιστορική αναγκαιότητα. Ο Ρίντλεϊ, αντιθέτως, αναφέρεται συλλογικά στους ανθρώπους υπονοώντας ότι τους αντιμετωπίζει ως ισότιμα μέλη ενός παγκόσμιου πληθυσμού με κοινό στόχο τη μείωση των ανισοτήτων, της εκμετάλλευσης και της εξαθλίωσης, θυμίζοντας περισσότερο την Άιν Ραντ (π.χ., στα Capitalism: The Unknown Ideal, 1966 και The New Left: The Anti-Industrial Revolution, 1971). Ξεκινώντας από τη διαπίστωση των μοναδικών ανέσεων που προσφέρει ο σύγχρονος κόσμος στην πλειονότητα των ανθρώπων του πλανήτη, ανατρέχει κατόπιν στην προϊστορία και τις αρχές της ιστορίας για να δώσει μια εικόνα της ανάδυσης των εμπορικών συναλλαγών και της υπέρβασης των οικονομιών της αυτάρκειας η οποία στην ουσία σήμανε την έναρξη του πολιτισμού. Συζητά την πορεία της γεωργίας και της κτηνοτροφίας από την εποχή της πρώτης εξημέρωσης των άγριων φυτών και ζώων μέχρι σήμερα, ασκώντας έντονη κριτική στους οπαδούς της βιολογικής καλλιέργειας και τους αντιπάλους των γενετικά τροποποιημένων οργανισμών. Στη συνέχεια, καθώς διαπραγματεύεται την άρρηκτη σχέση του εμπορίου με την ανάδυση των πόλεων, επιτίθεται στον προστατευτισμό και τις κρατικές παρεμβάσεις στις εμπορικές συναλλαγές, υποστηρίζοντας ότι πολλές μεγάλες καταστροφές στο παρελθόν οφείλονταν στην προσπάθεια επιβολής ελέγχου στην οικονομία από ένα κράτος-Μολώχ. Ακολουθεί συζήτηση του ζητήματος της πληθυσμιακής αύξησης, όπου δείχνεται η γενικά θετική σχέση της με την ευημερία. Όσον αφορά το πρόβλημα του υπερπληθυσμού που γίνεται επιτακτικό τα τελευταία 50 χρόνια, προτιμά την αισιόδοξη προοπτική που δείχνουν οι πτωτικές τάσεις των γεννήσεων όπου αυξάνεται ο πλούτος. Ένα από τα πλέον προκλητικά κεφάλαια, ίσως, εστιάζεται στο ζήτημα της ενέργειας, δείχνοντας τα οφέλη από τη χρήση των ορυκτών καυσίμων και αμφισβητώντας την ικανότητα των ανανεώσιμων και άλλων εναλλακτικών πηγών ενέργειας, όπως τα βιοκαύσιμα, να βελτιώσουν την ανθρώπινη ευημερία. Το επόμενο κεφάλαιο επιχειρεί να δείξει τη σπουδαιότητα της αλληλεπίδρασης μεταξύ καινοτομίας και ελεύθερης αγοράς, εμφυσώντας την αισιοδοξία για το μέλλον καθώς είναι απεριόριστες οι δυνατότητες για νέες τεχνολογικές καινοτομίες που θα δώσουν λύσεις στα καίρια προβλήματα, εφόσον φυσικά αφεθεί η οικονομία ελεύθερη ώστε να δίνει αφορμές και δυνατότητες για τέτοιες καινοτομίες. Οδεύοντας προς το τέλος του βιβλίου, εξετάζεται η επανερχόμενη αντίληψη περί «σημείων καμπής» που οδηγεί σε κινδυνολογία και επιστρατεύονται ποσοτικοί δείκτες που αποδεικνύουν την αστοχία όλων των προηγούμενων καταστροφολογικών «προβλέψεων». Πριν από την καταληκτική εξύμνηση των αγαθών της καταλλαξίας, δίνεται μια αισιόδοξη προοπτική για την αντιμετώπιση δύο από τα μεγαλύτερα σύγχρονα προβλήματα που αποτελούν και βασικές αιτίες πεσιμισμού: του επιπέδου διαβίωσης των αφρικανικών πληθυσμών και της κλιματικής αλλαγής. Είναι εύκολο να παρερμηνεύσει κανείς τα επιχειρήματά του, ιδίως εάν απομονώσει προτάσεις και θέσεις, και να θεωρήσει ότι ο συγγραφέας δεν λαμβάνει υπόψη του τη δυστυχία μεγάλου αριθμού ανθρώπων ή την καταπίεση που υφίστανται πληθυσμοί και τάξεις. Εάν, όμως, διαβάσει προσεκτικά το σύνολο του βιβλίου, θα δει ότι ο Ρίντλεϊ αναγνωρίζει τα προβλήματα και δεν επιχειρεί ούτε να δικαιολογήσει τις ανισότητες ούτε να τις θεωρήσει αποδεκτές ή αναγκαίες. Αυτό που επιχειρεί να υποστηρίξει είναι ότι εάν εξετάσουμε τη μεγάλη εικόνα της εξέλιξης του ανθρώπινου πολιτισμού, θα διαπιστώσουμε ότι οι ανισότητες σταδιακά μειώνονται. Το βιβλίο περιέχει πλήθος πληροφοριών που εκτείνονται από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα και σε όλον τον πλανήτη, επιλεγμένες έτσι που να κτίζουν το κεντρικό επιχείρημα. Είναι, συνεπώς, αναπόφευκτο να υπάρχουν και κάποια πραγματολογικά σφάλματα αλλά και ερμηνείες που δεν έχουν στέρεα τεκμηρίωση. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι η εξήγηση της πτώσης της Βαβυλώνας ως αποτέλεσμα της γραφειοκρατικής και διεφθαρμένης διαχείρισης από ένα αυταρχικό κράτος και ένα ιερατείο που θέλησε να προσεταιρισθεί τα οφέλη από το εμπόριο, ασκώντας έλεγχο σε αυτό με καταστροφικά αποτελέσματα. Μπορεί όντως έτσι να συνέβησαν τα πράγματα, αλλά δεν υπάρχουν στοιχεία που να το τεκμηριώνουν. Συναντά κανείς ακόμα και ελαφρώς απλοϊκές έως αστείες ερμηνείες, όπως αυτή περί της «βρετανικής εξαίρεσης» στη μαλθουσιανή παγίδα (τη μείωση της ανάπτυξης όταν ο πληθυσμός υπερβεί κάποια όρια) μέσα από την κάθοδο σε τάξεις των «πιο συνετών» και «εργατικών» μελών των ανώτερων τάξεων που αναπαράγονταν περισσότερο από τις κατώτερες! Επίσης, αρκετά αμφιλεγόμενη είναι και η άποψη του συγγραφέα ότι δεν είναι η επιστημονική έρευνα που προάγει την τεχνολογία αλλά οι οικονομικές ανάγκες που με τη σειρά τους δίνουν την οικονομική δυνατότητα για έρευνα. Μπορεί να υπάρχουν και τέτοια παραδείγματα, φυσικά, αλλά δύσκολα θα μπορούσε κανείς να φανταστεί τις σύγχρονες, τουλάχιστον, εξελίξεις στην πληροφορική, τη γενετική μηχανική, τη διαστημική τεχνολογία, τη βιοτεχνολογία κ.λπ., χωρίς τα συναρπαστικά ευρήματα στη βασική έρευνα. Το παράδειγμα της ασπιρίνης που χρησιμοποιεί ως ενδεικτικό ο Ρίντλεϊ είναι μεν αληθινό αλλά δεν είναι αντιπροσωπευτικό της φαρμακευτικής εν γένει, αφού πλήθος σύγχρονων φαρμάκων και θεραπειών αναπτύσσονται ως αποτέλεσμα της βασικής έρευνας στη γενετική, τη βιοχημεία και τη μοριακή βιολογία. Όμως, οι αδυναμίες αυτές και τα κάποια σφάλματα δεν αναιρούν τη μεγάλη εικόνα. Ναι, είναι αλήθεια ότι η μέση ευημερία των ανθρώπων αυξάνεται στον χρόνο, και μεγάλο μέρος, τουλάχιστον, αυτής της ευημερίας οφείλεται στην επέκταση των οικονομικών αλληλεπιδράσεων μεταξύ όλο και περισσότερων πληθυσμών. Εξάλλου, ακόμα και ο Μαρξ είχε αναγνωρίσει την ικανότητα του καπιταλισμού να βελτιώνει το επίπεδο διαβίωσης των ανθρώπων, αν και έδωσε εντελώς διαφορετική ερμηνεία όσον αφορά την εξειδίκευση, την ελευθερία και την εκμετάλλευση. Μια από τις μεγαλύτερες αρετές του βιβλίου είναι ότι καταρρίπτει πλήθος από στερεότυπα και «αυταπόδεικτες αλήθειες» που υιοθετούνται εύκολα από τους περισσότερους ανθρώπους και «προοδευτικά» κινήματα, αφού αγγίζουν με αμεσότερο τρόπο ενστικτώδεις συναισθηματικές αντιδράσεις. Ο συγγραφέας επιτίθεται με ποσοτικά επιχειρήματα σε μεγάλο εύρος τέτοιων στερεοτύπων, από τη βιολογική γεωργία και τις ανανεώσιμες ή εναλλακτικές πηγές ενέργειας, μέχρι τον ρυθμό εξαφάνισης της βιοποικιλότητας και τα μέτρα αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής. Και πάλι θα πρέπει να προσέξουμε τις λεπτομέρειες. Ο Ρίντλεϊ δεν γράφει ως αρνητής της κλιματικής αλλαγής. Υποστηρίζει, όμως, ότι το κόστος από τα μέτρα που ζητείται να ληφθούν για την αντιμετώπισή της θα έχουν πολύ υψηλότερο κόστος από τις συνέπειες που αναμένεται να έχει η ίδια η κλιματική αλλαγή, τουλάχιστον βάσει των πιο μετριοπαθών (και πιο εύλογων κατά τον συγγραφέα) σεναρίων. Δεν γράφει ως αδιάφορος για την εξαφάνιση ειδών και την καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος, αλλά θεωρεί ότι οι εκτιμήσεις για τους ρυθμούς των εξαφανίσεων είναι ανυπόστατες και ότι η ανάπτυξη της τεχνολογίας και της ελεύθερης αγοράς στην ουσία θα βελτιώσουν, κατά μέσο όρο, την κατάσταση της άγριας ζωής. Τα μέχρι σήμερα ιστορικά παραδείγματα είναι υπέρ του. Και αν δεχθούμε την οπτική του γωνία, ακόμα και οι σημερινές φωνές για το ότι βρισκόμαστε σε «κρίσιμη καμπή», δεν είναι παρά μια ακόμα εκδήλωση της «κρισιμο-καμπίτιδας» που εκδηλώνεται σε κάθε περίοδο καινοτόμων εφευρέσεων και μεγάλων αλλαγών. Ο Ρίντλεϊ δεν γράφει ως πολιτικός φιλόσοφος ή ως κοινωνιολόγος. Έχοντας καλό υπόβαθρο στις θετικές επιστήμες, αναπτύσσει έναν θετικιστικό λόγο που βασίζεται σε μετρήσιμα αποτελέσματα, σε αριθμητικά δεδομένα και σε ποσοτικούς δείκτες. Καθώς η μεγάλη του αγάπη είναι η εξελικτική βιολογία, επιχειρεί επίσης να εμφανίσει μια εξελικτική διάσταση στην ιστορία της «ευημερίας», ισχυριζόμενος ότι άντλησε ιδέες και από τον Κάρολο Δαρβίνο. Είναι αλήθεια, όμως, ότι πουθενά στο βιβλίο δεν αναπτύσσεται κάποιο ουσιαστικό επιχείρημα που να βασίζεται στην εξελικτική βιολογία, καθώς όλα αφορούν την κοινωνική εξέλιξη, η οποία ουδόλως δαρβινική μπορεί να χαρακτηριστεί.[2] Μάλιστα, το «σεξ των ιδεών» στο οποίο ο συγγραφέας αποδίδει πρωτεύοντα ρόλο στην κοινωνική εξέλιξη, συνιστά διαδικασία ουσιωδώς μη δαρβινική, καθώς αφορά διασταύρωση διαφορετικών «ειδών», άρα συνένωση αρχικά αποκλινόντων γενεαλογιών, δηλαδή τυπικό παράδειγμα «πλεγματικής» εξέλιξης. Επιπρόσθετα, παραμένει αναπάντητο το ερώτημα πώς και γιατί ο άνθρωπος είναι το μοναδικό είδος που κατάφερε να αναπτύξει την ικανότητα του «αντιπραγματισμού» (ανταλλαγή αντικειμένων – προϊόντων διαφορετικής φύσης και αξίας) εκεί που τα άλλα ζώα φθάνουν το πολύ στο επίπεδο της ανταλλαγής ομοειδών αντικειμένων. Οι απαρχές του εμπορίου, τόσο κομβικού στην προσέγγιση του Ρίντλεϊ, θα πρέπει να προϋπέθεσαν αυξημένες ικανότητες αφαιρετικής σκέψης που θα πρέπει ή να προήλθαν από άλλες εξελικτικές πιέσεις ή να εμφανίστηκαν ως παράπλευρη συνέπεια της αύξησης του εγκεφάλου που συνέβη για άλλους λόγους. Κάποιες άλλες ερμηνείες, όπως εκείνη του Ντάνμπαρ για τον ρόλο της «κοινωνικής κριτικής» (βλ. κουτσομπολιό)[3], του Ε.Ο. Γουίλσον[4] περί επιλογής ομάδων στην ανάδυση της κοινωνικής συμπεριφοράς ή ερμηνείες που σχετίζονται με τις κλιματικές μεταβολές στα τέλη του Πλειστοκαίνου κ.λπ., παρότι κι αυτές ανεπαρκώς τεκμηριωμένες, φαίνεται να περιγράφουν καλύτερα τα πρώτα βήματα και, κατά συνέπεια, να αμφισβητούν τη θέση του «αντιπραγματισμού» στο βάθρο της κινητήριας δύναμης της κοινωνικής εξέλιξης. Αλλά και πάλι, ανεξάρτητα από τις απαρχές, είναι εμφανές ότι η μετέπειτα πορεία της ανθρωπότητας και η αύξηση της γενικής ευημερίας καθορίστηκε σε μεγάλο βαθμό από το διαρκώς διευρυνόμενο και παγκοσμιοποιούμενο εμπόριο. Υπάρχουν και άλλα, σοβαρότερα, προβλήματα στην επιχειρηματολογία του, όμως. Για παράδειγμα, μπορεί οι εκτιμήσεις κάποιων επιστημόνων περί του ρυθμού εξαφάνισης της βιοποικιλότητας να είναι υπερβολικές ή και εντελώς εσφαλμένες, αλλά είναι διαπιστωμένο ότι οι πληθυσμοί των άγριων ειδών έχουν μειωθεί δραματικά τον τελευταίο αιώνα.[5] Στις περισσότερες περιπτώσεις, μπορεί να μην έχουν ακόμη ξεπεράσει τα οριακά μεγέθη που θα οδηγούσαν σε απειλή πλήρους εξαφάνισης των αντίστοιχων ειδών (αν και δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις αυτές), αλλά εάν συνεχιστεί η σύγχρονη τάση, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο αυτό για τις επόμενες δεκαετίες. Προφανώς, η άγρια φύση σε μεγάλο βαθμό μετατρέπεται σε ένα διάσπαρτο δίκτυο προστατευόμενων πάρκων, κάτι σαν φυσικούς ζωολογικούς/βοτανικούς κήπους ανάμεσα στις ανθρώπινες δραστηριότητες. Όσον αφορά το ζήτημα των σχετικών συνεπειών από τις βιολογικές καλλιέργειες, μπορεί αυτές όντως να απαιτούν πολύ μεγαλύτερες εκτάσεις από τις εντατικές για ισόποση παραγωγή, αλλά ταυτόχρονα συντηρούν μεγάλο μέρος άγριας ζωής και, επίσης, συνοδεύονται από τη μείωση και άλλων προβληματικών δραστηριοτήτων, όπως της βιομηχανίας παραγωγής λιπασμάτων, φυτοφαρμάκων κ.λπ. Επιπρόσθετα, η απελευθέρωση μεγάλων εκτάσεων γης λόγω βελτιωμένων πρακτικών και τεχνολογιών στην εντατική γεωργία δεν σημαίνει απαραίτητα και απόδοσή τους στην άγρια φύση. Αντιθέτως, η αύξηση της ευημερίας φέρνει και αύξηση πρόσθετων δραστηριοτήτων από όλο και περισσότερους ανθρώπους, όπως αναψυχής, εξοχικών κατοικιών κ.λπ. Η οικιστική επέκταση, συμπεριλαμβανομένων των εξοχικών κατοικιών και των κτισμάτων που συνδέονται με την αναψυχή και την παροχή υπηρεσιών (εστιατόρια, βενζινάδικα κ.λπ.), μαζί με τη διάνοιξη δρόμων, την κατασκευή αεροδρομίων και αεροδιαδρόμων, τις δραστηριότητες «εναλλακτικού τουρισμού» και πολλά άλλα που συνοδεύουν την απαίτηση των ανθρώπων για πρόσβαση ακόμα και στα πιο απρόσιτα σημεία του πλανήτη, πολλαπλασιάζουν το «οικολογικό αποτύπωμα» του σύγχρονου ανθρώπου σε πρωτόγνωρα μεγέθη. Και δεν φαίνεται ότι ο μελλοντικός άνθρωπος θα έχει λιγότερες ανάγκες αναψυχής και αναζήτησης πρόσκαιρων περιπετειών στην «άγρια φύση». Έτσι, το «οικολογικό αποτύπωμα» δεν περιορίζεται στην έκταση που χρειάζεται ο άνθρωπος για τροφή, αλλά εκτείνεται και σε ό,τι απαιτούν όλες οι άλλες δραστηριότητές του, κάτι που ο Ρίντλεϊ δεν συζητά επαρκώς. Λάζαρ Μάρκοβιτς Χιντέκελ, Πόλη του μέλλοντος, 1958/1962, ιδιωτική συλλογή. Η μείωση του ρυθμού των γεννήσεων με την αύξηση του πλούτου, πάλι, δεν μπορεί να λύσει το πρόβλημα του υπερπληθυσμού εάν ο πληθυσμός είναι ήδη υπερβολικά μεγάλος. Σε κάθε περίπτωση, ακόμα κι αν μειωθεί ριζικά ο ρυθμός πληθυσμιακής αύξησης, ο παγκόσμιος πληθυσμός δεν αναμένεται να σταθεροποιηθεί σε μέγεθος μικρότερο των 10 δισεκατομμυρίων, έτσι ώστε η επιζητούμενη αύξηση της ευημερίας όλων θα οδηγήσει σε επίπεδα αναγκαίων πόρων που ουδέποτε γνωρίσαμε στο παρελθόν. Η πληθυσμιακή έκρηξη κατά τους τελευταίους αιώνες βασίστηκε στην αύξηση της «φέρουσας ικανότητάς»[6] του μέσω της τεχνολογίας. Γιατί, λοιπόν, να μη συμβεί το ίδιο και στο μέλλον; Μα επειδή στην οικολογία δεν μετρούν μόνο τα σχετικά μεγέθη αλλά και τα απόλυτα. Οι διαθέσιμοι πόροι, οι οποίοι δεν περιορίζονται στην τροφή αλλά αφορούν επίσης και ορυκτά, πόσιμο νερό, ξυλεία κ.λπ., απλώς δεν είναι άπειροι. Επιπλέον, η ευημερία για πολλούς ανθρώπους συνδυάζεται και με τη διαβίωση σε έναν πλανήτη πλούσιο σε άγρια φύση, κάτι που εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό και από τα απόλυτα πληθυσμιακά μεγέθη μεγάλου οικολογικού αποτυπώματος. Ακόμα κι αν το ενεργειακό πρόβλημα λυθεί μέσω της τεχνολογίας (π.χ., συμφέρουσα πυρηνική σύντηξη), οι υπόλοιποι διαθέσιμοι πόροι που απαιτεί κάθε άνθρωπος για να ευημερεί είναι περιορισμένοι και, σύμφωνα με κάποιες εκτιμήσεις, βάσει των σημερινών επιπέδων ζωής αντιστοιχούν σε υποπολλαπλάσιο του τρέχοντος, ισότιμα ευημερούντος, πληθυσμού. Είναι απίθανο να βρεθούν νέες τεχνολογίες που θα επιλύσουν και αυτό το πρόβλημα; Δεν μπορούμε να το αποκλείσουμε αλλά ούτε και να το διασφαλίσουμε. Έτσι, ορθολογικά σκεπτόμενοι, δεν συντρέχει λόγος αισιοδοξίας. Έχει ενδιαφέρον το ότι δύο άλλοι σύγχρονοι διανοητές που επιχειρούν να εξετάσουν την πορεία του ανθρώπου στο μέλλον ξεκινώντας από παρόμοιες προκείμενες, οδηγούνται σε διαφορετικές εκτιμήσεις. Από τη μια ο Ε.Ο. Γουίλσον, επίσης φιλελεύθερος και με εξελικτική οπτική, στο Μέλλον της ζωής (Σύναλμα, 2002) προσφέρει επίσης μια αισιόδοξη προοπτική, αλλά υπό την προϋπόθεση ότι οι άνθρωποι θα αποφασίσουν να αλλάξουν μοντέλα ανάπτυξης και να λάβουν σοβαρά μέτρα για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος (κάτι που υποδηλώνει σχεδιασμό της οικονομίας και έλεγχο της ελεύθερης αγοράς). Από την άλλη, ο διάσημος ιστορικός Γιουβάλ Νοά Χαράρι στο Homo Deus: A Brief History of Tomorrow (Harvill Secker, Λονδίνο 2015) προσφέρει μια δυστοπική (για τους περισσότερους ανθρώπους, τουλάχιστον) προοπτική μέσα από την, αναπόφευκτη σχεδόν, κυριαρχία της τεχνητής νοημοσύνης. Ο Ρίντλεϊ ουδόλως καταπιάνεται με αυτό, παρότι επενδύει πολύ στις τεχνολογικές καινοτομίες. Ταυτόχρονα, παραμένει πάντοτε επίκαιρο το ερώτημα εάν υπάρχει εναλλακτικός δρόμος (και ποιος είναι) που θα μπορούσε να οδηγήσει σε ακόμα μεγαλύτερη ευημερία αλλά και να επιλύσει ακόμα καλύτερα τα προβλήματα. Μήπως η ευημερία μάς βοήθησε στην επινόηση καλύτερων λύσεων; Πόσο πιθανό είναι, επίσης, η ελεύθερη αγορά να μην μπορεί πλέον να προσφέρει αυτά που προσέφερε στο παρελθόν; Μήπως η κοινωνική εξέλιξη που επιτεύχθηκε μέσω της ελεύθερης αγοράς οδήγησε σε ηθικές, πνευματικές και κοινωνικές αξίες που δεν είναι πλέον συμβατές μαζί της; Τα ερωτήματα αυτά δεν συζητούνται από τον Ρίντλεϊ, αλλά είναι απολύτως συμβατά με μια ορθολογική εξέταση της ιστορικής πορείας του ανθρώπου. Θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι οι αξίες του ανθρωπισμού έχουν καταστήσει ακόμα πιο επιτακτική την εξάλειψη των ανισοτήτων, κάτι που η ελεύθερη αγορά ίσως να μπορεί να το καταφέρει στο απώτερο μέλλον (οι μαρξιστές, τουλάχιστον, θα διαφωνούσαν), αλλά οι άνθρωποι θα το ζητούν όλο και πιο έντονα, καθώς αυξάνονται τα παγκόσμια δίκτυα επικοινωνίας και οι ανισότητες γίνονται ακόμα πιο εμφανείς σε όλους. Η απάντηση δεν είναι απλή και εύκολη. Είναι, όμως, αναγκαίο να μελετήσει κανείς προσεκτικά την επιχειρηματολογία του Ρίντλεϊ και να προσπαθήσει να την εξετάσει, όχι στη βάση πεπαλαιωμένων ή καθαρά θεωρητικών ιδεολογικών σχημάτων, ή και ενστικτωδών συναισθηματικών αντιδράσεων, αλλά στη βάση πραγματικών στοιχείων και συνεκτικών επιχειρημάτων που πατούν σε ορθολογική ανάλυση. Προσωπικά θεωρώ ότι ο συγγραφέας προσφέρει μια πολύ σοβαρή υπεράσπιση του οικονομικού νεοφιλελευθερισμού, απαλλαγμένου από τις συνήθεις ιδεολογικές προκαταλήψεις, και όσοι προτείνουν μια διαφορετική προοπτική και ένα διαφορετικό κοινωνικοοικονομικό σύστημα οφείλουν να την αντιμετωπίσουν με σοβαρό τρόπο ώστε να εντοπίσουν τις όποιες πιθανές αδυναμίες ή αστοχίες της. Κατά καιρούς, ιδίως σε περιόδους κρίσης ή έντονων μεταβολών λόγω της επινόησης κάποιας σημαντικής τεχνολογικής καινοτομίας, αναπτύσσονται νοσταλγικές, ρομαντικές απόψεις περί απώλειας της αθωότητας του παρελθόντος, περί αλλοτρίωσης των ανθρώπων από την τεχνολογία ή/και την εξειδίκευση, περί ανάγκης για «επιστροφή στη φύση», για στροφή σε ανταλλακτικές ή σε αγροτικές οικονομίες κ.λπ. Ακόμα και η έννοια της αλλοτρίωσης στον Μαρξ, αν και δεν μπορεί να θεωρηθεί ρομαντική, δεν παύει να κουβαλά ένα αταβιστικό κοσμοείδωλο περί «ανθρώπινης ουσίας», μια αίσθηση ότι ο άμεσος έλεγχος των μέσων παραγωγής προσδίδει κάποιας μορφής αρτιότητα στην ανθρώπινη υπόσταση. Εδώ ο Ρίντλεϊ καταφέρνει να δείξει πειστικά ότι, αντιθέτως, η εξειδίκευση στην πραγματικότητα είναι απελευθερωτική! Εκτός του ότι προσφέρει πρόσβαση σε πολύ περισσότερους πόρους με λιγότερη εργασία, απελευθερώνει και χρόνο, ο οποίος είναι από τα πολυτιμότερα αγαθά για την ελευθερία και την πνευματική ανάπτυξη του ανθρώπου. Η όποια προσπάθεια επιστροφής σε οικονομίες αυτάρκειας, τόσο σε προσωπική όσο σε συλλογική κλίμακα, το μόνο που μπορούν να καταφέρουν είναι να αυξήσουν τον χρόνο εργασίας, να μειώσουν την πρόσβαση σε ποιοτικά αγαθά και να περιορίσουν την, αποδεδειγμένα δημιουργική, ώσμωση των κοινωνιών. Εξάλλου, σε πραγματικούς όρους κάτι τέτοιο είναι σήμερα αδύνατον, εκτός από περιπτώσεις ολοκληρωτικών καθεστώτων (ακόμα και τα αυστηρότερα από αυτά αναγκάζονται να εισάγουν και να εξάγουν πλήθος προϊόντων). Η σύγχρονη κοινωνία είναι, ανεπιστρεπτί, παγκόσμια. Φυσικά, πάντοτε ελλοχεύει ο κίνδυνος κάποιας παγκόσμιας ή, έστω, ευρείας κλίμακας, σύρραξης που είναι δυνατόν να οδηγήσει την ανθρωπότητα σε τεράστια οπισθοδρόμηση, ακόμα και αφανισμό. Πολύ πιο άμεσος είναι ο κίνδυνος από τη διάδοση και επέκταση σκοταδιστικών ιδεολογιών και φονταμενταλιστικών καθεστώτων ανά την υφήλιο. Μπορεί κανείς να επιλέξει να είναι αισιόδοξος, εκτιμώντας ότι τα φαινόμενα αυτά είναι πρόσκαιρα και η ελεύθερη αγορά θα καταφέρει να τα ξεπεράσει, αλλά η εκτίμηση αυτή δεν προκύπτει αναγκαστικά από την όποια ορθολογική εξέταση της ιστορίας, καθώς ουδέποτε στο παρελθόν υπήρξε πραγματική δυνατότητα πραγματικά παγκόσμιας καταστροφής. Εν κατακλείδι, μπορούμε να πούμε ότι ο Ρίντλεϊ συνδιαλέγεται πολύ καλά με το παρελθόν αλλά όχι και τόσο καλά με το μέλλον. Ο E.O. Γουίλσον, ο οποίος πιθανότατα θα συμφωνούσε με τον Ρίντλεϊ όσον αφορά τον ρόλο του καπιταλισμού και του εμπορίου στη βελτίωση των συνθηκών ζωής των ανθρώπων, παρουσιάζει την εκτίμηση ότι εάν θέλαμε να ζήσουν σήμερα όλοι οι άνθρωποι στον πλανήτη στο επίπεδο διαβίωσης ενός μέσου Αμερικανού, θα χρειαζόμασταν κάπου τρεις πλανήτες σαν τη Γη. Κι αυτό, εφόσον δεχθούμε ότι δεν θα επιβιώσει μεγάλο μέρος της άγριας ζωής. Ορθολογικά, λοιπόν, ούτε αισιοδοξία ούτε απαισιοδοξία. Το μέλλον διαμορφώνεται από καθημερινές επιλογές, πρακτικές, πολιτικές, αλλά και συγκυρίες. Η γνώση του παρελθόντος είναι απαραίτητη για να το σχεδιάσουμε αλλά δεν πρέπει να μας δεσμεύει αναγκαστικά στην ίδια πορεία. Αδιαμφισβήτητα, πάντως, η Ορθολογική αισιοδοξία του Ρίντλεϊ δίνει πλούσια τροφή για σκέψη και προβληματισμό, όπως θα πρέπει να κάνει κάθε σημαντικό βιβλίο. Είναι χρήσιμο, λοιπόν, να του δώσουμε την πρέπουσα προσοχή, ακόμα κι αν θελήσουμε να αντικρούσουμε τα επιχειρήματά του. Ο συγγραφέας, εξάλλου, έχει προσφέρει στο ευρύ κοινό σημαντικά έργα εκλαϊκευμένης επιστήμης, όπως τα Η κόκκινη βασίλισσα: Το σεξ και η εξέλιξη της ανθρώπινης φύσης (Κάτοπτρο, 2012), Οι ρίζες της αρετής (Καστανιώτη, 1998), Genome: The Autobiography of a Species in 23 Chapters (HarperCollins, 1999) κ.ά., και κατατάσσεται στους σημαντικούς διανοητές της εποχής μας, παρά τις διαφωνίες που μπορεί να έχει κανείς με τις πολιτικές και τις ιδεολογικές του απόψεις[7]. Ευτυχώς, οι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, για άλλη μια φορά, μας προσφέρουν μια προσεγμένη έκδοση, με στρωτή και ευανάγνωστη μετάφραση από την Έλσα Βιδάλη και πολύ καλή επιμέλεια από τον Γιάννη Παπαδόγγονα, οι οποίοι κατάφεραν να δαμάσουν το μεγάλο εύρος αντικειμένων και όρων από πλήθος γνωστικών πεδίων που έχει επιστρατεύσει ο συγγραφέας. [1] Όπως εξηγείται σε σημείωμα του μεταφραστή, τον όρο αυτόν καθιέρωσε ο Χάγιεκ για να τονίσει την αμοιβαία προσαρμογή πολλών οικονομιών σε μία αγορά. (Friedrich Hayek, Law, Legislation and Liberty, vol. 2, University of Chicago Press, Σικάγο 1978). Τον όρο διαμόρφωσε αρχικά ως καταλλακτική (catallactics) ο Ρίτσαρντ Χουέιτλι (Richard Whately, Introductory Lectures on Political Economy, B. Fellowes, Ludgate Street, Λονδίνο 1831) από το αρχαιοελληνικό ρήμα καταλλάττω. [2] Βλ., για παράδειγμα, Peter J. Richerson and Robert Boyd, Not by Genes Alone, How Culture Transformed Human Evolution, The University of Chicago Press, Σικάγο 2005. [3] Βλ. Robin Dunbar, Grooming, Gossip and the Evolution of Language, Faber and Faber Ltd, Λονδίνο 1996. [4] Βλ. Edward Osborn Wilson, The Social Conquest of Earth, Liveright, Νέα Υόρκη 2012. [5] Σύμφωνα με την πρόσφατη έκθεση του WWF (Living Planet Report 2016. Risk and resilience in a new era, WWF International, Gland, Switzerland), 14.152 άγριοι πληθυσμοί από 3.706 είδη που ελέγχθηκαν έχουν μειωθεί κατά 58% από το 1970. [6] Ο άνθρωπος διαθέτει όλα τα τυπικά χαρακτηριστικά των ειδών εκείνων που η οικολογία περιγράφει ως Κ-στρατηγικής (μεγάλο μέγεθος, μεγάλη διάρκεια ωρίμανσης, μικρός αριθμός κατά κεφαλήν απογόνων, μεγάλη διάρκεια ζωής) εκτός από ένα: σταθερό πληθυσμιακό μέγεθος, κοντά στην φέρουσα ικανότητά του. Αντιθέτως, η εκρηκτική πληθυσμιακή του αύξηση κατά τους τελευταίους δύο αιώνες, κυρίως, θυμίζει τα είδη που περιγράφονται ως r-στρατηγικής. Όμως, σε αντίθεση με όλους τους άλλους οργανισμούς στον πλανήτη, ο άνθρωπος παραμένει κοντά στην φέρουσα ικανότητά του αυξάνοντάς την μέσα από την τεχνολογία και διατηρώντας σταθερό τον πληθυσμό του. [7] Για παράδειγμα, είναι «ευρωσκεπτικιστής» και από τους φανατικούς υποστηρικτές του Brexit (βλ. άρθρα στο http://www.rationaloptimist.com/blog/).

Σύνδεση