Η υπολοχαγός της Στάζι

Για όσους υποστηρίζουν τη «θεωρία των δύο άκρων», η εποχή μας τους προσφέρει πλέον και μερικά ευτράπελα επιχειρήματα. David Young, Το παιδί της Στάζι [Stasi Child], μτφρ. Σοφία Ανδρεοπούλου, Κέδρος, Αθήνα 2017, σελ. 416 David Young, Stasi Wolf [Ο λύκος της Στάζι], Zaffre, 2017, 416 pp. Για όσους υποστηρίζουν τη «θεωρία των δύο άκρων», η εποχή μας τους προσφέρει πλέον και μερικά ευτράπελα επιχειρήματα, δίπλα στα σοβαρά – της απολυταρχίας ενός χαρισματικού αρχηγού, της τιμωρίας κάθε αντίθετης γνώμης ή της υπόσχεσης για μια κοινωνία του «νέου ανθρώπου». Ένα πλήθος από περισσότερο ή λιγότερο προικισμένους συγγραφείς παρουσιάζουν, ολοένα και συχνότερα, τις κοινωνίες της ναζιστικής Γερμανίας και της κομμουνιστικής Ρωσίας ως πανομοιότυπα πλαίσια για δολοφονίες, εκβιασμούς, σκευωρίες και, κυρίως, απεγνωσμένες αναζητήσεις της αλήθειας από μοναδικά σε εντιμότητα άτομα που επιμένουν να διώκουν το έγκλημα ενόσω διώκονται, και αυτά, από το ολοκληρωτικό καθεστώς. Τον δρόμο είχαν ανοίξει, στην περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, συγγραφείς του βεληνεκούς του Τζον Λε Καρέ, του Λεν Ντέιτον ή του Μάρτιν Κρουζ Σμιθ. Θυμίζω, αντίστοιχα, τον Κατάσκοπο που γύρισε από το κρύο (1965), τον Φάκελο Ίπκρες (1963) ή το Γκόρκυ Παρκ (1983). Μόνο που, τότε, οι θετικοί ήρωες δεν ήταν τόσο θετικοί τελικά, κι ο δυτικός κόσμος, όσο και αν έμοιαζε καλύτερος ή πιο ανεκτικός στην αντίθετη γνώμη, έβριθε επίσης από ίντριγκες και μεγάλα συμφέροντα που συνέτριβαν τους καθημερινούς ανθρώπους. Περίπου τότε όμως, μετά τις πρώτες έρευνες του Αρκάντυ Ρένκο, του αστυνομικού ήρωα του Γκόρκυ Παρκ, κι ενόσω η ΕΣΣΔ έδειχνε να οδεύει στην κατάρρευση, η σχετική λογοτεχνική ατμόσφαιρα έγινε μανιχαϊκή. Το ολοκληρωτικό σύστημα, από τη μια, και ο καλός ήρωας από την άλλη. Κι εκεί, ίσως, βρίσκεται το πρόβλημα που δημιουργούν αυτά τα βιβλία. Όσο περισσότερο το αυθεντικό πλαίσιο αναφοράς απομακρύνεται χρονικά, τόσο περισσότερο η φρίκη των ολοκληρωτισμών, μαύρων ή κόκκινων, μεταμορφώνεται σ’ ένα είδος ανανεωμένου «άγριου Γουέστ» – τέλειου σκηνικού για μυθιστορηματικές συγκρούσεις, αλλά απολύτως ανώδυνου. Τα Νταχάου και τα Γκουλάγκ εξισώνονται με κολαστήρια σαν το Αλκατράζ, κάπου μεταξύ ιστορίας και μύθου. Ο Ρόμπερτ Χάρρις είναι ο συγγραφέας που έπαιξε, διαδοχικά, και με τους δυο ολοκληρωτισμούς. Με το Φάδερλαντ (1992), σ’ ένα είδος ιστορικής φαντασίας και αστυνομικής έρευνας σε μια χιτλερική Γερμανία που δεν ηττήθηκε στον πόλεμο, και με το Μυστικό του Αρχάγγελου (1998), σε μια μετασοβιετική Ρωσία που ελπίζει στην επάνοδο του κομμουνισμού χάρη σ’ έναν, άγνωστο ως τότε, αυθεντικό γιο και σωσία του Στάλιν. Ένας άλλος μεγάλος αυτής της κατηγορίας, ο Φίλιπ Κερ, επινόησε τον ιδεώδη διάδοχο του Φίλιπ Μάρλοου, του Ρέιμοντ Τσάντλερ, τον άλλοτε δημόσιο και άλλοτε ιδιωτικό αστυνομικό Μπέρνι Γκούντερ, σε μια τριλογία που έκανε διάσημο τον συγγραφέα σε όλο τον κόσμο, μεταξύ 1989 και 1991. Η επιτυχία ήρθε, όχι άδικα, χάρη σε μια ατμοσφαιρική γραφή και στο ότι ο Γκούντερ διατηρεί το ειρωνικό ύφος και την κριτική διάθεση του Μάρλοου, αλλά στα χρόνια του χιτλερικού καθεστώτος. Οπαδός της σοσιαλδημοκρατίας της Βαϊμάρης, βρίσκεται υποχρεωμένος να κάνει το έργο του έντιμου αστυνομικού για λογαριασμό των Ναζί. Αμέσως μετά, ο Κερ δοκίμασε άλλους ήρωες σε άλλου είδους έργα, αλλά η μοναδική επιτυχία της τριλογίας του Βερολίνου τον ανάγκασε να επανέλθει στον Γκούντερ το 2006 και να ολοκληρώσει άλλες 10 περιπέτειες αυτού του ήρωα μέχρι το 2018. (Με την τελευταία «Beware of Greeks», υπό έκδοση, να λαμβάνει χώρα το 1943 στη Θεσσαλονίκη, κατά την συγκέντρωση των Εβραίων της πόλης για το Ολοκαύτωμα). Ίσως γιατί ο Κερ είχε κυριαρχήσει στα παιχνίδια αστυνομικών μυστηρίων με φόντο τη χιτλερική Γερμανία, περίσσευαν αρκετές θέσεις στα αντίστοιχα παιχνίδια με φόντο τη σταλινική Ρωσία. Το 2008, ο νεαρός βρετανός Τομ Ρομπ Σμιθ δοκίμασε την τύχη του με το Παιδί 44 και ήρωα πάλι έναν έντιμο αστυνομικό ο οποίος, παρά τα εμπόδια που συναντά στην αμέσως μετά τον πόλεμο Ρωσία, καταφέρνει να συλλάβει έναν κατά συρροή δολοφόνο παιδιών. Το βιβλίο θριάμβευσε εμπορικά κι έγινε και σχετικά καλή ταινία. Αλλά ίσως γιατί η γραφή δεν ήταν σπουδαία, έτσι κι αλλιώς, ή γιατί τα δύο επόμενα μυθιστορήματα άφηναν τη Ρωσία των πρώτων χρόνων του 1950 κι έστηναν την αστυνομικο-πολιτική τους ίντριγκα στη Ρωσία του Χρουστσόφ, σημείωσαν πολύ μικρότερη επιτυχία. Το να παλεύεις με τον Στάλιν ήταν, ασφαλώς, πιο συναρπαστικό από το να παλεύεις με τον Χρουστσόφ. Αυτό δεν εμπόδισε τον επίσης βρετανό Ντέιβιντ Γιανγκ να δοκιμάσει τη δική του τύχη με μια πλοκή στην ΕΣΣΔ της εποχής του Μπρέζνιεφ. Ειδικότερα, στο τότε επίκεντρο του Ψυχρού Πολέμου που ήταν το ανατολικό Βερολίνο στις δεκαετίες του 1960 και 1970. Μαθητής του τμήματος «δημιουργικής γραφής» στο πανεπιστήμιο Σίτι του Λονδίνου, ο Γιανγκ είχε την όχι τόσο πρωτότυπη αλλά εμπορικά επιτυχή ιδέα να φτιάξει μια γυναίκα αστυνομικό ως ηρωίδα –την Oberleutnant Κάριν Μίλερ– στους κόλπους της αστυνομίας της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας, στα μέσα του 1970, και να τη βάλει να ερευνά –τι άλλο;– φόνους εφήβων που επιχειρούν να δραπετεύσουν στη Δύση, περνώντας το «αντιφασιστικό τείχος», όπως ονόμαζαν οι αρχές της ΛΔΓ το διαβόητο τείχος. Δίπλα στην NKVD του Γιάκοντα ή του Γέζοφ και τη διάδοχό της KGB του Λαβρέντι Μπέρια, η Stasi του Μάρκους Βολφ συνιστά μια εφάμιλλη προσωποποίηση του Κακού, ώστε να καταξιώσει έναν καλό ήρωα. Από τα μαθήματά του στη «δημιουργική γραφή», ο Γιανγκ συγκράτησε επιτυχώς το ότι το κοινό ζητά κάτι σαν αυτό που έχει ήδη γνωρίσει και χαρεί, αλλά όχι τελείως το ίδιο. Γυναίκα ηρωίδα, λοιπόν, και Βερολίνο της εποχής που ο Έριχ Χόνεκερ περνά από τη θέση του προέδρου του Συμβουλίου Εθνικής Άμυνας σ’ εκείνη του Γενικού Γραμματέα της Κεντρικής Επιτροπής του Ενιαίου Σοσιαλιστικού Κόμματος της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας, με τη φρικώδη δράση της Στάζι, ως υπηρεσίας «κρατικής ασφάλειας», να κορυφώνεται. Κάπου εκεί σταματούν οι πρωτοτυπίες. Κατά τα άλλα, η αστυνομική έρευνα για έναν αποτρόπαιο φόνο (μια νεαρή κοπέλα φρικτά παραμορφωμένη, ώστε να μην αναγνωρίζεται το πτώμα της), οι συνεχείς παρεμβολές μιας ανώτερης αρχής –της Στάζι–, οι μεταξύ των υψηλών αξιωματούχων κρυφές αντιπαλότητες, με άλλον να ευνοεί και άλλον να παρεμποδίζει την εξέλιξη της έρευνας που επιδιώκει να φέρει σε πέρας η έντιμη ηρωίδα-λοχαγός της αστυνομίας, σε συνδυασμό με προσωπικά της προβλήματα που παρεμβάλλονται ακριβώς εξαιτίας της ακεραιότητάς της, συνιστούν, όλα τους, συστατικά αφόρητης συνταγογραφίας. Παρά ταύτα, το βιβλίο έχει κερδίσει αρκετές βραβεύσεις κι εγκωμιαστικές κριτικές σε εφημερίδες. Ίσως να συμβάλλει σ’ αυτό η έκπληξη για το ποιο είναι το «παιδί της Στάζι» στον τίτλο του βιβλίου. (Είναι, τελικά, άλλο από αυτό που ο αναγνώστης μπορεί να υποθέτει ενόσω διαβάζει, καθώς το ίδιο το «παιδί» δεν ξέρει ακόμα ότι εκεί θα καταλήξει, παρά το αρχικό του μίσος για τους πληροφοριοδότες). Κατά τα άλλα, όμως, ούτε η αμφιθυμία της ηρωίδας αστυνομικού στο να μείνει πιστή σύζυγος ενός άχρωμου καθηγητή μαθηματικών ή να τον απατήσει με τον ικανό και δυναμικό υφιστάμενό της συνιστά κάποια πρωτοτυπία, ούτε το ποιος είναι ο δολοφόνος του αρχικού κοριτσιού και ποια τα αίτια της δολοφονίας ενέχουν κάτι το απροσδόκητο. Μια σχετική εξοικείωση με αυτή τη λογοτεχνία επιτρέπει να μαντέψει κανείς τα πάντα. Σχετικά απροσδόκητο είναι ότι, για να σώσει την έντιμη και ωραία λοχαγό, ο ικανός υφιστάμενος τραυματίζεται σχεδόν θανάσιμα λίγο πριν το τέλος του βιβλίου. Αλλά, όπως πληροφορείται με ανακούφιση ο αναγνώστης τής ακόμα αμετάφραστης συνέχειας Ο λύκος της Στάζι, ο υφιστάμενος σώζεται και περνά μια περίοδο μακράς νοσηλείας στην αρχή του δεύτερου βιβλίου. Στις θεραπευτικές φροντίδες συμβάλλει περιστασιακά μόνο η λοχαγός Μίλερ, καθώς ο υφιστάμενος έχει σύζυγο και παιδιά, αλλά και γιατί η ίδια έχει αναλάβει νέα υπόθεση παιδοκτονιών, εκτός Βερολίνου μα μέσα στα όρια της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας πάντα. Αυτή τη φορά δεν πρόκειται για δολοφονίες εφήβων, αλλά για απαγωγές βρεφών, με πιθανώς θανάσιμη για τα βρέφη κατάληξη. Το πικάντικο, εδώ, είναι πως η ίδια η Μίλερ διαπιστώνει πως είναι έγκυος και, μέχρι να φέρει σε πέρας την αποστολή της, φτάνει να γεννήσει με καισαρική και να γίνει θύμα απαγωγής των διδύμων που φέρνει στον κόσμο! Την ερευνητική της δεινότητα, έτσι, την ενισχύουν και πολύ προσωπικά κίνητρα, όπως επίσης είθισται σ’ αυτή τη λογοτεχνία. Είναι προφανές ότι αν χάρη σε κάποιο μαγικό βότανο ο Σον Κόνερι έμενε ακόμα νέος και πρόθυμος να γυρίζει ταινίες Τζέιμς Μποντ, η σειρά θα είχε σταματήσει πολύ πριν την 24η ή 25η στην οποία έχει φτάσει. Η συνταγή, αλλά με κάποιο νέο συστατικό κάθε φορά, είναι η προϋπόθεση της επιτυχίας. Ο Ντέιβιντ Γιανγκ έχει ήδη αναγγείλει μια τρίτη περιπέτεια της λοχαγού Μίλερ. Υποθέτω ότι κι εκεί κάποια στελέχη της Στάζι θα έχουν υπεξαιρέσει χρήματα, θα ’χουν βιάσει νεαρές φιλελεύθερες μαθήτριες και θα έχουν εμπλακεί άμεσα ή έμμεσα σε φόνους, ώστε να αποκρύψουν τις πράξεις τους και να διατηρήσουν τις θέσεις εξουσίας που κατέχουν. Με καταλύτη, όμως, την ηθική ακεραιότητα και τις δεξιότητες της Μίλερ, κάποια άλλα πολιτικά στελέχη θα στραφούν εναντίον των πρώτων, είτε για να προστατέψουν τους εαυτούς τους είτε για να προστατέψουν το καθεστώς, κι ένα είδος δικαιοσύνης θα επικρατήσει στο τέλος. Και αυτό, κατεξοχήν, βρίσκεται μέσα στις απαιτήσεις του κοινού για παραλλαγές εντός σταθερότητας. Είναι γνωστό ότι μεταξύ 1989-90, την περίοδο κατάρρευσης του καθεστώτος, οι πράκτορες της Στάζι είχαν επιδοθεί στην τιτάνια προσπάθεια να καταστρέψουν τους φακέλους που η υπηρεσία τους συνέτασσε για κάθε πολίτη, ακόμη και για τους πολίτες που ήταν αφανείς πληροφοριοδότες της. Όπως σε όλα τα ολοκληρωτικά συστήματα, μόνος τρόπος επιβίωσης είναι να γίνεις παιδί του συστήματος, με το να παρακολουθείς και να καταδίδεις όσους δεν είναι. Βέβαια, αν όλοι γίνουν καταδότες δεν θα υπάρχει πλέον αντικείμενο δουλειάς. Ευτυχώς, πάντα βρίσκονται κάποια αξιοπρεπή άτομα να δίνουν δουλειά στους πληροφοριοδότες και, ακόμη ευτυχέστερα κατά μία έννοια, πάντα βρίσκονται κάποιοι πληροφοριοδότες να πέσουν θύματα άλλων πληροφοριοδοτών. Είναι ο τρόπος που ταυτόχρονα διατηρεί και εκφυλίζει ένα ολοκληρωτικό καθεστώς. Έστω σε παραλογοτεχνική εκδοχή, λοιπόν, τα δυο πρώτα βιβλία του Γιανγκ, όπως και το τρίτο φαντάζομαι, καταφέρνουν να δείξουν αυτή τη διαρκή ανασφάλεια κάθε εμφανιζόμενου χαρακτήρα. Ανασφάλεια για το τι μπορεί να προκύψει ανά πάσα στιγμή εναντίον του κι από καλός κομμουνιστής ή και υψηλό στέλεχος του κρατικού μηχανισμού να βρεθεί κατηγορούμενος σαν προδότης. Κι αυτή, νομίζω, μπορεί να μετρήσει ως η κυρίως αρετή των βιβλίων.

Σύνδεση