Το «κουτί της Πανδώρας» του μεσοπολέμου

Ο Γιώργος Θ. Μαυρογορδάτος καλύπτει διεξοδικά την περίοδο 1915-36, ανατέμνοντας τα αίτια της πολύπλευρης και παρατεταμένης εθνικής κρίσης, η οποία έφερε τα σπέρματα της αμέσως επόμενης και ακόμα πιο οδυνηρής δοκιμασίας των ετών 1936-49. Γιώργος Θ. Μαυρογορδάτος, Μετά το 1922: Η παράταση του Διχασμού, Πατάκη, Αθήνα 2017, σελ. 489 Το βιβλίο αυτό έρχεται σε συνέχεια της προηγούμενης μελέτης του συγγραφέα για τον Εθνικό Διχασμό, η οποία κυκλοφόρησε στα τέλη του 2015.[1] Ο Γιώργος Θ. Μαυρογορδάτος καλύπτει έτσι διεξοδικά την περίοδο 1915-36, ανατέμνοντας τα αίτια της πολύπλευρης και παρατεταμένης εθνικής κρίσης, η οποία έφερε τα σπέρματα της αμέσως επόμενης και ακόμα πιο οδυνηρής δοκιμασίας των ετών 1936-49. Έχοντας στο ενεργητικό του ένα έργο αναφοράς για την ελληνική Δημοκρατία του μεσοπολέμου,[2] και άλλες επιμέρους μελέτες για την ίδια περίοδο, ο συγγραφέας αισθάνθηκε την άνεση να προσφέρει ένα συνθετικό έργο, η ελκυστικότητα του οποίου για το ευρύ κοινό δεν αφαιρεί τίποτα από την αδέκαστη επιστημοσύνη του. Στο προηγούμενο βιβλίο του, ο Μαυρογορδάτος ερμήνευσε το φαινόμενο του Εθνικού Διχασμού μέσα από τέσσερις, συμπληρωματικές, οπτικές: πρώτον, ως οιονεί θρησκευτικό «σχίσμα» πέριξ δύο χαρισματικών ηγετών· δεύτερον, ως κρίση στη διαδικασία εθνικής ολοκλήρωσης· τρίτον, ως πολύπλευρη ταξική σύγκρουση· και, τέταρτον, ως «εμφύλιο πόλεμο». Η Μικρασιατική Καταστροφή όχι μόνο δεν έκλεισε αυτό το κεφάλαιο της ελληνικής ιστορίας, αλλά όξυνε ακόμα περισσότερο την εθνοτική, γεωγραφική και ταξική διάσταση του Διχασμού, με την έλευση ενός και πλέον εκατομμυρίου προσφύγων και τη δύσκολη συνύπαρξή τους με τους γηγενείς πληθυσμούς, ελληνικούς και αλλοεθνείς. Το προσφυγικό στοιχείο, όπως επισημαίνει ο Μαυρογορδάτος, υπήρξε η κρίσιμη μάζα που στήριξε την αβασίλευτη δημοκρατία και εξασφάλισε στον βενιζελισμό την πολιτική επικράτησή του μέχρι τον ισχυρό κλονισμό που προκάλεσε η μεγάλη διεθνής οικονομική κρίση, στα 1931-32. Η κρίση αυτή ανέκοψε και το μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα τού ενός εκ των αρχικών πρωταγωνιστών του Διχασμού, του Ελευθερίου Βενιζέλου, το οποίο φιλοδοξούσε να καταστήσει την Ελλάδα ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό κράτος σε συνθήκες δημοκρατίας και ταχείας καπιταλιστικής ανάπτυξης. Ιδιαίτερη μέριμνα επιδείχθηκε για την ομαλή και παραγωγική ένταξη των προσφυγικών μαζών στην ελληνική κοινωνία και οικονομία. Το πρόγραμμα αυτό αντιμάχονταν οι αντίπαλοι του Βενιζέλου, τόσο οι επίγονοι των Έξι που εκτελέστηκαν στο Γουδί τον Νοέμβριο του 1922, όσο και το νεοσύστατο Κομμουνιστικό Κόμμα. Αν το δεύτερο στόχευε στην ανατροπή του ισχύοντος «αστικού» καθεστώτος συνολικά, η πλειονότητα των αντιβενιζελικών παρέμεινε, συναισθηματικά τουλάχιστον, προσκολλημένη στην έκπτωτη δυναστεία ως βιολογική παρακαταθήκη του έτερου πρωταγωνιστή του Διχασμού, του εκλιπόντος βασιλιά Κωνσταντίνου Α΄. Καταλυτικό ρόλο τόσο στη μετάβαση από τη μοναρχία στο αβασίλευτο πολίτευμα, το 1924, όσο και στην παλινόρθωση της δυναστείας έπαιξε το σώμα των αξιωματικών, επιφανή μέλη του οποίου, όπως έδειξε η βραχύβια δικτατορία του Θεόδωρου Πάγκαλου, έτειναν να χειραφετηθούν από την πολιτική ηγεσία. Την τάση αυτή ανάμιξης στην πολιτική ευνόησε η επί της ουσίας απαλλαγή των στρατιωτικών από τις ευθύνες τους για τη δεινή ήττα του 1922. Με εξαίρεση την εκτέλεση του στρατηγού Γεωργίου Χατζανέστη και τις καταδίκες των Ξενοφώντα Στρατηγού και του πρίγκιπα Ανδρέα, η ενοχοποίηση πολιτικών προσώπων για τη Μικρασιατική Καταστροφή έπληξε μακροπρόθεσμα το ίδιο το κοινοβουλευτικό σύστημα.[3] Εξίσου καταστροφική αποδείχθηκε, βέβαια, η επιλογή πολιτικών ηγετών να αποδεχθούν τη στρατιωτική επέμβαση ως μέσο εναλλακτικό της εκλογικής αναμέτρησης για τη διεκδίκηση της πολιτικής εξουσίας. Αυτό συνέβη τόσο στην αφετηρία όσο και στη διάρκεια της εντεκάχρονης Δημοκρατίας του μεσοπολέμου, με τις ευθύνες να βαραίνουν πρωταρχικά το βενιζελικό στρατόπεδο. Και αν ο Βενιζέλος, υπό το ψυχικό βάρος της απηνούς πολεμικής των αντιπάλων του, που κορυφώθηκε στην εναντίον του δολοφονική απόπειρα το 1933, συνέπραξε σε απόπειρα δυναμικής ανατροπής της εκλεγμένης κυβέρνησης, τον Μάρτιο του 1935, οι κυβερνώντες αντιβενιζελικοί αποδείχθηκαν είτε ανίκανοι είτε απρόθυμοι να αποκαταστήσουν τον πολιτικό έλεγχο στους ομόφρονές τους στρατιωτικούς, οι οποίοι εντέλει επέβαλαν την παλινόρθωση της μοναρχίας και στήριξαν την επιβολή δικτατορίας, στις 4 Αυγούστου του 1936. Θα ήταν, ωστόσο, σφάλμα να ιδωθεί ο ελληνικός μεσοπόλεμος και, μάλιστα, η λεγόμενη «Δεύτερη Ελληνική Δημοκρατία», ως μια καταθλιπτική ακολουθία πολιτικής αστάθειας, στρατιωτικών επεμβάσεων και κοινωνικής αναταραχής. Οι κυβερνήσεις της περιόδου 1926-28 και, αμέσως μετά, η τετραετής διακυβέρνηση του Βενιζέλου, εξασφάλισαν αξιοσημείωτη σταθερότητα και έχουν να επιδείξουν σπουδαία επιτεύγματα σε όλους τους τομείς, με κορυφαίο την αγροτική αποκατάσταση των προσφύγων, ιδίως στις γεωγραφικά εκτεθειμένες και εθνοτικά ευαίσθητες Μακεδονία και Θράκη. Ακόμα και μετά την παλινόρθωση της δυναστείας, η εκτροπή από τον κοινοβουλευτισμό κάθε άλλο παρά προδιαγεγραμμένη ήταν. Η επιλογή του Γεωργίου Β΄ να χρίσει δικτάτορα τον Ιωάννη Μεταξά υπαγορεύτηκε και από την αποτυχία των επιγόνων του Βενιζέλου να συγκροτήσουν ένα «μεγάλο συνασπισμό» με την πιστή στον κοινοβουλευτισμό μερίδα των αντιπάλων τους. Αντ’ αυτού, επιδόθηκαν σε παιχνίδια τακτικής με το μικρό αλλά πάντα επίφοβο κομμουνιστικό κόμμα.[4] Η οικονομική κρίση του μεσοπολέμου θεωρείται ότι έπληξε καίρια τη δημοκρατία και ενίσχυσε τον αυταρχισμό σε μεγάλο μέρος της ηπειρωτικής Ευρώπης. Στην Ελλάδα, η κρίση, που έγινε αισθητή στα 1931-32, όχι μόνο ανέστειλε το εκσυγχρονιστικό έργο της τετραετίας του Βενιζέλου, αλλά ώθησε τον Κρητικό πολιτικό να επαναφέρει το πολιτειακό, με τη διχαστική δυναμική του, στο επίκεντρο της πολιτικής αντιπαράθεσης, προκειμένου να αποσπάσει την προσοχή του εκλογικού σώματος από τις κυβερνητικές αποτυχίες. Την επακόλουθη πόλωση συντήρησε η υιοθέτηση του πλειοψηφικού συστήματος της λεγόμενης «στενοευρείας» στις εκλογές της 5ης Μαρτίου 1933.[5] Η αποσκίρτηση του άλλοτε στυλοβάτη του βενιζελισμού στο στράτευμα, του Γεώργιου Κονδύλη, προς την αντίπαλη παράταξη και ο εκμαυλισμός μιας μερίδας προσφύγων με ψεύτικες υποσχέσεις αποζημίωσης έγειραν την πλάστιγγα υπέρ των αντιβενιζελικών. Επί δύο χρόνια η κυβερνητική πλειοψηφία επιδίωξε συστηματικά να αλώσει τον κρατικό μηχανισμό, με επιστέγασμα τον έλεγχο του στρατεύματος. Κατά ειρωνικό τρόπο, τον δρόμο έστρωσαν πρωτοβουλίες εκτροπής από την ίδια τη βενιζελική παράταξη: Πρώτα, το θνησιγενές πραξικόπημα του Νικολάου Πλαστήρα, το βράδυ των εκλογών του 1933, και, εντέλει, το αποτυχημένο στρατιωτικό κίνημα του 1935 απέκοψαν πλήρως τον βενιζελισμό από τα δυναμικά ερείσματα της εξουσίας. Η σύμπραξή του σε μια ενέργεια που ήταν δυνατό να κλιμακωθεί σε εμφύλιο πόλεμο «απροσδιόριστης διάρκειας και πρωτοφανούς αγριότητας» ερμηνεύεται από τον Μαυρογορδάτο ως «δεινή» ιδεολογική ήττα για τον Βενιζέλο,[6] καθώς εγκατέλειπε την προσήλωσή του στην αρχή της λαϊκής κυριαρχίας, αποδεχόμενος την επιβολή μιας, έστω και προσωρινής, δικτατορίας. Η δικτατορία του Μεταξά αποτελεί, κατά κάποιον τρόπο, το υστερόγραφο της περιόδου που εξετάζει ο Μαυρογορδάτος. Ο συγγραφέας δέχεται ότι η απουσία ενός «καθεστωτικού» κόμματος και «ο αυτόνομος ρόλος της βασιλείας στο πρόσωπο του Γεωργίου Β΄» υπήρξαν τα δύο ανυπέρβλητα εμπόδια στη φιλοδοξία του δικτάτορα να μεταβάλει την Ελλάδα σε κράτος ολοκληρωτικό, κατά το φασιστικό πρότυπο.[7] Η δικτατορία παρέμεινε ένα αυταρχικό, αστυνομικό καθεστώς που όχι μόνο έθεσε στο περιθώριο τους θιασώτες του κοινοβουλευτισμού, αλλά και διευκόλυνε το ΚΚΕ να αυξήσει την επιρροή του τις παραμονές της νέας εθνικής κρίσης που θα πυροδοτούσε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και η κατοχή από τις δυνάμεις του Άξονα. Επρόκειτο για τη διεύρυνση της έννοιας του «κομμουνισμού» ad absurdum, με εύγλωττο παράδειγμα τον Α.Ν. 117/1936, ο οποίος δίωκε «τη διάδοση και εφαρμογή όχι μόνο κοινωνικών ή οικονομικών, αλλά και “θρησκευτικών” συστημάτων».[8] Ταυτόχρονα, ο Μαυρογορδάτος αναγνωρίζει ότι, τις πρώτες πρωινές ώρες της 28ης Οκτωβρίου, ο Μεταξάς «υπήρξε ο κατάλληλος άνθρωπος – αν όχι ο μόνος κατάλληλος» να πει «όχι» στο ιταλικό τελεσίγραφο. Αντιδιαστέλλει, μάλιστα, την ενέργεια αυτή με την πιθανολογούμενη στάση του παλαιού πολιτικού κόσμου και ιδίως του Πλαστήρα, ο οποίος, λίγους μήνες αργότερα, θα χαρακτήριζε άσκοπη την εμπλοκή της Ελλάδας στον πόλεμο.[9] Επιπλέον, υπογραμμίζει ο Μαυρογορδάτος, με την επιλογή του να ταχθεί στο πλευρό της Μεγάλης Βρετανίας, ο Μεταξάς κήρυξε τη λήξη του Διχασμού, στον βαθμό που το ρήγμα είχε ως αφορμή την τοποθέτηση της χώρας στην κονίστρα των ενδοευρωπαϊκών αντιθέσεων. Όπως διακήρυξε στους εκδότες του αθηναϊκού Τύπου στις 30 Οκτωβρίου 1940, ο ίδιος ήδη ακολουθούσε την πολιτική «του αειμνήστου Βενιζέλου».[10] Από την άλλη, αναγνωρίζει ο συγγραφέας, το δικτατορικό και προσωποπαγές καθεστώς της 4ης Αυγούστου άφησε πίσω του όχι μόνο κενό εξουσίας, αλλά και «μία απείρως νοσηρότερη και γενικότερη κρίση νομιμότητας». Τα στοιχεία αυτά διευκόλυναν την ανάδυση ανταγωνιστικών πόλων εξουσίας εντός και εκτός της κατεχόμενης χώρας με απόληξη τον εμφύλιο σπαραγμό. Όπως και στο προηγούμενο βιβλίο του, ο Μαυρογορδάτος αφιερώνει το πρώτο κεφάλαιο (σ. 23-97) στην εξιστόρηση της περιόδου. Δεν παραλείπει, μάλιστα, να αναγνωρίσει τη μεγάλη συμβολή του δημοσιογράφου και ιστορικού Γρηγόριου Δαφνή.[11] Στα επόμενα επτά κεφάλαια, ο συγγραφέας προβαίνει σε μια ανατομία του ελληνικού μεσοπολέμου αξιοποιώντας τα μεθοδολογικά εργαλεία του πολιτικού επιστήμονα. Καταφέρνει, ωστόσο, να διατηρεί τόσο την πρόζα όσο και το περιεχόμενο του έργου του ιδιαιτέρως βατό και ελκυστικό για τον αμύητο στην Πολιτική Επιστήμη αναγνώστη. Στο δεύτερο κεφάλαιο ξαναπιάνει το ερμηνευτικό εργαλείο του χαρίσματος για να αναδείξει τον μεσσιανικό χαρακτήρα της ύστερης (ή «δευτέρας») παρουσίας του Βενιζέλου στην ελληνική πολιτική σκηνή – στοιχείο που τροφοδότησε τη δαιμονοποίησή του από τους αντιπάλους του. Το ατύχημα για την παράταξή του αλλά και τη χώρα ήταν ότι το πεδίο στο οποίο ακτινοβολούσε το βενιζελικό χάρισμα ήταν η εξωτερική πολιτική, σε μια εποχή που προτεραιότητα για την Ελλάδα αποτελούσε όχι η επέκταση αλλά η εσωτερική της ανόρθωση. Και, βέβαια, ο χαρισματικός ηγέτης μιας παράταξης συμβαίνει συχνά να μένει χωρίς διάδοχο – εκτός και αν, όπως ο Κωνσταντίνος, διαθέτει το βασιλικό προνόμιο της κληρονομικής διαδοχής. Στα κεφάλαια 3 έως 7, ο Μαυρογορδάτος επανέρχεται στην ερμηνεία του Διχασμού ως κρίσης εθνικής ολοκλήρωσης. Όπως ήδη αναφέρθηκε, προεκτείνει τις αντιθέσεις που σημάδεψαν την περίοδο 1915-22. Δίπλα στις προϋπάρχουσες διαιρετικές τομές μεταξύ Ελλήνων και αλλοεθνών, μεταξύ «Παλαιάς Ελλάδος» και «Νέων Χωρών», και της ταξικής διάστασης του Διχασμού, ο συγγραφέας αναδεικνύει την, δεσπόζουσα πλέον, διχοτομία μεταξύ γηγενών και προσφύγων, γενικά, και μεταξύ αλλοεθνών γηγενών και Ελλήνων προσφύγων, ειδικότερα. Τα στοιχεία που παραθέτει αποδεικνύουν ότι η μεγάλη πλειονότητα των προσφύγων παρέμεινε προσανατολισμένη στον βενιζελισμό, ως τον «πιο συνεπή και δυναμικό φορέα της εθνικής ολοκλήρωσης» – άρα και της δικής τους αποκατάστασης. Απεναντίας, ο αντιβενιζελισμός συσπείρωνε και ενσάρκωνε «τις κάθε λογής αντιστάσεις και αντιδράσεις στην εθνική ολοκλήρωση και στο σύγχρονο κράτος».[12] Ο Μαυρογορδάτος ανασκευάζει, επίσης, τον μύθο που θέλει τις βενιζελικές κυβερνήσεις να «φυτεύουν» προσφυγικούς συνοικισμούς δίπλα στις μεγάλες πόλεις για λόγους εκλογικής σκοπιμότητας. Σταθερή επιδίωξη υπήρξε η εγκατάσταση του μεγαλύτερου δυνατού αριθμού προσφύγων ως μικροϊδιοκτητών αγροτών στην ύπαιθρο. Στην πολιτική των κυβερνήσεων της περιόδου 1923-33 πιστώνει το «ανεπανάληπτο επίτευγμα» της προσφυγικής, ιδίως της αγροτικής, αποκατάστασης, η οποία λειτούργησε ως ανάχωμα στην απήχηση του ΚΚΕ. Και δεν ήταν το μόνο. Οι επιλογές του κόμματος αυτού, εν πολλοίς υπαγορευμένες από την ξένη καθοδήγησή του, τόσο στο ζήτημα των εθνοτήτων στη Μακεδονία και τη Θράκη όσο και στον ταξικό προσανατολισμό του, δεν του επέτρεψαν να επωφεληθεί από την οικονομική δυσπραγία και την κοινωνική μείωση που βίωνε η πλειονότητα των προσφύγων, παρά μόνο προς τα τέλη της περιόδου. Οποιαδήποτε απόπειρα σύντομης παρουσίασης του έργου του Μαυρογορδάτου αναπόφευκτα αδικεί το βάθος της ανάλυσης, τον πλούτο των επιχειρημάτων και την εικονοκλαστική διάθεση του συγγραφέα, ιδίως απέναντι σε μύθους και παρερμηνείες της ελληνικής ιστορίας του μεσοπολέμου. Να σημειωθεί, μόνο, ότι το μεγαλύτερο σε έκταση κεφάλαιο του βιβλίου, το πέμπτο, αφιερώνεται στο χάσμα μεταξύ Ελλήνων Ορθοδόξων και μειονοτήτων. Στο πλαίσιο αυτό, συζητά, για παράδειγμα, τη θέση των εβραϊκών κοινοτήτων της χώρας σε συνδυασμό με την εμφάνιση του αντισημιτισμού ως στοιχείου της αντιπαράθεσης μεταξύ των (προσφύγων) Ελλήνων με τους (γηγενείς) Εβραίους της Θεσσαλονίκης. Επίσης, κρίνει ως εθνικά σύμφορη την εξαίρεση από την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών τόσο της μουσουλμανικής μειονότητας στη Δυτική Θράκη όσο και της αντίστοιχης ελληνικής, αλλά και του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Κωνσταντινούπολη. Άξια προσοχής και περαιτέρω διερεύνησης είναι η εκπαιδευτική πολιτική της τετραετίας 1928-32 ως βασικού εργαλείου για τον «αστικό εκσυγχρονισμό» της χώρας. Έτσι, για παράδειγμα, μπορεί να ερμηνευτεί το γεγονός ότι, την περίοδο αυτή μειώθηκε δραστικά, και εσκεμμένα, ο αριθμός των μαθητών στη κλασική μέση εκπαίδευση, των απολυτηρίων, αλλά και των φοιτητών στην τριτοβάθμια, παρά την ίδρυση δεύτερου πανεπιστημίου. Ταυτόχρονα, ενισχύθηκε η προσέλευση στην πάσης φύσεως επαγγελματική εκπαίδευση.[13] Το όγδοο και τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως κατάλληλη εισαγωγή για οποιαδήποτε προσπάθεια κατανόησης του ελληνικού εμφυλίου πολέμου στη δεκαετία του 1940. Όπως ήδη αναφέρθηκε, η χώρα διολίσθησε επικίνδυνα κοντά στην εμφύλια σύρραξη τον Μάρτιο του 1935. Έλειψε τότε, όπως επισημαίνει ο Μαυρογορδάτος, μια κρίσιμη προϋπόθεση που συνέτρεξε το 1946-49, και αυτή ήταν η ύπαρξη ξένης βοήθειας, ιδίως για τη στρατιωτικά μειονεκτούσα πλευρά. Εν συνεχεία, οι δυνάμεις που επέβαλαν την παλινόρθωση και, λίγο αργότερα, τη δικτατορία συνώθησαν τους βενιζελικούς αντιπάλους τους στην ίδια χοάνη με τον κοινό «ταξικό αντίπαλο», τους κομμουνιστές, με κριτήριο την προτίμηση αμφοτέρων για το αβασίλευτο πολίτευμα. Η συνύπαρξη αυτή σε συνθήκες ανελευθερίας και διώξεων, που παρατάθηκε έως και την περίοδο της Κατοχής, έφερε μια κρίσιμη μερίδα των, εν πολλοίς ακέφαλων, βενιζελικών μέσα στις τάξεις ενός νέου, ριζοσπαστικού κινήματος υπό τον έλεγχο των κομμουνιστών. Το θλιβερό για την Ελλάδα συμπέρασμα είναι πως, για την υπέρβαση του Εθνικού Διχασμού, χρειάστηκε να μεσολαβήσει ένας ακόμα πιο αδυσώπητος Εμφύλιος Πόλεμος. [1] Γιώργος Θ. Μαυρογορδάτος, 1915: Ο εθνικός διχασμός, Πατάκη, Αθήνα 2015. [2] George Th. Mavrogordatos, Stillborn Republic: Social Coalitions and Party Strategies in Greece, 1922-1936, University of California Press, Μπέρκλεϊ - Λος Άντζελες - Λονδίνο 1983. [3] Μαυρογορδάτος, 1915, ό.π., σ. 155, και του ιδίου, Μετά το 1922, ό.π., σ. 38. [4] Κορυφαίο παράδειγμα του τακτικισμού αυτού, του οποίου δεν υπήρξε άμοιρο ούτε το Λαϊκό Κόμμα, υπήρξε το συμφωνητικό που υπέγραψε ο Θεμιστοκλής Σοφούλης, εκ των διαδόχων του Βενιζέλου στην ηγεσία του Κόμματος των Φιλελευθέρων, με τον επικεφαλής της κοινοβουλευτικής ομάδας του ΚΚΕ Στυλιανό Σκλάβαινα, λίγο μετά τις εκλογές του Ιανουαρίου 1936. Βλ. Μαυρογορδάτος, Μετά το 1922, ό.π., σ. 81, 445. [5] Σύμφωνα με το σύστημα αυτό, που καταρχήν ευνοούσε τη βενιζελική παράταξη, οι εκλογικές περιφέρειες στην «Παλαιά Ελλάδα» αντιστοιχούσαν στις επαρχίες, ενώ στις «Νέες Χώρες» στους νομούς. [6] Μαυρογορδάτος, ό.π., σ. 71. [7] Στο ίδιο, σ. 84-87. Ο Μαυρογορδάτος εκτιμά ότι «μοναρχισμός και φασισμός αποτελούν, τελικά, ασύμβατα συστήματα» (η έμφαση στο πρωτότυπο). [8] Στο ίδιο, σ. 89-90 (η έμφαση στο πρωτότυπο). [9] Στο ίδιο, σ. 91-93. [10] Στο ίδιο, σ. 95. [11] Πρόκειται για το κλασικό, δίτομο έργο του Δαφνή Η Ελλάς μεταξύ δύο πολέμων, 1923-1940, Ίκαρος, Αθήνα 1955. [12] Μαυρογορδάτος, ό.π., σ. 128. Η αρνητική αυτή στάση αποτελούσε και το ισχυρό χαρτί του αντιβενιζελισμού: Εμμένοντας στην αναβίωση ενός εξιδανικευμένου παρελθόντος, η παράταξη αυτή δεν χρειαζόταν να παρουσιάσει ένα αληθινό πρόγραμμα: Στο ίδιο, σ. 392. [13] Στο ίδιο, σ. 335-340.

Το «κουτί της Πανδώρας» του μεσοπολέμου

Σύνδεση