Ο Μιχαήλ Κουζμίν και ο ρωσικός μοντερνισμός

Η γενιά των συμβολιστών ποιητών της Ρωσίας ήταν άτυχη: Λίγα χρόνια μετά την ακμή της έγινε η ρωσική επανάσταση που ελάχιστη εκτίμηση έτρεφε στους αστικής και μεγαλοαστικής καταγωγής μορφωμένους και εκλεπτυσμένους εκπροσώπους της. Η γενιά των συμβολιστών ποιητών της Ρωσίας ήταν άτυχη: Λίγα χρόνια μετά την ακμή της έγινε η ρωσική επανάσταση που ελάχιστη εκτίμηση έτρεφε στους αστικής και μεγαλοαστικής καταγωγής μορφωμένους και εκλεπτυσμένους εκπροσώπους της. Οι συμβολιστές, με την αρχαιομάθειά τους, τη λατρεία τους στον Νίτσε και τον Σόπενχαουερ και τη μουσική του Ρίχαρντ Βάγκνερ, τη βαθιά τους γνώση της μεσαιωνικής ευρωπαϊκής παράδοσης, την αγάπη τους για την τυπογραφία, τις βακχικές γιορτές τους που συνδύαζαν τον διονυσιασμό με τη χριστιανική παράδοση και την κρυπτική τους γλώσσα απωθούσαν τους οραματιστές της νέας επαναστατικής τέχνης, που μετά από μια σύντομη περίοδο ελευθερίας έφτασαν πολύ σύντομα στο σημείο να απορρίπτουν οποιονδήποτε καλλιτέχνη δεν ήταν «προλεταριακής καταγωγής». Οι δυτικοτραφείς, πολύγλωσσοι συμβολιστές, που είχαν στο ενεργητικό τους σημαντικές μεταφράσεις της αρχαίας και της νεότερης ευρωπαϊκής γραμματείας, και στον κύκλο των οποίων γαλουχήθηκαν μετέπειτα σημαντικά ονόματα της ρωσικής λογοτεχνίας, όπως η Μαρίνα Τσβετάγεβα και η Άννα Αχμάτοβα, ανακηρύχτηκαν «παρακμιακοί» και παραμερίστηκαν. Ανακαλύφθηκαν εκ νέου και διαβάστηκαν με πάθος και πάλι στη Ρωσία της δεκαετίας του 1990, όταν η κρυφή κυκλοφορία των έργων τους σε αυτοσχέδιες εκδόσεις έδωσε τη θέση της σε εκδόσεις επίσημες που ξεπουλιούνταν αμέσως σε βιβλιοπωλεία, περίπτερα και από πλανόδιους πωλητές. Σημαντικότατοι ποιητές, πεζογράφοι, αλλά και φιλόσοφοι όπως ο Αλεξάντρ Μπλοκ, ο Αντρέι Μπέλυ, ο Φιόντορ Σολογκούμπ, ο Βαλέρι Μπριούσοφ, ο Βιατσεσλάβ Ιβάνοφ, ο Ιννοκέντι Άννενσκι κ.ά., που είχαν χάσει το παιχνίδι στην καμπή του αιώνα λόγω της πολιτικής συγκυρίας, τώρα, στην καμπή της χιλιετίας, εμφανίζονταν και πάλι και κατέπλησσαν αναγνώστες, κριτικούς και φιλολόγους με τη μαεστρία του λόγου τους, την ευρύτητα και το βάθος των γνώσεών τους. Ειδικά στην Ελλάδα επί πολλά χρόνια τείναμε να μελετάμε και να γνωρίζουμε καλά τα γεγονότα και τις καλλιτεχνικές τάσεις στη Ρωσία κατά την επανάσταση και την αμέσως επόμενη περίοδο. Είναι αλήθεια πως η ορμητικότητα του Μαγιακόφσκι δεν άφησε σχεδόν κανέναν ασυγκίνητο. Ελάχιστοι όμως γνωρίζουν πως μαζί μ’ αυτόν, την επανάσταση είχε υμνήσει με το ποίημά του Οι δώδεκα ένας από τους πιο σπουδαίους μεγαλοαστούς προεπαναστατικούς συμβολιστές – ο Αλεξάντρ Μπλοκ. Ο Μπλοκ περιέγραψε στο επικό του ποίημα την πορεία δώδεκα επαναστατών μέσα απ’ τους έρημους και χιονισμένους δρόμους της Πετρούπολης προς τα χειμερινά ανάκτορα, για να κλείσει με το θρυλικό: «σιωπηλός… / πάει μπροστά / ο Ιησούς Χριστός!».[1] Ο Μπλοκ ήταν αυτός που λίγα χρόνια αργότερα, χάρη στη γραφειοκρατία του νεαρού σοβιετικού κράτους, δεν πρόλαβε να λάβει την άδεια να φύγει εγκαίρως στη Δύση για νοσηλεία και πέθανε, το 1921. Τη χρονιά αυτή με συνοπτικές διαδικασίες εκτελέστηκε ο άλλος μείζων ποιητής, Νικολάι Γκουμιλιόφ, με ανυπόστατες κατηγορίες για εσχάτη προδοσία. Στους συμβολιστές ανήκει και ο απαράμιλλος Αντρέι Μπέλυ, το μυθιστόρημα του οποίου Αγία Πετρούπολη εκδόθηκε για πρώτη φορά στα ελληνικά το 2017, τη χρονιά που έκλειναν εκατό χρόνια από τη ρωσική επανάσταση, σχεδόν ταυτόχρονα σε δυο διαφορετικές μεταφράσεις, από δυο διαφορετικούς εκδοτικούς οίκους.[2] Με αυτή την τόσο καθυστερημένη σε σχέση με άλλες χώρες πρόσληψη του ρωσικού συμβολισμού στην Ελλάδα δεν προκαλεί απορία πως το όνομα του Μιχαήλ Κουζμίν (1872-1936), του Ρώσου Όσκαρ Ουάιλντ, καθώς τον έλεγαν, είναι σχεδόν άγνωστο στην Ελλάδα. Ο Κουζμίν, που ξεκίνησε τη λογοτεχνική του καριέρα δημοσιεύοντας τα πρώτα του έργα στα καλύτερα περιοδικά των συμβολιστών, βρέθηκε ακόμα πιο πολύ στο περιθώριο απ’ ό,τι οι υπόλοιποι λογοτεχνικοί του φίλοι. Μπορεί αυτό να οφείλεται στη ρήξη του με τον μεγάλο μέντορα της ομάδας, τον Βιατσελάβ Ιβάνοφ για προσωπικούς λόγους,[3] αλλά είναι πολύ πιθανόν αργότερα τουλάχιστον να έπαιξε ρόλο και ο συντηρητισμός της σοβιετικής κοινωνίας απέναντι στην απροκάλυπτη ομοφυλοφιλία του. Η Άννα Αχμάτοβα, που θεωρούσε τον εαυτό της μαθήτριά του και το 1912 τον είχε παρακαλέσει να της γράψει τον πρόλογο στην ποιητική της συλλογή Βράδυ, αργότερα είχε αποφανθεί πως η προσήλωσή του στον ομοερωτισμό στο έργο του ήταν «εντελώς αηδιαστική».[4] Κι όμως: κάθε άλλο παρά αηδιαστικές μπορεί κανείς να χαρακτηρίσει τις αναφορές στην ομοφυλοφιλία του κεντρικού ήρωα του πρώτου, ίσως, ομοερωτικού έργου της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Στο μάλλον αυτοβιογραφικό μυθιστόρημά του Φτερά, που έγραψε και δημοσίευσε στο συμβολιστικό περιοδικό Ο Ζυγός το 1906, ο Κουζμίν παρακολουθεί τη σταδιακή ερωτική ωρίμανση ενός εφήβου μέχρι να συνειδητοποιήσει και να αποδεχθεί την ομοφυλοφιλία του, μέχρι να αποφασίσει να ακολουθήσει στο εξωτερικό, μακριά απ’ το σπίτι του, τον άνθρωπο που έχει ερωτευτεί. Σε πρώτο πλάνο βρίσκεται ο Έλληνας καθηγητής που με την προσήλωσή του στην ανθρώπινη ομορφιά και την εξύμνηση της φιλίας απελευθερώνει τον μικρό από τις τύψεις για την προτίμησή του, μιλώντας για τη χαρά της ζωής με τον τρόπο που μόνο, ίσως, οι Άγγλοι αισθητιστές θα μπορούσαν να το κάνουν. «Ο έρωτας δεν έχει ανάγκη από δικαίωση πέρα απ’ τον ίδιο. (…) Οι νόμοι της φύσης είναι διαφορετικής τάξης απ’ τους λεγόμενους νόμους του Θεού, καθώς και από τους νόμους του ανθρώπου. (…) Οι άνθρωποι τριγυρνούν σαν τους τυφλούς, σαν τους νεκρούς, τη στιγμή που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν για τους εαυτούς τους μια ζωή φλεγόμενη από ένταση κάθε ώρα και στιγμή, μια ζωή στην οποία η ευχαρίστηση θα είχε τον σπαραγμό του να έχεις μόλις έρθει στον κόσμο και να πρέπει να πεθάνεις πριν τελειώσει η μέρα. Με αυτή τη λαιμαργία πρέπει να πέφτουμε πάνω στη ζωή». Φτερά, 1906 Έντεκα ποιητικές συλλογές, εννέα μικροί σχετικά τόμοι πεζογραφίας, θεατρικά έργα, μουσικά έργα, κριτικές παρουσιάσεις λογοτεχνικών έργων, θεατρικών παραστάσεων, μουσικών συνθέσεων, μεταφράσεις πεζογραφίας και ποίησης. Γεννήθηκε κατά πάσα πιθανότητα ‒ο ίδιος άλλαξε τουλάχιστον τρεις φορές χρονολογία γέννησης, προς τα κάτω‒ στις 6 Οκτωβρίου 1872 στο Γιαροσλάβλ, ως γιος ενός εν αποστρατεία στρατιωτικού. Ο ίδιος σε ένα αυτοβιογραφικό σημείωμά του περιγράφει την οικογένειά του ως «λιγάκι βαριά» ‒ ένας μεγάλος σε ηλικία πατέρας, νέα, αλλά άρρωστη μητέρα, δύσκολη οικονομική κατάσταση. Βαθύτατα, καθώς φαίνεται, τον επηρέασαν τα διαβάσματα της μιας από τις αδελφές του – η αγάπη της για το θέατρο και ειδικά για τον Σαίξπηρ. Ύστερα οι αναγνώσεις του Ε.Τ.Α. Χόφμαν, η λατρεία για το κουκλοθέατρο, για την όπερα. Το 1884 η οικογένειά του μετακόμισε στην Πετρούπολη, όπου ο Κουζμίν γνώρισε τον Γκεόργκι Βασίλιεβιτς Τσιτσέριν, που αργότερα, επί Σοβιετικής Ένωσης, έγινε επίτροπος Εξωτερικών Υποθέσεων. Ο Τσιτσέριν, από αριστοκρατική οικογένεια, αποτέλεσε ένα είδος πνευματικού μέντορα για τον νεαρό, δίνοντάς του συγχρόνως, ως ομοφυλόφιλος και ο ίδιος, την επιχειρηματολογία για να απαλλαγεί από τους δισταγμούς και τις αναστολές του. Το 1895 ο Κουζμίν πραγματοποίησε το πρώτο του μεγάλο ταξίδι στο εξωτερικό – μια περιοδεία από την Κωνσταντινούπολη στην Αθήνα, στη Σμύρνη, στην Αλεξάνδρεια, στο Κάιρο, στη Μέμφιδα. Μαζί του ο εραστής του, στον οποίο αναφέρεται ως «πρίγκηψ Ζωρζ». Το τέλος του ταξιδιού φαίνεται πως τον σημάδεψε. Στην επιστροφή χώρισαν προσωρινά για να πάει ο εραστής του να επισκεφθεί μια συγγενή του στη Βιέννη. Εκεί όμως ξαφνικά πέθανε από καρδιά: Έκτοτε, ο αγαπημένος παραλληλισμός του έρωτα με τον θάνατο που οι συμβολιστές είχαν κοινό με τους ρομαντικούς, εισβάλλει στο έργο του Κουζμίν και δεν το εγκαταλείπει ποτέ πια. Η απογοήτευση, το πένθος, είναι τεράστια, τόσο, που σκέφτεται σοβαρά να αποτραβηχτεί σε μοναστήρι. Τον κερδίζει όμως η τέχνη, και δη η μουσική, την οποία είχε σπουδάσει κοντά στον Ρίμσκι-Κόρσακοφ – ο Κουζμίν ασχολείται με τη σύνθεση. Γύρω από το συμβολιστικό περιοδικό Ο κόσμος της Τέχνης (Mir isskustva) είχαν δημιουργηθεί διάφοροι καλλιτεχνικοί κύκλοι, ένας εκ των οποίων ήταν τα λεγόμενα «Βράδια της μουσικής». Εκεί πρωτοπαίχτηκε η μουσική του. Εκεί διαβάστηκε για πρώτη φορά το μυθιστόρημά του Φτερά, αλλά και ο ποιητικός κύκλος Αλεξανδρινά τραγούδια, που γράφτηκαν για μια συγκεκριμένη μουσική σύνθεση και με τα οποία ο Κουζμίν αναγνωρίζεται ως σπουδαίος ποιητής.[5] Το 1907, ο Αλεξάντρ Μπλοκ ανεβάζει το θεατρικό του έργο Κουκλοθέατρο και στην πρεμιέρα συζητιέται με ενθουσιασμό η μουσική του Κουζμίν – είναι πλέον δεδομένο πως ο Κουζμίν έχει εδραιωθεί στον δύσκολο λογοτεχνικό κύκλο των συμβολιστών ως λογοτέχνης και μουσικός συγχρόνως. Τώρα πια ερίζουν για τις δημοσιεύσεις του τα δύο σημαντικά συμβολιστικά περιοδικά, ο Απόλλων και ο Ζυγός, που μαζί με τον Κόσμο της Τέχνης (Mir isskustva) και το Χρυσόμαλλο Δέρας (Zolotoe runo) διαμορφώνουν μια εξαιρετικά αξιοπρόσεκτη εκδοτική εποχή λογοτεχνικής αλλά και τυπογραφικής ακμής στην ιστορία της ρωσικής λογοτεχνίας. Αμέσως μετά την επιτυχία του Κουκλοθεάτρου, το 1908, εκδίδεται και η πρώτη ποιητική του συλλογή, τα Δίχτυα (Seti), όπου συμπεριλαμβάνει και τα Αλεξανδρινά τραγούδια. Τότε γίνονται αντιληπτές κάποιες βασικές ιδιαιτερότητες του Κουζμίν: η ατμοσφαιρικότητα, η συναισθησία, ο διάχυτος ερωτισμός. Έντονα διακρίνεται και η απεύθυνση προς τον αναγνώστη, τον οποίο τοποθετεί πολύ συχνά σε θέση ακροατή-συνομιλητή ή, ίσως, θεατή, αφού τα θεατρικά και μουσικά στοιχεία κυριαρχούν σε ολόκληρο το έργο του.[6] Αυτό, το ζωντανό στοιχείο που αποτυπώνει τον καθημερινό λόγο στα έργα τον διαφοροποιεί από τη συμβολιστική γραφή: πιο γήινος και αισθησιακός ταυτόχρονα, ο Κουζμίν δεν παρακολουθεί τις μυστικιστικές εξάρσεις των φίλων του, τα διττά, ομιχλώδη σύμβολά τους που κουβαλούσαν μαζί τους γνώσεις φιλοσοφικές, θρησκειολογικές, ποιητικές αιώνων. Τα πρώτα ποιήματα του Κουζμίν συνιστούν σχεδόν στο σύνολό τους κείμενα για συνοδεία από μουσική, στίχους για όπερες κ.λπ. Ίσως από εκείνη την πρώτη εποχή απορρέει η προσήλωση του Κουζμίν στην απαγγελία των ποιημάτων του, ποιημάτων που δημιουργήθηκαν πάνω στις ήδη υπάρχουσες συνθέσεις του. Στα Αλεξανδρινά τραγούδια η Αλεξάνδρεια δρα ως μετωνυμία – για τη γαλήνια ευτυχία μιας ζωής βιωμένης με τις αισθήσεις σε εγρήγορση, σε ένα τοπίο όπου κυριαρχούν το άσπρο των σπιτιών λουσμένο στον απογευματινό ήλιο του νότου, η ζεστή θάλασσα, οι έμποροι της αγοράς, τα φρούτα, το γέλιο των γυναικών: «Πότε θα σε δω, γενέτειρα πόλη!». Όσφρηση, όραση, αφή, έρωτες, χαρά της ζωής, αναφορές στο ιστορικό παρελθόν της πόλης – η σύνδεση με τον Καβάφη προκύπτει σχεδόν από μόνη της. Όσο όμως και αν το ποιητικό γούστο συγκλίνει, δεν υπάρχουν ενδείξεις πως οι δυο ποιητές συναντήθηκαν ποτέ στη ζωή τους. «Τι να κάνουμε / αν το κρασί στεγνώσει μέχρι την τελευταία σταγόνα / αν το άρωμα πετάξει και φύγει στον αέρα / ακόμα και αν τα πολύτιμα υφάσματα διαλυθούν και γίνουν σκόνη / καθώς περνούν οι αιώνες / Θ’ αγαπάω άραγε λιγότερο / αυτά τα όμορφα και εύθραυστα πράγματα / επειδή είναι γραφτό τους να χαθούν;» Ο Κουζμίν ανήκει στους λίγους Ρώσους ποιητές που χρησιμοποίησε εκτεταμένα τον ελεύθερο στίχο, δίνοντας μεγάλη έμφαση στην προσωδία. Σύμφωνα με τον μελετητή του, Ν.Α. Μπογκομόλοφ, ο επιτονισμός του παραπέμπει στη «φωνή ενός κοντινού μας ανθρώπου, μια φωνή που δεν μπορείς να την μπερδέψεις με καμία άλλη, ακόμα και μετά από χρόνια και χρόνια. Επιπλέον δεν έχει κανενός είδους ρητορικά τεχνάσματα, ούτε κραυγές, ούτε οικείους ψιθύρους, ούτε επιτηδευμένη “μουσικότητα”. (…) Μπορεί αυτό να το κατάλαβε καλύτερα απ’ όλους κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης η Μαρίνα Τσβετάγεβα, μια ποιήτρια με έναν εντελώς διαφορετικό επιτονισμό από του Κουζμίν. Παρ’ όλα αυτά εκείνη κατάλαβε την ξεχωριστή σημασία αυτής της πλευράς του στίχου, γι’ αυτό και στα εξαιρετικά απομνημονεύματά της Ένα απόγευμα όχι από εδώ[7] μπόρεσε να περιγράψει τον τρόπο που διάβαζε ο Κουζμίν. Τον άκουσε μια φορά στη ζωή της και δεν τον ξέχασε για τα επόμενα είκοσι χρόνια: «“Και πάλι ελεύθερα αναπνέω Παιδιάστικα (!) πιστεύω στην μαγεία Μπορεί αυτό… αγάπη να μην είναι… (δυσανάλογη παύση και – mit Nachdruck – παραδομένος ολόκληρος!) Όμως για δες που μοιάζει… (σχεδόν χωρίς ν’ ακούγεται η φωνή του)… ευλογία…” Θα μου μείνει αξέχαστος ο επιτονισμός εκείνου του για δες-που-μοιάζει, έμοιαζε πράγματι με ευλογία! Έτσι μιλάνε μόνο τα παιδιά: επειδή έτσι τους κατεβαίνει! Έτσι, μέσα απ’ όλη τους την ψυχή, μέσα απ’ το στήθος τους. Τόσο ανυπόμονα, άοπλα και γυμνά, ακόμα και στάζοντας αίμα ανάμεσα σε όλους αυτούς τους ντυμένους και θωρακισμένους».[8] Ο Κουζμίν επικεντρωνόταν στην ουσία, το συναίσθημα και την περιγραφή του κόσμου μέσα απ’ αυτό και δεν ένιωθε απαραίτητα «μυσταγωγός» ή «θεουργός» κατά πώς αρέσκονταν να περιγράφουν τους εαυτούς τους οι συμβολιστές ποιητές, του Βιατσεσλάβ Ιβάνοφ πρωτοστατούντος. Αυτές οι προτιμήσεις του, μάλιστα, αργότερα τον οδήγησαν στην απομάκρυνση από τον συμβολισμό και τη στροφή προς τον ακμεϊσμό. (Κάποια εποχή φλερτάρει με τον φουτουρισμό και άλλα μοντερνιστικά κινήματα της δεκαετίας του 1920). Η πρώτη ρήξη μάλλον επήλθε με την αμφισβήτησή της διεκδίκησης από τους Ρώσους συμβολιστές να εμφανίζονται ως οι μοναδικοί άξιοι κληρονόμοι και συνεχιστές της παγκόσμιας λογοτεχνίας, μια αμφισβήτηση που διατύπωσε σε ένα γράμμα του στη συντακτική επιτροπή του Απόλλωνα: «Όσο και αν δεν αρέσει στους συντάκτες του Trudy i dni (Έργα και ημέρες), η σχολή των συμβολιστών εμφανίστηκε τη δεκαετία του 1880 στη Γαλλία και είχε ως πρώτους εκπροσώπους της στη χώρα μας τον Μπριούσοφ, τον Μπαλμόντ, την Γκίπιους και τον Σολογκούμπ. Το να φτιάχνεις όμως απ’ όλο αυτό ένα γενεαλογικό δέντρο ‒Δάντης, Γκαίτε, Τιούτσεφ, Μπλοκ και Μπέλυ‒ δεν είναι πάντα εύκολο, εκτός του ότι και τα συμπεράσματα από αυτή την υπόθεση δεν είναι πάντα τόσο πειστικά».[9] Το 1910, ο Κουζμίν απορρίπτει και θεωρητικά τον κρυπτικό, υπεροπτικά σχεδόν ελιτίστικο συμβολισμό με τις μυστικιστικές και θρησκευτικές προεκτάσεις στην ποίηση και τη θεωρία του Μπλοκ και του Ιβάνοφ, με ένα άρθρο του που έχει μείνει στην ιστορία της ρωσικής λογοτεχνίας επειδή σηματοδοτεί μια τομή και μια διάσπαση. Στο «Για την υπέροχη καθαρότητα» (O prekrasnoj jasnosti), που για πολλούς δείχνει τη στροφή του προς το κίνημα του ακμεϊσμού (κάποιοι ‒λανθασμένα‒ το θεωρούν ακόμα και μανιφέστο του ακμεϊσμού), εκλιπαρεί τους συγχρόνους του: «Ακόμα και αν η ψυχή σας είναι ολοκληρωμένη ή διχασμένη, η κοσμοθεωρία σας μυστικιστική, ρεαλιστική, σκεπτικιστική ή ακόμα και ιδεαλιστική (εάν έχετε τόση ατυχία), ακόμα και αν το ύφος των έργων σας είναι ιμπρεσιονιστικό, ρεαλιστικό, νατουραλιστικό· το περιεχόμενο λυρικό ή παραμυθιακό, ακόμα και αν πρόκειται για μια διάθεση ή μια εντύπωση –ό,τι και αν είναι, σας ικετεύω, λογικευτείτε– συγχωρέστε μου αυτή την κραυγή μέσα απ’ την καρδιά μου! – λογικευτείτε στη σύλληψη, στη δομή της πρότασης, στη σύνταξη. (…) Συμπερασματικά από όλα όσα είπα, αν θα μπορούσα να δώσω ένα μάθημα σε οποιονδήποτε, θα έλεγα το εξής: “Φίλε μου, έχοντας ταλέντο, δηλαδή την ικανότητα να βλέπεις τον κόσμο με διαφορετικό τρόπο, μνήμη καλλιτέχνη, την ικανότητα να ξεχωρίζεις το αναγκαίο από το τυχαίο, μια αληθοφανή φαντασία, γράψε λογικά, μιμούμενος την καθαρότητα του λόγου του λαού, έχοντας το δικό σου στιλ, νιώσε καθαρά την αντιστοιχία τής εκάστοτε μορφής με το αρμόζον περιεχόμενο και την αρμόζουσα γλώσσα, να είσαι τεχνίτης αρχιτέκτονας τόσο στις λεπτομέρειες όσο και στο σύνολο, να είσαι κατανοητός στις εκφράσεις σου”. Σε κάποιον δε αγαπημένο φίλο θα έλεγα: “Αν είσαι ευσυνείδητος καλλιτέχνης, προσευχήσου να φωτιστεί και να τακτοποιηθεί το δικό σου χάος (αν είσαι χαοτικός) ή τουλάχιστον συγκράτησέ το με την καθαρή μορφή: στο διήγημα να διηγείσαι, στο θέατρο να υπάρχει δράση, φύλαγε τον λυρισμό για τα ποιήματα, αγάπα τον λόγο όπως ο Φλομπέρ και θα βρεις το μυστικό ενός θαυμαστού πράγματος – της υπέροχης καθαρότητας, αυτής που θα ονόμαζα “κλαρισμό”[10]». Εκείνη την εποχή περίπου διαδίδεται η φήμη που θα ακολουθεί τον Κουζμίν μέχρι το τέλος της ζωής του – η φήμη ενός ανθρώπου άπονου, χωρίς ιδιαίτερους ηθικούς φραγμούς: όταν το 1913 αυτοκτόνησε ο επί τρία χρόνια σύντροφός του, ένας αμφισεξουαλικός ποιητής ονόματι Βσέβολοντ Κνιάζεφ, για χάρη μιας γυναίκας, ο Κουζμίν έδειξε ψυχρά αδιάφορος – δεν πήγε καν στην κηδεία. Σε σύντομο χρονικό διάστημα ο Κουζμίν συνδέθηκε ερωτικά με τον Γιούρι Γιούρκιν, με τον οποίο παρέμεινε ζευγάρι ως το τέλος της ζωής του, το 1936. Ήταν παράξενα εκείνα τα χρόνια, πολύ πιο απελευθερωμένα θα έλεγε κανείς από τις μετέπειτα, αλλά ακόμα και από τις σημερινές αντιλήψεις: Ο Γιούρκιν, αμφισεξουαλικός κι αυτός, όντας στη σχέση με τον Κουζμίν, παντρεύτηκε και πήγε να ζήσει με τη γυναίκα του. Λίγο καιρό μετά δεν άντεξε, επέστρεψε, και συνέχισε να ζει με τον Κουζμίν, τη μητέρα του τελευταίου, αλλά και τη γυναίκα του που ερχόταν συχνά να τους επισκεφθεί και έμενε μαζί τους. Οι μοντερνιστές λογοτέχνες στη Ρωσία έδωσαν μια πνοή απελευθέρωσης σε μια κοινωνία πνιγμένη από την υποκρισία των αριστοκρατικών κύκλων γύρω από την τσαρική αυλή. Προερχόμενοι από την αστική και μεγαλοαστική τάξη οι περισσότεροι μείζονες μοντερνιστές απέρριπταν εμπράκτως τις παραδόσεις των οικογενειών τους: Σε μια πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη για την πρόσληψη του Όσκαρ Ουάιλντ στη Ρωσία της καμπής του αιώνα, μαθαίνουμε πως στους κύκλους τους είχε γίνει μόδα να ντύνονται οι άντρες όπως ο Άγγλος αισθητής – ο Κουζμίν, λέγεται, φορούσε περίτεχνα κεντημένα γιλέκα μιμούμενος την εμφάνισή του, και θρυλούνταν πως είχε στην κατοχή του τριακόσια εξήντα πέντε απ’ αυτά. Η γοητεία που ασκούσε ο ομοερωτισμός εκείνα τα χρόνια απορρέει σε πολύ μεγάλο βαθμό από τις συνειδητές προσπάθειες του Βιατσεσλάβ Ιβάνοφ και του Κουζμίν για την αποδοχή του. Στο πλαίσιο αυτό οι δυο τους είχαν ιδρύσει μια ανεπίσημη λέσχη, το «Κολοκυθάκι του Χαφέζ» (“Kabačok Gafiza”) όπου την άνοιξη και το καλοκαίρι συναντιόνταν καλλιτέχνες κυρίως ομοφυλοφιλικών προτιμήσεων για να απαγγείλουν ποίηση, να μιλήσουν για τέχνη, να ντυθούν με παράξενες φορεσιές.[11] Πέρα απ’ τους ιδρυτές της λέσχης, οι συναντήσεις της οποίας λάμβαναν χώρα στον θρυλικό «πύργο» των Ιβάνοφ[12], παραβρίσκονταν μεγάλα ονόματα της ρωσικής διανόησης: Ο ζωγράφος Σόμοφ, ο Μπερντιάεφ, ο Μπέλυ και άλλοι. Στις συναντήσεις αυτές, τα μέλη της λέσχης υιοθετούσαν κάποιο όνομα από τη μυθολογία ή την ιστορία. Ο Κουζμίν εμφανιζόταν με το όνομα «Αντίνοος». Στο ημερολόγιό του, ο Ιβάνοφ περιέγραφε τη λέσχη ως εξής: «Η λέσχη του Χαφέζ πρέπει είναι τέχνη. Κάθε βραδιά θα πρέπει να έχει σχεδιαστεί εκ των προτέρων και να εξελίσσεται σύμφωνα με ένα κοινό πρόγραμμα. Η ελεύθερη επικοινωνία μεταξύ των φίλων θα διακόπτεται περιοδικά από την παρουσίαση του κάθε σταδίου αυτού του προγράμματος, η οποία θα στρέφει την προσοχή όλων στην παρέα εν συνόλω. Αυτά τα στάδια θα είναι ποιήματα, τραγούδια, μουσική, χορός, παραμύθια και λέξεις που μπορούν να χρησιμεύσουν ως θέματα για ανάλυση, καθώς και μερικές συλλογικές δράσεις, η επινόηση των οποίων θα είναι επίσης καθήκον του διοργανωτή της βραδιάς...»[13] Η περίοδος 1913-1916 ήταν η λιγότερο παραγωγική για τον Κουζμίν: ήταν η εποχή που είχε εμπλακεί με τους μποέμ που σύχναζαν στο λογοτεχνικο-καλλιτεχνικό καφέ της Πετρούπολης «Αδέσποτος Σκύλος», ενώ παράλληλα δημοσίευε σε λαϊκά περιοδικά. Λίγο πριν την επανάσταση και το 1917, έχουν καταγραφεί και μια σειρά μουσικά έργα, συνθέσεις για το θέατρο, αλλά και δικά του θεατρικά για διάφορες σκηνές της Ρωσίας. Στο διάστημα ανάμεσα στον Φεβρουάριο και τον Οκτώβριο του 1917 ο Κουζμίν αναγκάστηκε να αναθεωρήσει την αρχική θετική υποδοχή του στην επανάσταση: Μέσα στη γενική οικονομική κρίση ήρθε σε πολύ δυσχερή οικονομική θέση – αναγκάστηκε για να επιζήσει να πουλήσει πολλά πολύτιμα βιβλία του, σπάνιες εικόνες, αλλά και πίνακες φίλων του ζωγράφων. Ο Ανατόλι Λουνατσάρσκι, επίτροπος Πολιτισμού, τον επέλεξε για να διευθύνει τον γαλλικό τομέα ενός πολύ φιλόδοξου σχεδίου: της δημιουργίας μιας βιβλιοθήκης με τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ο Κουζμίν αποδέχθηκε τη θέση και ήταν αυτός που μετέφρασε και εισήγαγε τον Ανατόλ Φρανς στη Ρωσία. Η κριτική παρουσίαση του Ανατόλ Φρανς, που έκανε ο Κουζμίν στο πλαίσιο του δοκιμιακού του έργου, θεωρείται από τα καλύτερα γραπτά του. Αυτού του είδους η γραφή ‒το δοκίμιο, η κριτική, η ανάλυση‒ συνιστά ένα σημαντικότατο τμήμα της δημιουργικής πορείας του, αν και έμεινε για χρόνια στο περιθώριο των μελετών για τον ίδιο. Τα γραπτά του αυτά, κριτικές και δοκίμια για λογοτεχνικά έργα, για θεατρικές παραστάσεις και κοντσέρτα, για κινηματογραφικές ταινίες και εκθέσεις, αλλά και το συναρπαστικό ημερολόγιό του αποτυπώνουν ολόκληρη την πολιτιστική ζωή της Πετρούπολης από τις αρχές του αιώνα έως τον θάνατό του. Μετά την αλλαγή του καθεστώτος, από το 1997 έως το 2000 οι σλαβικές εκδόσεις του Πανεπιστημίου του Μπέρκλεϊ εξέδωσαν όλο το δοκιμιακό έργο του Κουζμίν σε τρεις τόμους,[14] ενώ το ημερολόγιό του εκδόθηκε επίσης το 2000 από εκδοτικό οίκο της Αγίας Πετρούπολης.[15] Ανάμεσα στο 1922 και το 1924, ο Κουζμίν πρωτοστάτησε στην ίδρυση του «Συλλόγου των Συναισθηματικών». Πρόκειται για μια πολύ ενδιαφέρουσα πρωτοβουλία που «απαντούσε» στην εργαλειοποίηση της λογοτεχνίας που επιχειρούσε παράλληλα ο μετεπαναστατικός κυβερνητικός προγραμματισμός για τους παραγωγούς πολιτισμού. Για την εποχή, οι προγραμματικές φιλοδοξίες των μελών της Ένωσης φαντάζουν εξωπραγματικές: «…Η συναισθηματική τέχνη αρνείται κάθε νόμο, κανόνα και γενίκευση, αναγνωρίζοντας ως αναγκαίους μόνο τους νόμους του εκάστοτε δημιουργού και το εκάστοτε έργο του. Γι’ αυτό κάθε πράγμα μπορεί να έχει το δικό του στιλ, το δικό του υλικό!» Πορτρέτο του Μ. Κουζμίν από τον Κονσταντίν Σόμοφ, 1909. Τα παραπάνω δημοσιεύτηκαν στο τρίτο και τελευταίο τεύχος ενός περιοδικού που προοριζόταν για όργανο των «Συναισθηματικών» ‒ το Abraksas. Το περιοδικό έκλεισε ως «ακαταλαβίστικο» και «ακραίο». Ο Τρότσκι στο Λογοτεχνία και Επανάσταση χαρακτήρισε τον Κουζμίν περιττό για τον μεταοκτωβριανό άνθρωπο. Μετά το 1926 το έργο του Κουζμίν έπαψε να δημοσιεύεται. Όμως: «Το 1928 ο Κουζμίν έδωσε την τελευταία δημόσια διάλεξή του. Ήταν μια παράξενη, σκανδαλώδης και συγκινητική συγκυρία που αξίζει να περιγραφεί. Οι φοιτητές των λογοτεχνικών ινστιτούτων του Λένινγκραντ είχαν την ιδέα να τον καλέσουν ουσιαστικά ως τον τελευταίο εξέχοντα συγγραφέα της γενιάς του που ζούσε ακόμα, και δη στο Λένινγκραντ. Ο Κουζμίν πήγε, περιμένοντας πως η βραδιά δεν θα είχε μεγάλη επιτυχία, θεωρώντας τον εαυτό του έναν ξεχασμένο στιχοπλόκο. Όταν όμως έφτασε, η αίθουσα ήταν γεμάτη με κόσμο. Η βραδιά είχε πρωτόγνωρη επιτυχία. Ο Κουζμίν, ανάμεσα σε άλλα, διάβασε το ποίημα πάνω στο οποίο δούλευε τον τελευταίο καιρό, το Η πέστροφα σπάει τον πάγο, και το κοινό ενθουσιάστηκε ακόμα πιο πολύ. Στο τέλος όμως συνέβη αυτό που οι οργανωτές της εκδήλωσης φοβούνταν. Το σύστημα ελέγχου των εισιτηρίων κατέρρευσε και στην αίθουσα μπήκε ένα μπουλούκι ομοφυλόφιλων του Λένινγκραντ, πολλοί από τους οποίους κουβαλούσαν λουλούδια που πετούσαν στον ποιητή την ώρα του χειροκροτήματος μετά τη διάλεξη. Η χαρά του Κουζμίν ήταν ανάλογη με την ανησυχία και τον τρόμο των διοργανωτών: μόνο όταν κατάφεραν να πείσουν τις αρχές πως δεν είχαν συμμετάσχει στις ντροπιαστικές καταστάσεις, μπόρεσαν να αποφύγουν σοβαρά προβλήματα».[16] Από τη στιγμή που η δυνατότητα να εκδίδει δικά του έργα είχε σχεδόν εκμηδενιστεί, ο Κουζμίν ‒έχοντας καταφέρει να δημοσιεύσει μόνο ένα τελευταίο, το Η πέστροφα σπάει στον πάγο το 1929 που πέρασε σχεδόν απαρατήρητο από τη σοβιετική κριτική‒ αφιερώθηκε στη μετάφραση λογοτεχνίας από τα γαλλικά, τα γερμανικά, τα αγγλικά. Εκτός από τους Ρομαίν Ρολάν, Χάινε και Γκαίτε, μετέφρασε πολλά έργα του Σαίξπηρ, αλλά και τον Δον Ζουάν του Μπάυρον. Έτσι, μεταφράζοντας, έζησε ως τον θάνατό του το 1936, από πνευμονία σε ένα νοσοκομείο του Λένινγκραντ. Σε μια ανθολογία ρωσικής ποίησης του 1908, ο Κουζμίν είχε παρουσιάσει τον εαυτό του με τα εξής λόγια[17]: «Η επιβεβλημένη σεμνότητα και η έλλειψη χώρου με αναγκάζουν να περιοριστώ σε ένα είδος επιτάφιου λόγου που συνοψίζεται στα εξής: Έζησε για τριάντα χρόνια, τραγούδησε, τριγύρισε, αγάπησε και χαμογέλασε». ΜΙΧΑΗΛ ΚΟΥΖΜΙΝ Αντίνοος Τρεις φορές τον κοίταξα κατάματα. Την πρώτη φορά διέσχιζα τον κήπο Με είχαν στείλει οι σύντροφοί μου να φέρω φαγητό Και για να κόψω δρόμο Το μονοπάτι δίπλα απ’ τα παράθυρα του παλατιού πήρα Ξαφνικά τους ήχους άκουσα χορδών Και μιας και ήμουνα ψηλός πολύ Άνετα είδα απ’ το φαρδύ παράθυρο Αυτόν: Καθόταν μόνος, μες στη θλίψη, Αγγίζοντας με δάχτυλα λεπτά της λύρας τις χορδές, Μ’ ένα κάτασπρο σκυλί Κάτω στα πόδια του πεσμένο, δεν γάβγιζε Μόνο ο ήχος του σιντριβανιού Μπερδευόταν με τη μουσική. Όταν το βλέμμα μου ένιωσε, Τη λύρα άφησε κάτω Και σήκωσε το σκυμμένο του κεφάλι. Η ομορφιά του Και η σιωπή του στο άδειο δωμάτιο Το απομεσήμερο Ήτανε σαν μαγεία! Έκανα τον σταυρό μου κι έτρεξα έντρομος Απ’ το παράθυρο μακριά… Ύστερα σκοπός καθώς στεκόμουν Στον διάδρομο Που οδηγούσε στο δωμάτιο του βασιλικού αστρολόγου. Η σελήνη έριχνε στο δάπεδο ένα φωτεινό τετράγωνο, Και τα χάλκινα στολίδια των παπουτσιών μου Κάθε φορά που διέσχιζα το φωτεινό σημείο, Άστραφταν. Μόλις τον ήχο των βημάτων άκουσα, Σταμάτησα. Από το βάθος, Ακολουθώντας έναν δούλο με πυρσό. Βγήκαν τρεις άνθρωποι Κι αυτός ανάμεσά τους. Ήταν χλωμός, Αλλά μου φάνηκε Πως από φως γέμισε το δωμάτιο Όχι απ’ τον πυρσό, αλλά απ’ τη μορφή του. Καθώς περνούσε, με κοίταξε Είπε «κάπου σ’ έχω ξαναδεί εσένα, φίλε μου» Κι απομακρύνθηκε προς τα δωμάτια του αστρολόγου. Είχε από ώρα η άσπρη φορεσιά του εξαφανιστεί Και σβήσει το φως απ’ τον πυρσό, Κι εγώ να στέκομαι, χωρίς να κινούμαι ή ν’ αναπνέω, Κι όταν στο στρατόπεδο πια ξαπλωμένος, Ένιωσα, Πως ο Μάρτιος που δίπλα μου κείτονταν Άγγιξε το χέρι μου με τη συνηθισμένη κίνησή του, Παρίστανα τον κοιμισμένο. Ύστερα για άλλη μια φορά ένα απόγευμα Τον συνάντησα. Κοντά στις σκηνές του Καίσαρα, Κολυμπούσαμε, Όταν κραυγές ακούσαμε. Τρέξαμε και είδαμε πως ήταν πια αργά. Το κορμί που είχαν τραβήξει απ’ το νερό, Στην άμμο ξαπλωμένο, Κι αυτό το ίδιο ουράνιο πρόσωπο, Το πρόσωπο ενός μάγου, Μας κοίταζε μ’ ολάνοιχτα τα μάτια. Ο αυτοκράτορας έτρεξε από μακριά, Έξαλλος απ’ τα μαντάτα τα κακά, Κι εγώ στεκόμουν, χωρίς να βλέπω τίποτα, Χωρίς να νιώθω, πως τα δάκρυα, τα ξεχασμένα από παιδί, Στο πρόσωπο κυλούσαν. Μουρμούριζα τη νύχτα όλη προσευχές, Την πατρίδα μου την Ασία, τη Νικομήδεια έβλεπα Καθώς φωνές αγγέλων τραγουδούσαν: «Ωσαννά! Νέος Θεός Χαρίστηκε στον κόσμο!» Από τα «Αλεξανδρινά Τραγούδια», (1905-1908). [1] Το ποίημα το μετέφρασε για πρώτη φορά στα ελληνικά ο Γ. Ρίτσος, το 1958 (εκδ. Κέδρος). Η τελευταία στροφή: Με το βήμα το πλατύ, βαδίζουν πέρα… Πίσω, ο πεινασμένος σκύλος… Μπρος, μ’ αιμάτινη παντιέρα άφαντος πίσω απ’ το χιόνι… κι ούτε σφαίρα τον λαβώνει, πάνω από την καταιγίδα μ’ ένα βήμα πουπουλένιο σ’ ένα σπίθισμα νιφάδων μαργαριταρένιο, με στεφάνι από άσπρα ρόδα… σιωπηλός… πάει μπροστά ο Ιησούς Χριστός! [2] Από τις εκδόσεις «Κίχλη» σε μετάφραση της Σταυρούλας Αργυροπούλου και από τις εκδόσεις «Αντίποδες» σε μετάφραση Ελένης Μπακοπούλου. [3] Τα κουτσομπολιά έλεγαν πως αρνήθηκε να μπει στον ρόλο του ψεύτικου γαμπρού της οικογένειας, για να καλυφθεί η εγκυμοσύνη της θετής κόρης του Ιβάνοφ από τον ίδιο. [4] Robert P. Hughes, Thomas A. Koster, Richard Taruskin, Freedom from Violence and Lies, Academic Studies Press 2013, σσ. 125-126. [5] Για τα Αλεξανδρινά τραγούδια (Aleksandrijskie pesni), βλ. Joachim T. Baer, “Mikhail Kuzmin’s ‘Aleksandrijskie Pesni’”, South Atlantic Bulletin, τ. 41, αρ. 1 (Ιανουάριος 1976), σσ. 22-31. [6] Ακόμα και τα μυθιστορήματά του βρίθουν διαλόγων: συχνά τόσο από άποψη της πλοκής όσο και των διαλογικών στοιχείων, δημιουργείται η εντύπωση της ανάγνωσης ενός συναρπαστικού σεναρίου (βλ. και το εδώ παρατιθέμενο διήγημα). [7] σε παράφραση του τίτλου της ποιητικής συλλογής του Κουζμίν «Απογεύματα όχι από εδώ». [8] N.A. Bogomolov, “Ljubov’ – vsegdašnjaja moja vera”, M. Kuzmin. Stichotvorenija. SPb 2000. Βλ. https://goo.gl/RTHdfM [9] Apollon 1912, τχ. 5, σ. 57. [10] Η επινόηση της λέξης ανήκει στον Κουζμίν και φιλοδοξεί να είναι το όνομα ενός νέου κινήματος υπέρ του καθαρού, κατανοητού, σωστά δομημένου λογοτεχνικού λόγου. [11] Πβ. Betsy F. Moeller-Sally, “Oscar Wilde and the Culture of Russian Modernism”, The Slavic and East European Journal 1990, τ. 34, αρ. 4, σσ. 459-472, κυρίως υποσ. 9. [12] Πρόκειται για ένα διαμέρισμα στην Πετρούπολη, τα παράθυρα του οποίου θύμιζαν πύργο, εξ ου και η ονομασία του. Εκεί κάθε Τετάρτη συναντιόνταν όλοι οι λογοτέχνες του συμβολισμού για να μιλήσουν για τέχνη και να διαβάσουν έργα τους. [13] Πβ. http://silverage.ru/vechera-gafiza/ [14] M. Kuzmin, Kritičeskaja Proza, τ. Χ (1), επιμ. N. Bogomolov, O. Korostelev, V. Markov κ.ά., Oakland, CA: Berkeley Slavic Specialties, 1997· τ. ΧΙ(2), Kritičeskaja Proza, 2000· τ. ΧΙΙ(3), Kritičeskaja Proza, 2000. [15] M. Kuzmin, Dnevnik, πρόλογος, επιμ. και σχολιασμός N.A. Bogomolov, Izdatel’stvo Ivana Limbacha, Αγία Πετρούπολη 2000. [16] Michael Green, Εισαγωγή στο: Mikhail Kuzmin. Selected Prose and Poetry, επιμ.-μετάφραση M. Green, Ardis Publishers, Νέα Υόρκη 2013, σ. 20. [17] Modest Gofman (επιμ.), Kniga o russkich poėtach, Αγία Πετρούπολη 1908, σ. 305.

Ο Μιχαήλ Κουζμίν και ο ρωσικός μοντερνισμός

Σύνδεση