Η χαμένη «Πάπισσα Ιωάννα» του Εμμ. Ροΐδη

Ο Ροΐδης, σύμφωνα με τον Ασώπιο, αναγκάστηκε να γράψει για δεύτερη φορά την Πάπισσα Ιωάννα, και το έργο τελικά κυκλοφόρησε στα τέλη Φεβρουαρίου του 1866. Στα φιλολογικά κείμενα που δημοσιεύονται στον Καζαμία του Ανδρέα Κορομηλά για το έτος 1866 (θα πρέπει να κυκλοφόρησε στα τέλη του 1865)[1] συμπεριλαμβάνεται κι ένα σπονδυλωτό άρθρο του Ειρηναίου Ασώπιου με τίτλο «Ιστορικά παράδοξα» και υπογεγραμμένο με το γνωστό ψευδώνυμό του «Αλθώτας». Ένα από τα ιστορικά παράδοξα που τον απασχολούν είναι η αινιγματική ύπαρξη της Πάπισσας Ιωάννας στην οποία αφιερώνει τη δέκατη τρίτη ενότητα του άρθρου του. Στην ενότητα αυτή, ωστόσο, ο Ασώπιος δεν πραγματεύεται τα στοιχεία που συνηγορούν υπέρ ή κατά της ύπαρξης της Πάπισσας, όπως θα ανέμενε ο αναγνώστης, αλλά προχωρά σε προαναγγελία της επικείμενης έκδοσης του ομώνυμου μυθιστορήματος του Εμμ. Ροΐδη, παραπέμποντας τους αναγνώστες σε αυτό για τη λύση του συγκεκριμένου ιστορικού αινίγματος. Μάλιστα προδημοσιεύει και αποσπάσματα από το υπό έκδοση μυθιστόρημα, καθώς αντλεί από αυτό δύο από τα ιστορικά παράδοξα του άρθρου του. Αρκετό ενδιαφέρον όμως έχει κυρίως το τμήμα του άρθρου στο οποίο περιέχονται πληροφορίες και κρίσεις για το μυθιστόρημα του Ροΐδη:[2] Ἀλλὰ τὸ σπουδαιότερον πάντων τῶν αἰνιγμάτων εἰσέτι περιμένει τὸν Οἰδίποδα· εἶναι δὲ τοῦτο ἡ τῆς Παπίσσης Ἰωάννας ὕπαρξις, περὶ ἧς ἀναφέρει τάγμα ὁλόκληρον πεντακοσίων καὶ ἐπέκεινα συγγραφέων. Τοῦ περιέργου τούτου ζητήματος δύο λόγιοι ἐσχάτως ἐπειράθησαν συγχρόνως τὴν λύσιν· ὁ μὲν ἐν Ταυρίνῳ, ὁ δὲ ἐν Ἀθήναις. Εἰς τὸν πρῶτον ἡ μνήμη τῆς Ἰωάννας ὑπῆρξεν ὀλεθρία· προσφυὲς δηλητήριον ἔκοψε τὸ νῆμα τῆς ζωῆς τοῦ συγγραφέως, καθ’ ἃ ἐξ Ἰταλίας γράφουσι, πρὶν ἢ δυνηθῇ, ὡς ὁ Ἀρχιμήδης, νὰ ἀνακράξῃ «εὗρον, εὗρον»! Καὶ εἰς τὸν ἡμέτερον λόγιον ἡ τῆς Ἰωάννας μνήμη οὐδόλως ἐδείχθη εὐνοϊκή· τὸ πρῶτον αὐτοῦ χειρόγραφον ἀπωλέσθη κατὰ τὴν ἀξιομνημόνευτον νύκτα τῆς 10 πρὸς τὴν 11 Ὀκτωβρίου, ὅτε τὰ στοιχεῖα καὶ τὰ πιεστήρια τῆς Αὐγῆς διηρπάγησαν διὰ τὸ καλὸν τῆς «πατρὶς» καὶ τὴν πρόοδον τῶν συνταγματικῶν ἐλευθεριῶν· ὥστε ἐδέησε νέον νὰ φιλοπονήσῃ ὁ συγγραφεὺς ἔργον, ὅπερ εὐτυχῶς προβαίνει εἰς πέρας. Ὁ τῆς Παπίσσης βιογράφος φέρει εἰς λύσιν τοῦ πολύκροτου ζητήματος εὐρείας καὶ ποικίλας τῆς μεσοχρονίου ἐποχῆς γνώσεις, ὕφος ἐπίχαρι καὶ ἐπαγωγὸν καὶ ‒ὅ,τι ἡ πολιτικομανία ἐφυγάδευσε δυστυχῶς ἐξ Ἑλλάδος‒ ἄφθονον ἀττικὸν ἅλας. Πιθανὸν ἡ ἀνάγνωσις τοῦ βιβλίου νὰ μὴ πείσῃ ἅπαντας περὶ τῆς ὑπάρξεως τῆς ἡρωΐνης, ἅπαντες ὅμως θέλουσιν συνομολογήσει ὅτι ἡ Πάπισσα Ἰωάννα εἶναι ἐκ τῶν βιβλίων ἐκείνων, ἅτινα ἐν Παρισίοις κάμνουσι τὴν τύχην τοῦ συγγράψαντος. Χάριν δὲ τῶν ἀναγνωστῶν τοῦ Καζαμία μεταφέρομεν ἐνταῦθα ἐκ τοῦ περιέργου τούτου βιβλίου τὰ ἑξῆς παράδοξα. Ακολουθούν τα δύο ιστορικά παράδοξα που αντλούνται από την Πάπισσα Ιωάννα του Ροΐδη: η κατάταξη των μοναστικών ταγμάτων και η περιγραφή των Βενεδικτίνων (Άπαντα, Α΄ 160-162), στοιχεία για την αμάθεια των κληρικών κατά τον Μεσαίωνα (Άπαντα, Α΄ 85).[3] Το συγκεκριμένο κείμενο του Ασώπιου, απ’ όσο ξέρω, δεν είναι γνωστό στη ροϊδική βιβλιογραφία, παρ’ όλο που ο Ροΐδης, στο τέλος της τρίτης «Επιστολής ενός Αγρινιώτου», αναφέρει τον Ειρ. Ασώπιο ως έναν από τους κριτικούς που έγραψαν για την Πάπισσα Ιωάννα και παραπέμπει στον Καζαμία του 1865 (Άπαντα, Α΄ 342). Ωστόσο, το γεγονός ότι δεν αναφέρει τον πλήρη τίτλο του ημερολογίου και αναγράφει λάθος τη χρονιά, 1865 αντί 1866, ίσως έκαναν δύσκολο τον εντοπισμό του κειμένου από τη ροϊδική έρευνα. Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της μαρτυρίας του Ασώπιου είναι η πληροφορία ότι υπήρξε μια πρώτη χαμένη εκδοχή της Πάπισσας Ιωάννας, που επρόκειτο να εκδοθεί το φθινόπωρο του 1862 από το τυπογραφείο της Αυγής. Τα χειρόγραφα αυτής της πρώτης μορφής του έργου χάθηκαν τη νύχτα της 10ης προς 11η Οκτωβρίου 1862, όταν οι αντιοθωνικοί επαναστάτες κατέστρεψαν το τυπογραφείο της εφημερίδας Αυγή, λόγω της φιλικής προς τον Όθωνα αρθρογραφίας της. Έτσι η Πάπισσα Ιωάννα που γεννήθηκε ως ιδέα στο μυαλό του Ροΐδη κατά τη διάρκεια της ιταλικής επανάστασης του 1848 έμελλε, όταν τελικά υλοποιήθηκε, να πέσει θύμα της αντιοθωνικής επανάστασης του 1862. Ο Ροΐδης, σύμφωνα με τον Ασώπιο, αναγκάστηκε να γράψει για δεύτερη φορά το έργο, το οποίο τελικά κυκλοφόρησε στα τέλη Φεβρουαρίου του 1866. Η μαρτυρία του Ειρ. Ασώπιου είναι συμβατή με όσα ξέρουμε από άλλες πηγές για τη δράση του Ροΐδη αυτά τα χρόνια. Πράγματι, ο Ροΐδης τον Αύγουστο του 1862 ήρθε στην Αθήνα από το Γαλάτσι της Ρουμανίας (η άφιξή του αναγγέλλεται από την Αυγή στο φύλλο της 11.8.1862), κι ίσως αυτή την εποχή να εγκαθίσταται πλέον οριστικά στην ελλαδική πρωτεύουσα.[4] Στις αποσκευές του θα πρέπει να είχε και την πρώτη εκδοχή της Πάπισσας Ιωάννας, με την έκδοση της οποίας θα ασχολήθηκε τους επόμενους δύο μήνες. Επίσης, είναι γνωστή η συνεργασία του κατά τη δεκαετία του 1860 τόσο με την εφ. Αυγή όσο και με το τυπογραφείο της, στο οποίο τυπώθηκαν στα 1860 η μετάφραση του Οδοιπορικού του Σατωβριάνδου και στα 1866 η Πάπισσα Ιωάννα και το φυλλάδιο Η «Πάπισσα Ιωάννα» και η ηθική. Επιστολαί ενός Αγρινιώτου.[5] Με τη μαρτυρία του Ασώπιου προστίθεται ένας επιπλέον σημαντικός σταθμός στη συγγραφική και εκδοτική ιστορία της Πάπισσας Ιωάννας, το χαμένο χειρόγραφο του 1862 και η ματαιωμένη έκδοσή του. Το στοιχείο αυτό επιβεβαιώνει την εντύπωση που δίνει ο πρόλογος του Ροΐδη στην Πάπισσα Ιωάννα ότι από τα πανεπιστημιακά του χρόνια στη Γερμανία (1855-1856), οπότε ξεκίνησε την έρευνά του για τον θρύλο της Πάπισσας Ιωάννας, μέχρι την έκδοση του μυθιστορήματός του το 1866, δεν έπαψε να ασχολείται με το συγκεκριμένο θέμα. Ακόμη και στη Ρουμανία, παράλληλα με τη μετάφραση του Οδοιπορικού, φαίνεται πως συνέχιζε την έρευνά του για την Πάπισσα, φροντίζοντας να προμηθευτεί την απαραίτητη βιβλιογραφία, όπως δείχνει η χρονολογική ένδειξη «Γαλάζον 24 Μαρτίου 1858», που εντόπισε ο Π.Θ. Γεροντόπουλος στο τετράτομο έργο του Nicolas Lenglet Du Fresnoy, Méthode pour étudier l’histoire.[6] Πιθανότατα μετά την ολοκλήρωση της μετάφρασης του Οδοιπορικού θα πρέπει να άρχισε τη συγγραφή του χαμένου έργου για την Πάπισσα Ιωάννα, το οποίο είχε έτοιμο για έκδοση το φθινόπωρο του 1862. Οι πληροφορίες του Ασώπιου όμως δημιουργούν και αρκετά ερωτήματα που είναι δύσκολο να απαντηθούν, με βασικότερο τη σχέση που είχε το χειρόγραφο του 1862 με το μυθιστόρημα του 1866. Πιο συγκεκριμένα: ανήκαν τα δύο κείμενα ειδολογικά στην ίδια κατηγορία και σε τι βαθμό υπήρχαν συγκλίσεις και αποκλίσεις μεταξύ τους; Η διατύπωση του Ασώπιου «ἐδέησε νέον νὰ φιλοπονήσῃ ὁ συγγραφεὺς ἔργον» συνηγορεί μάλλον υπέρ της άποψης ότι ο Ροΐδης δεν ξαναέγραψε το χαμένο χειρόγραφο του 1862, αλλά παρήγαγε ένα τελείως νέο έργο· δεν μας επιτρέπει όμως να προχωρήσουμε πιο πέρα και να πούμε κάτι πιο συγκεκριμένο. Υπάρχουν, ωστόσο, κάποια επιπλέον στοιχεία που θα πρέπει να συνεκτιμηθούν και που ίσως φωτίσουν λίγο περισσότερο το ζήτημα, αν και δεν μπορούν να μας προσφέρουν πλήρη βεβαιότητα. Στις 22 Απριλίου 1864 ο Ροΐδης, που μόλις στα τέλη του περασμένου μήνα είχε επιστρέψει από την Αίγυπτο, όπου είχε περάσει τον χειμώνα, δημοσιεύει στην Αυγή μια αγγελία (με ημερομηνία 8 Απριλίου 1864) προαναγγέλλοντας την έκδοση της Πάπισσας Ιωάννας.[7] Η Αθηνά Γεωργαντά θεωρεί, μάλλον σωστά, ότι η αγγελία στόχευε στην προσέλκυση συνδρομητών και δεν σημαίνει πως το έργο ήταν ήδη ολοκληρωμένο.[8] Πάντως, σε κάθε περίπτωση, το βέβαιο είναι ότι το έργο που περιγράφεται στην αγγελία του 1864, σε όποια φάση της υλοποίησής του και αν βρίσκεται, διαφέρει σημαντικά από την Πάπισσα Ιωάννα του 1866. Ο Ροΐδης το χαρακτηρίζει ως «διήγημα» (όχι «μεσαιωνική μελέτη», όπως είναι ο υπότιτλος της Πάπισσας του 1866), στο οποίο «συνεπύκνωσα τὰς παντοίας περὶ τοῦ μυστηριώδους τούτου μεσαιωνικοῦ ἐπεισοδίου σημειώσεις μου». Προαναγγέλλει, επίσης, ότι θα αποτελείται «ἐκ δεκαπέντε περίπου εἰς 8ον τυπογραφικῶν φύλλων» και ορίζει την τιμή του στις τέσσερις δραχμές. Τα ποσοτικά αυτά στοιχεία είναι κατά το 1/3 μικρότερα από τα αντίστοιχα της Πάπισσας Ιωάννας του 1866, η οποία αποτελείται από 22 τυπογραφικά φύλλα (δηλ. 112 σελίδες περισσότερες) και η τιμή της έφτανε τις έξι δραχμές.[9] Πώς θα πρέπει να ερμηνευτούν αυτές οι διαφοροποιήσεις; Πρόκειται απλώς για έναν πολύ πρώιμο και γι’ αυτό άστοχο σχεδιασμό της Πάπισσας Ιωάννας του 1866, η οποία στα δύο χρόνια που μεσολάβησαν είναι φυσικό να αποκλίνει από τον αρχικό σχεδιασμό ή μήπως ο Ροΐδης γράφοντας την αγγελία του 1864 έχει ακόμη στον νου του το χαμένο χειρόγραφο του 1862 και λίγο-πολύ αυτό περιγράφει; Η απόφαση ανάμεσα στα δύο ενδεχόμενα δεν είναι εύκολη χωρίς περαιτέρω στοιχεία. Ίσως όμως κάποια ένδειξη που προσφέρει το ίδιο το ροϊδικό μυθιστόρημα να μπορεί να μας βοηθήσει. Ο ίδιος ο Ροΐδης δεν αναφέρθηκε ποτέ άμεσα στο χαμένο χειρόγραφο του 1862.[10] Ωστόσο, στον πρόλογο «Τοις εντευξομένοις» της Πάπισσας Ιωάννας αναφέρει μια δυνητική μορφή που θα μπορούσε να έχει το σύγγραμμά του, την οποία όμως είχε απορρίψει: «Ἅμα ἀρξάμενος τῆς συγγραφῆς εὐθὺς συνῃσθάνθην πόσον ξηρὰ καὶ ἀτερπὴς ἤθελεν εἶναι διὰ τοὺς πλείστους ἡ ἁπλῆ ἱστορικὴ ἀφήγησις τῶν κατὰ Ἰωάνναν, ἧς καὶ αὐτὴν τὴν ὕπαρξιν ἀγνοοῦσιν οἱ πολλοὶ τῶν ἀναγνωστῶν. Περιορίσας λοιπὸν τὸ μέρος τοῦτο τοῦ ἔργου εἰς τὴν “Εἰσαγωγήν”, κατέστησα τὸ ἐπίλοιπον τοῦ βιβλίου εἶδός τι διηγηματικῆς ἐγκυκλοπαιδείας τοῦ μέσου καὶ ἰδίως τοῦ ἐνάτου αἰῶνος» (Άπαντα, Α΄ 69).[11] Δικαιούμαστε, νομίζω, να αναρωτηθούμε μήπως αυτό που εδώ περιγράφεται ως απλή ιστορική αφήγηση των γεγονότων και των μαρτυριών σχετικά με την Ιωάννα δεν υπήρξε απλώς μια δυνατότητα που απορρίφθηκε, αλλά μήπως είχε υλοποιηθεί στο χαμένο χειρόγραφο του 1862. Και κατά συνέπεια, μήπως στο συγκεκριμένο χωρίο ο Ροΐδης περιγράφει τις δύο μορφές που είχε λάβει διαδοχικά το σύγγραμμά του, τη χαμένη του 1862 και την τελική του 1866. Αξίζει, επίσης, να επισημανθεί ότι η φράση «ἁπλῆ ἱστορικὴ ἀφήγησις τῶν κατὰ Ἰωάνναν» ταιριάζει με αυτό που περιγράφεται στην αγγελία του 1864 ως «διήγημα» στο οποίο συμπύκνωσε τις σημειώσεις του για το μεσαιωνικό επεισόδιο της Ιωάννας. Αντιθέτως, στην αγγελία λείπει κάθε αναφορά στην «διηγηματικὴν ἐγκυκλοπαιδείαν», καθώς και ο υπότιτλος «μεσαιωνική μελέτη», που υποδηλώνει ακριβώς τη διεύρυνση της εστίασης από το πρόσωπο της Ιωάννας στον ευρύτερο ορίζοντα του μεσαίωνα. Δεν είναι απίθανο, επομένως, το πρώτο σκέλος της παραπάνω φράσης του Ροΐδη και η αγγελία του 1864 να μας παρέχουν πληροφορίες για τον χαρακτήρα του χαμένου χειρογράφου του 1862. Με βάση τα παραπάνω στοιχεία, έστω κι αν δεν είναι τελείως αποφασιστικά, θα μπορούσαμε ίσως να πιθανολογήσουμε ότι το χαμένο χειρόγραφο του 1862 ήταν μάλλον μικρότερο σε έκταση, πιο εστιασμένο στο πρόσωπο της Ιωάννας και περιελάμβανε μια ενιαία αφήγηση των γεγονότων της ζωής της μαζί με κριτική των διαθέσιμων γι’ αυτήν ιστορικών μαρτυριών· μετά την απώλεια του χειρογράφου, ο Ροΐδης αποφάσισε κάποια στιγμή, ίσως μέσα στο 1864, να τροποποιήσει τη δομή του έργου του, περιορίζοντας την κριτική των πηγών στην εισαγωγή και διευρύνοντας το αφηγηματικό πλαίσιο του μυθιστορήματός του με παρεκβάσεις που εξεικονίζουν την κοινωνία του μεσαίωνα και προσφέρουν πολύ περισσότερες δυνατότητες για σάτιρα και αναλογικές συγκρίσεις με την κοινωνία του 19ου αιώνα. Ή με όρους του ίδιου του Ροΐδη μπορούμε να πούμε ότι από την «ἁπλῆν ἱστορικὴν ἀφήγησιν τῶν κατὰ Ἰωάνναν» και το «διήγημα» στο οποίο συμπυκνώνονται οι σημειώσεις του γι’ αυτήν περνάμε στην «διηγηματικὴν ἐγκυκλοπαιδείαν» του ένατου αιώνα και γενικότερα του Μεσαίωνα, που επιτρέπει να αυξηθεί σημαντικά η σατιρική δυναμική του έργου. Μόνο ως πιθανή όμως μπορούμε να προβάλουμε μια τέτοια γενετική εξέλιξη της Πάπισσας Ιωάννας από κριτική βιογραφία της κεντρικής ηρωίδας σε σατιρικό πανόραμα του Μεσαίωνα, καθώς στηριζόμαστε μόνο σε ενδείξεις που ενδέχεται να μας παραπλανούν. Η ανακάλυψη νέων στοιχείων ίσως μας επιτρέψει να περιγράψουμε πιο συγκεκριμένα τη σχέση ανάμεσα στο χαμένο χειρόγραφο του 1862 και στην τελική έκδοση της Πάπισσας Ιωάννας του 1866. Ο Ειρ. Ασώπιος παραλληλίζει στο κείμενό του τον Ροΐδη με κάποιον ιταλό λόγιο από το Τορίνο, ο οποίος επίσης ασχολήθηκε με την αινιγματική μορφή της Πάπισσας Ιωάννας, αλλά δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει το έργο του. Κοινό στοιχείο των δυο τους η κακοτυχία που έφερε στη ζωή τους η ενασχόληση με την Πάπισσα.[12] Δυστυχώς όμως στο σημείο αυτό ο Ασώπιος είναι αρκετά αινιγματικός και δεν κατονομάζει τον ιταλό λόγιο. Δεδομένου μάλιστα ότι το έργο του δεν ολοκληρώθηκε, είναι μάλλον δύσκολο να καταφέρουμε να ανακαλύψουμε για ποιον πρόκειται. Θα είχε, ωστόσο, ενδιαφέρον να είχαμε περισσότερα στοιχεία για το τι γνώριζε ο Ασώπιος, ίσως και ο Ροΐδης, για το έργο του ιταλού λόγιου.[13] Εξαιρετικό ενδιαφέρον έχει και η κριτική του Ασώπιου για το μυθιστόρημα του Ροΐδη, το οποίο ασφαλώς θα είχε διαβάσει στη χειρόγραφη μορφή του. Είναι πολύ πιθανό, εξάλλου, τόσο ο ίδιος όσο και το πατέρας του, ο Κων. Ασώπιος, να είχαν παρακολουθήσει από κοντά τη συγγραφή της Πάπισσας Ιωάννας και να είχαν συζητήσει αρκετές φορές με τον Ροΐδη την πορεία του μυθιστορήματός του. Είναι γνωστές οι στενές σχέσεις του Ροΐδη αυτή την εποχή με τον κύκλο του Κων. Ασώπιου,[14] καθώς ο ίδιος περιγράφει τις συχνές και πολύωρες συζητήσεις που είχε με τον «ἀείμνηστον πρεσβύτην», ήδη από τότε που για πρώτη φορά κατέβηκε στην Ελλάδα. Σημειώνει μάλιστα ότι κατά τις συναντήσεις τους αυτές συχνά ο Κων. Ασώπιος διόρθωνε τα πρώτα του δοκίμια και του παρείχε ποικίλες πολύτιμες συμβουλές (Άπαντα, Β΄ 300-301). Αλλά και βιβλία θα πρέπει να δανειζόταν από τη βιβλιοθήκη του, καθώς στη βιβλιοθήκη του Ροΐδη έχει βρεθεί μια επιτομή του λεξικού του Bayle, βασικής πηγής του για την Πάπισσα Ιωάννα, με κτητορική επιγραφή «Κ. Ασώπιος 1821».[15] Στην κριτική του Ειρ. Ασώπιου κάνει εντύπωση το ότι δεν θίγει καθόλου την ηθική διάσταση του μυθιστορήματος του Ροΐδη, ένα στοιχείο που υπήρξε κυρίαρχο στις περισσότερες κριτικές που δημοσιεύτηκαν μετά την κυκλοφορία της Πάπισσας Ιωάννας. Αντιθέτως, επιφυλακτικός φαίνεται να είναι μόνο για την ιστορική εισαγωγή και την προσπάθεια του Ροΐδη να υποστηρίξει την ύπαρξη της Πάπισσας Ιωάννας. Θεωρεί ότι κάποιοι αναγνώστες δεν θα πειστούν από την επιχειρηματολογία του συγγραφέα για την ύπαρξη της ηρωίδας του και πιθανότατα ανάμεσα σε αυτούς τους αναγνώστες εντάσσει και τον εαυτό του. Αν η επιφύλαξη αυτή για την απόδειξη της ύπαρξης της Πάπισσας Ιωάννας είχε εκφραστεί στον Ροΐδη και νωρίτερα κατά τη συγγραφή του μυθιστορήματός του, δεν αποκλείεται να έπαιξε κάποιο ρόλο στην απόφασή του να περιορίσει την κριτική των ιστορικών πηγών στην εισαγωγή του έργου του. Τα στοιχεία που επιλέγει να εξάρει ο Ασώπιος είναι το «ἐπίχαρι καὶ ἐπαγωγὸν» ύφος και το άφθονο αττικόν άλας του μυθιστορήματος, αλλά και την ευρύτητα και ποικιλία των γνώσεων του συγγραφέα σχετικά με τη μεσαιωνική κοινωνία. Αναδεικνύει έτσι το ύφος, τη σάτιρα, αλλά και τη διάσταση της «διηγηματικῆς ἐγκυκλοπαιδείας» ως τα θετικά στοιχεία του μυθιστορήματος, που το θεωρεί πετυχημένο όχι μόνο για τα ελληνικά δεδομένα αλλά ακόμη και για την απαιτητική παρισινή πνευματική ζωή. Η τελευταία παρατήρηση δείχνει ότι ο Ειρ. Ασώπιος κρίνει το μυθιστόρημα του Ροΐδη εντάσσοντάς το στον ευρωπαϊκό πνευματικό ορίζοντα και αξιολογώντας το με τα αισθητικά κριτήρια αυτού του ευρύτερου ορίζοντα. Κάτι ανάλογο είχε επισημάνει και ο Ροΐδης στην τρίτη «Επιστολή ενός Αγρινιώτου», όπου παρατηρεί ότι οι κριτικοί που εκφράστηκαν θετικά για το έργο του, και σε αυτούς κατατάσσει τους «κ.κ. Γουσταῦον Φλουρένς, Σοῦτσον, Μαυρογιάννην, Εἰρ. Ἀσώπιον (βλ. τὸν “Καζαμίαν” τοῦ 1865), τὴν “Ὁμόνοιαν” τῆς Ζακύνθου», όλοι τους ανήκουν «εἰς τὸ εὐρωπαϊκόν, φαναριώτικον, ἑπτανησιακόν, εἰς τὸ ἑτερόχθον τέλος πάντων στοιχεῖον τῆς πρωτευούσης», προέρχονται δηλαδή από έναν πνευματικό ορίζοντα διαφορετικό και ευρύτερο από τον ελλαδικό (Άπαντα, Α΄ 342-343). Ο Ειρ. Ασώπιος αναφέρθηκε παρεμπιπτόντως στην Πάπισσα Ιωάννα και σε ένα ανυπόγραφο κείμενό του στο πρώτο Αττικόν Ημερολόγιον του έτους 1867 (σ. 150) σατιρίζοντας την αποκήρυξή της από την εκκλησία και επαινώντας την για μια ακόμη φορά: «Ὅτι δὲ ὁ Ὄφις, δηλ. ὁ Διάβολος, μὲ ἄλλους λόγους ὁ Σατανᾶς ἢ ἐπὶ τὸ εὐφημότερον ὁ Ἀμελέτητος ‒ὡς λέγουσιν οἱ καλοὶ Χριστιανοί, πτύοντες τρὶς καὶ σταυροκοπούμενοι‒ ὅτι ὁ Ἀμελέτητος εἶναι ὁ πάτρων παντὸς εὐφυοῦς ἢ ἐμβριθοῦς ἔργου τὸ ἐκήρυξεν ἐσχάτως σεβαστός τις ἐπίσκοπος, λέγων: “Βλάσφημον καὶ κακόηθες βιβλίον ἢ μυθιστόρημα, ὀνομαζόμενον Ἡ Πάπισσα Ἰωάννα, ἐξεδόθη ἔναγχος ἐνταῦθα, συνεργίᾳ τοῦ Σατανᾶ, ὑπὸ ἑνὸς τῶν ὀργάνων αὐτοῦ…”». [1] Ο πλήρης τίτλος του ημερολογίου είναι: Προφητικόν αθηναϊκόν ημερολόγιον του διασήμου αστρονόμου Καζαμία, μετ’ εικονογραφιών, διά το έτος 1866, εν Αθήναις, εκ του Τυπογραφείου των τέκνων Ανδ. Κορομηλά, 1866. Το τεκμήριο υπάρχει διαθέσιμο και σε ψηφιακή μορφή στην Ψηφιοθήκη του ΑΠΘ: https://digital.lib.auth.gr/record/147020/ [2] Το άρθρο του Ειρ. Ασώπιου βρίσκεται στις σελίδες 99-112 του Καζαμία· ειδικότερα, το μυθιστόρημα του Ροΐδη αφορούν οι σελίδες 106-109. [3] Στο τελευταίο ιστορικό παράδοξο του άρθρου του ο Ασώπιος ασχολείται με τον θρύλο ότι η σύνοδος που συγκλήθηκε στη γαλλική πόλη Μακόν (Concile de Mâcon) το 585 κλήθηκε να απαντήσει και στο ερώτημα αν οι γυναίκες είναι άνθρωποι. Τον ίδιο θρύλο αναφέρει και ο Ροΐδης στην Πάπισσα Ιωάννα (Άπαντα, Α΄ 186 και η αντίστοιχη σημείωση στη σ. 277), ωστόσο στην περίπτωση αυτή ο Ασώπιος αντλεί τις πληροφορίες του από άλλες πηγές. Είναι όμως κι αυτό ενδεικτικό των κοινών ενδιαφερόντων των δύο λογίων. Όλες οι παραπομπές στο έργο του Ροΐδη γίνονται στην έκδοση: Εμμ. Ροΐδης, Άπαντα, φιλ. επιμ. Άλ. Αγγέλου, τόμ. Α΄-Ε΄, Ερμής, Αθήνα 1978. [4] Βλ. Αθηνά Γεωργαντά, Εμμανουήλ Ροΐδης. Η πορεία προς την «Πάπισσα Ιωάννα» (1860-1865), Ιστός, Αθήνα 1993, σσ. 38, 124-126. [5] Για τη συνεργασία του Ροΐδη με την Αυγή βλ. Αθ. Γεωργαντά, ό.π., σσ. 27-64. [6] Βλ. Π.Θ. Γεροντόπουλος, Η γένεση και ο στραγγαλισμός της «Πάπισσας Ιωάννας», Αθήνα 2014, σ. 65-66. Στο έργο το Du Fresnoy (του Δουφρένιου, όπως τον εξελληνίζει) ο Ροΐδης είχε υπογραμμίσει τους τίτλους των έργων που αφορούν τον θρύλο της Πάπισσας. Με βάση το στοιχείο αυτό ο Γεροντόπουλος είχε επισημάνει ότι η συγγραφή της Πάπισσας Ιωάννας θα πρέπει να είχε αρχίσει πρωτύτερα απ’ όσο γενικά πιστεύεται, κάτι που έρχεται να επιβεβαιώσει η μαρτυρία του Ασώπιου για τη ματαιωμένη έκδοση του 1862. [7] Βλ. Αθ. Γεωργαντά, ό.π., σσ. 38, 126-7, 343. [8] Βλ. Αθ. Γεωργαντά, ό.π., σσ. 126-7. [9] Το πρώτο τυπογραφικό φύλλο της Πάπισσας Ιωάννας του 1866 περιέχει τον πρόλογο «Τοις εντευξομένοις» και αριθμείται με την ένδειξη Α΄, ενώ τα υπόλοιπα αριθμούνται με αραβικούς αριθμούς από το 1 έως το 21. [10] Στον πρόλογο «Τοις εντευξομένοις» υπάρχει μια περίεργη χρονολογική ένδειξη που θα μπορούσε να εκληφθεί ως αναφορά στην έκδοση του 1862. Ο Ροΐδης αναφέρει ότι μετά την έρευνά του στη Γερμανία (1855-1856) άφησε την Πάπισσα Ιωάννα επί πέντε περίπου έτη υπό τα πιεστήρια της φαντασίας του και στη συνέχεια την έδωσε για εκτύπωση (Άπαντα, Α΄ 68). Η πενταετία που αναφέρει ταιριάζει καλύτερα με την σχεδιαζόμενη έκδοση του 1862 παρά με εκείνη του 1866. Επαναχρησιμοποιεί ίσως εδώ παλιότερες σημειώσεις του που προορίζονταν αρχικά για τη ματαιωμένη έκδοση του 1862; Παρότι δεν μπορούμε να αποκλείσουμε κάτι τέτοιο, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι οι χρονολογικές ανακρίβειες είναι συνηθισμένες στο έργο του Ροΐδη, όταν αναφέρεται σε γεγονότα της ζωής του, και πιστεύω ότι είναι πιθανότερο κάτι τέτοιο να συμβαίνει κι εδώ. Για τις χρονολογικές ανακρίβειες του Ροΐδη βλ. Αθ. Γεωργαντά, ό.π., σ. 299, σημ. 11. [11] Το συγκεκριμένο χωρίο και ο όρος «διηγηματικὴ ἐγκυκλοπαιδεία», όπως είναι φυσικό, έχουν συζητηθεί πάμπολλες φορές στη ροϊδική βιβλιογραφία. Αναφέρω ενδεικτικά: Δ. Δημηρούλης, «Εισαγωγή» στο Εμμ. Ροΐδης, Η Πάπισσα Ιωάννα, Μεταίχμιο, Αθήνα 2005, σσ. lx κ.ε.· Γ. Παπαθεοδώρου, «Η αμαρτωλή Ιωάννα και το σκάνδαλο της γραφής», Νέα Εστία 1772 (Νοέμβριος 2004), 616 κ.ε.· Π.Θ. Γεροντόπουλος, ό.π., σ. 66· Ν. Μαυρέλος, «“Πάρεργον”, “παίγνιον” και “διηγηματική εγκυκλοπαίδεια”: Ο “ναρκισσισμός” της νεοελληνικής δημιουργικής πεζογραφίας ως όχημα της πρώιμης νεωτερικότητας», στο Κ.Α. Δημάδης (επιμ.), Συνέχειες, ασυνέχειες, ρήξεις στον ελληνικό κόσμο (1204-2014): οικονομία, κοινωνία, ιστορία λογοτεχνία, τόμ. Β΄, Ευρωπαϊκή Εταιρεία Νεοελληνικών Σπουδών, Αθήνα 2015, σσ. 581-597· Π.Δ. Μαστροδημήτρης, «Η αισθητική της ιστορίας στην Πάπισσα Ιωάννα», Νέα Εστία 1772 (Νοέμβριος 2004), 594 κ.ε. [12] Τα χρόνια αυτά κι άλλοι ερευνητές ασχολήθηκαν με τον θρύλο της Πάπισσας, όπως ο Philomneste Junior (ψευδώνυμο του Pierre Gustave Brunet), La Papesse Jeanne. Étude historique et littéraire (Παρίσι 1862 και δεύτερη επαυξημένη έκδοση Βρυξέλες 1880) και ο J.J.I. von Döllinger, Die Papst-Fabeln des Mittelalters (Μόναχο 1863). Το έργο του δεύτερου μάλιστα θεωρήθηκε στην εποχή του ως η τελευταία λέξη για το θέμα και διατηρεί ακόμη και σήμερα την αξία του. Ο Ασώπιος είτε αγνοεί το έργο τους είτε σκοπίμως επιλέγει να αναφέρει μόνο τον ιταλό λόγιο, για να τονίσει το στοιχείο της κακοτυχίας. [13] Αρχικά σκέφτηκα ότι ο Ασώπιος μπορεί να εννοεί τον Aurelio Bianchi-Giovini (1799-1862), που πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του στο Τορίνο και το έργο του Esame critico degli atti e documenti relativi alla favola della Papessa Giovanna (Μιλάνο 1845 και δεύτερη έκδοση Τορίνο 1849) ήταν αυτά τα χρόνια η σημαντικότερη ιταλική συμβολή στη διερεύνηση του θρύλου της Πάπισσας. Μάλιστα ο Π.Θ. Γεροντόπουλος (ό.π., σσ. 27-66, 121-156) έχει επισημάνει κάποιες ενδιαφέρουσες αναλογίες ανάμεσα στο έργο του και την Πάπισσα Ιωάννα του Ροΐδη. Ωστόσο, κάποια άλλα στοιχεία δεν ταιριάζουν: ο Bianchi-Giovini τα τελευταία χρόνια της ζωής του δεν ζούσε πια στο Τορίνο και δεν μπόρεσα να βρω κάποια πληροφορία ότι άφησε κάποιο ανολοκλήρωτο έργο για την Πάπισσα. Νομίζω, λοιπόν, ότι το θέμα μένει ανοιχτό. [14] Τις σχέσεις του Ροΐδη με τον κύκλο του Κων. Ασώπιου έχει μελετήσει εξαντλητικά η Αθ. Γεωργαντά, ό.π., κυρίως σσ. 72-75, 233-241. [15] Analyse raisonnée de Bayle, ou Abrégé méthodique de ses ouvrages, particulierement de son Dictionnaire historique et critique, Λονδίνο, 1773. Βλ. Π.Θ. Γεροντόπουλος, Η χαμένη βιβλιοθήκη του Ροΐδη, Αθήνα 2016, σ. 31.

Η χαμένη «Πάπισσα Ιωάννα» του Εμμ. Ροΐδη

Σύνδεση