Η ισχύς του δικαίου – Δίκαιο και Δικαιοσύνη

Όταν λέμε ότι ένας κανόνας δικαίου διαθέτει ισχύ (ή κανονιστική ισχύ), εννοούμε ότι ο κανόνας αυτός είναι υποχρεωτικός, παράγει δηλαδή για τους κοινωνούς υποχρέωση συμμόρφωσης προς το περιεχόμενό του. Β΄ Η ισχύς του δικαίου Όταν λέμε ότι ένας κανόνας δικαίου διαθέτει ισχύ (ή κανονιστική ισχύ), εννοούμε ότι ο κανόνας αυτός είναι υποχρεωτικός, παράγει δηλαδή για τους κοινωνούς υποχρέωση συμμόρφωσης προς το περιεχόμενό του. Πότε όμως ένας κανόνας δικαίου «βρίσκεται σε ισχύ»; Για το γραπτό δίκαιο, που όπως είδαμε είναι και το προέχον, αυτό συμβαίνει κάθε φορά που ένας κανόνας δικαίου έχει θεσπιστεί από τα αρμόδια προς τούτο όργανα της Πολιτείας και σύμφωνα με τη διαδικασία που καθορίζεται στο Σύνταγμα. Κάθε άλλος κανόνας μπορεί να ισχύει ως ηθική επιταγή, ως συνήθεια κ.λπ., δεν αποτελεί όμως ισχύον δίκαιο. Επιπλέον, πρέπει να επισημανθεί ότι η ισχύς ενός κανόνα δικαίου δεν είναι απεριόριστη· οριοθετείται τόσο τοπικά όσο και χρονικά. Τοπικά, από την έποψη ότι ο κανόνας δικαίου που παράγεται από τα όργανα ορισμένου κράτους ισχύει κατά βάση μόνο εντός της επικράτειας του κράτους αυτού. Μας είναι γνωστό λ.χ. ότι το ελληνικό δίκαιο δεσμεύει μόνο τους Έλληνες πολίτες και τους αλλοδαπούς που συμβαίνει να κατοικούν στη χώρα μας· όχι τους πολίτες άλλων κρατών. Από αυτή την αρχή υπάρχουν βέβαια εξαιρέσεις, διότι σε ορισμένες περιπτώσεις η ισχύς ενός κανόνα δικαίου ξεπερνά την επικράτεια του κράτους που τον θεσπίζει. Ένα τέτοιο παράδειγμα προσφέρει λ.χ. ο κανόνας της ΑΚ 14, από τον οποίο προκύπτει ότι οι προσωπικές σχέσεις των συζύγων που δεν έχουν κοινή ιθαγένεια ρυθμίζονται από το δίκαιο του τόπου της τελευταίας κατά τη διάρκεια του γάμου κοινής διαμονής τους. Τούτο σημαίνει ότι, αν ένας Γερμανός νυμφευθεί μια Ελληνίδα, οι δύο τους εγκατασταθούν μόνιμα στη Γερμανία και προσφύγουν για ένα ζήτημα που αφορά στις προσωπικές τους σχέσεις ως συζύγων στα ελληνικά δικαστήρια, αυτά θα εφαρμόσουν το γερμανικό δίκαιο για να επιλύσουν τη συγκεκριμένη διαφορά. Άλλο, εμφανέστερο, παράδειγμα αποτελούν βεβαίως οι κανόνες του διεθνούς δικαίου (π.χ. οι διεθνείς συμβάσεις), οι οποίοι θεσπίζονται για να ισχύσουν στην επικράτεια περισσότερων του ενός κρατών. Εξάλλου, χρονικά οριοθετείται η ισχύς ενός κανόνα δικαίου υπό την έννοια ότι, για να δεσμεύει αυτός τη βούληση των αποδεκτών του, πρέπει να έχει αρχίσει να ισχύει και να εξακολουθεί να ισχύει, δηλαδή να μην έχει καταργηθεί ρητά ή σιωπηρά από κάποιον νεότερο κανόνα δικαίου. Η χρονική ισχύς των κανόνων δικαίου θα μας απασχολήσει αναλυτικά σε επόμενη παράγραφο. Εδώ αρκεί μόνο να σημειώσουμε ότι η έναρξη ισχύος ενός νόμου ορίζεται συνήθως με διάταξη του ίδιου του νόμου· αν τούτο δεν συμβαίνει, ο νόμος αρχίζει να ισχύει δέκα (10) ημέρες μετά τη δημοσίευσή του στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. Το θεμέλιο της ισχύος του δικαίου H κανονιστική ισχύς ουσιαστικά ταυτίζεται με την υποχρεωτικότητα ενός κανόνα δικαίου σε ορισμένο τόπο και για ορισμένο χρόνο. Ανακύπτει όμως το ερώτημα για ποιο λόγο οι κανόνες δικαίου, που έχουν τεθεί από τα αρμόδια πολιτειακά όργανα, δεσμεύουν τη βούληση των πολιτών. Πώς δικαιολογείται, με άλλα λόγια, το καθήκον υπακοής στο δίκαιο; Το ζήτημα αυτό –γνωστό ως το «θεμέλιο της ισχύος του δικαίου– απασχολεί τους φιλοσόφους και τους θεωρητικούς του δικαίου επί αιώνες. Επ’ αυτού έχουν διατυπωθεί διάφορες θεωρίες, από τις οποίες θα εξετάσουμε στη συνέχεια τις πιο σημαντικές. Θεωρίες εξαναγκασμού Οι θεωρίες του εξαναγκασμού (Machttheorien) επιχειρούν να στηρίξουν την ισχύ του δικαίου στη δυνατότητα επιβολής του. Σύμφωνα με τις θεωρίες αυτές, το δίκαιο είναι υποχρεωτικό για μόνο τον λόγο ότι στην κοινωνία υπάρχει μια «ανώτερη» δύναμη, που είναι ικανή να το επιβάλει ακόμη και με τη χρήση βίας. Χαρακτηριστική σ’ αυτό το πεδίο είναι η αποκαλούμενη θεωρία των προσταγών, η οποία διατυπώθηκε τον 19ο αιώνα από τον άγγλο νομικό Τζων Ώστιν (1790-1859). Ο Ώστιν αντιλαμβάνεται το δίκαιο ως ένα σύνολο προσταγών που εκπορεύονται από τον «κυρίαρχο» και συνοδεύονται από τη δύναμη του εξαναγκασμού. Οι επιταγές του δικαίου δεσμεύουν δηλαδή τους πολίτες αποκλειστικά και μόνο επειδή προέρχονται από τον «κυρίαρχο» (αγγλ. «Superior», γερμ. «Souverän»), ο οποίος, αν χρειαστεί, μπορεί να τις επιβάλει με τη βία. Το ποιος είναι «κυρίαρχος» σε ένα κράτος διαπιστώνεται εμπειρικά: Κυρίαρχος είναι εκείνος, στου οποίου τα κελεύσματα συνηθίζουν να υπακούουν οι πολίτες, ενώ αυτός με τη σειρά του δεν συνηθίζει να υπακούει σε άλλους, ανώτερους από αυτόν[1]. Εκ πρώτης όψεως, η θεωρία αυτή φαίνεται λογική, ιδίως αν λάβουμε υπόψη ότι η δυνατότητα εξαναγκασμού αποτελεί, όπως είδαμε, ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του δικαίου. Ωστόσο, η ταύτιση του λόγου ισχύος του δικαίου με αυτόν τον καταναγκασμό ξενίζει, διότι ανοίγει τον δρόμο σε κάθε αυθαιρεσία του τύπου «έτσι θέλω, έτσι προστάζω». Όπως έχει εύστοχα παρατηρηθεί, με την υιοθέτηση της θεωρίας του Ώστιν οι επιταγές του δικαίου ελάχιστα διαφέρουν από τις προσταγές μιας συμμορίας ληστών που καταλαμβάνει ένα κτίριο, ή μιας ομάδας πραξικοπηματιών που καταλύουν το πολίτευμα και επιβάλλουν με τη βία τις απαιτήσεις τους. Επίσης, η εν λόγω θεωρία αδυνατεί να εξηγήσει τη χρονική συνέχεια που παρουσιάζουν οι κανόνες του δικαίου, το γεγονός δηλαδή ότι από τη στιγμή που θεσπίζονται γίνονται ανεξάρτητοι από τον δημιουργό τους. Για να το αντιληφθούμε αυτό, αρκεί να φανταστούμε μια «αλλαγή φρουράς» στη νομοθετική εξουσία. Πώς οι κανόνες που θεσπίζει, ήδη από την πρώτη στιγμή, ο νέος νομοθέτης δεσμεύουν τους υπηκόους του κράτους, τη στιγμή που αυτοί δεν έχουν προλάβει να «συνηθίσουν να τον υπακούουν»; Και αντίστροφα: Πώς εξηγείται το φαινόμενο ότι ένας κανόνας δικαίου εξακολουθεί να βρίσκεται σε ισχύ, ακόμη και μετά τον θάνατο του προσώπου που τον θέσπισε, παρά το γεγονός ότι οι πολίτες δεν «υπακούουν» βέβαια πλέον στο πρόσωπο αυτό; Νομικές θεωρίες Σύμφωνα με τις νομικές θεωρίες, η απάντηση στο ερώτημα του θεμελίου της ισχύος του δικαίου πρέπει να αναζητηθεί στο ίδιο το δίκαιο. Με άλλες λέξεις, ένας κανόνας δικαίου ισχύει επειδή του προσδίδει ισχύ ένας άλλος κανόνας δικαίου. Η γνωστότερη θεωρητική προσέγγιση στο πεδίο αυτό είναι ο «βασικός κανόνας» του Κέλσεν. Σύμφωνα με τον αυστριακό νομικό Χανς Κέλσεν (1881-1973), οι κανόνες που απαρτίζουν μια έννομη τάξη σχηματίζουν ιεραρχική πυραμίδα. Στην κορυφή της πυραμίδας βρίσκεται το Σύνταγμα· ακολουθούν οι νόμοι· έπονται τα προεδρικά διατάγματα και οι υπουργικές αποφάσεις· ενώ στην κατώτερη βαθμίδα βρίσκονται οι ατομικές πράξεις (δικαστικές αποφάσεις ή ατομικές πράξεις της Διοίκησης). Σε αυτή την ιεραρχική πυραμίδα, κάθε κανόνας δικαίου αντλεί την ισχύ του από έναν κανόνα της αμέσως ανώτερης βαθμίδας. Έτσι, οι υπουργικές αποφάσεις ισχύουν, επειδή ένας νόμος παρείχε την εξουσιοδότηση στον υπουργό για την έκδοσή τους· ο νόμος ισχύει επειδή το Σύνταγμα επιτάσσει υπακοή στους νόμους, που έχουν θεσπιστεί με την προβλεπόμενη σ’ αυτό διαδικασία κ.ο.κ.[2] Η αντίληψη αυτή είναι φανερό ότι ανταποκρίνεται σε μεγάλο βαθμό στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη διάρθρωση της έννομης τάξης και σήμερα. Ωστόσο, φτάνει στα όριά της, όταν καλείται να εξηγήσει τον λόγο ισχύος του Συντάγματος, επειδή στην έννομη τάξη δεν υπάρχει άλλος, ιεραρχικά ανώτερος κανόνας, από τον οποίο το Σύνταγμα να αντλεί την ισχύ του. Για να αντιμετωπίσει το αδιέξοδο αυτό, ο Κέλσεν διατύπωσε την άποψη ότι το Σύνταγμα αντλεί την ισχύ του από τον «βασικό κανόνα» (Grundnorm). Αυτός ο κανόνας είναι καθαρά τυπικός· δεν έχει δηλαδή ουσιαστικό περιεχόμενο, αλλά εξαντλείται σε μια επιταγή του τύπου «το Σύνταγμα πρέπει να τηρείται». Είναι φανερό ότι ο βασικός κανόνας αποτελεί την κύρια αδυναμία της εν λόγω θεωρίας. Τούτο διότι ο κανόνας αυτός δεν είναι πραγματικός κανόνας δικαίου, που έχει παραχθεί από τον νομοθέτη μιας Πολιτείας, αλλά απλώς και μόνο μια υποθετική κατασκευή· επομένως δεν είναι ουσιαστικά σε θέση να εξηγήσει τον λόγο ισχύος του Συντάγματος. Επιπλέον, αν τελικά στην κορυφή της «πυραμίδας» της έννομης τάξης βρίσκεται ο «βασικός κανόνας» και όχι το Σύνταγμα, το ερώτημα επανέρχεται αμείλικτο: Από πού αντλεί την ισχύ του αυτός ο βασικός κανόνας; Γι’ αυτούς τους λόγους η θεωρία του Κέλσεν, αν και περιέχει αρκετές ορθές σκέψεις για το θεμέλιο ισχύος του δικαίου, δέχθηκε δριμεία κριτική. Κοινωνιολογικές θεωρίες Από την πλευρά τους, οι κοινωνιολογικές θεωρίες επιχειρούν, όπως υποδηλώνει και το όνομά τους, να θεμελιώσουν την ισχύ του δικαίου στην κοινωνική πραγματικότητα. Η πιο εξελιγμένη από τις τάσεις αυτές είναι γνωστή ως θεωρία της αναγνώρισης. Σύμφωνα με τη θεωρία της αναγνώρισης (Anerkennungstheorie), το δίκαιο ισχύει επειδή οι πολίτες το αναγνωρίζουν ως υποχρεωτικό. Κατά την έκφραση ενός από τους κυριότερους εκπροσώπους της θεωρίας αυτής, του Ερνστ Ρούντολφ Μπίαρλινγκ (1841-1919), δίκαιο είναι γενικά οτιδήποτε αποδέχονται αμοιβαία οι άνθρωποι που ζουν σε μια ορισμένη κοινωνία ως «ρυθμό» της κοινωνίας αυτής.[3] Η θεωρία της αναγνώρισης παρίσταται εκ πρώτης όψεως εύλογη· εξεταζόμενη όμως ειδικότερα, έρχεται αντιμέτωπη με πλήθος ερωτημάτων. Το πρώτο βασικό ερώτημα που τίθεται είναι ποιος ακριβώς πρέπει να αποδέχεται το δίκαιο: Κάθε κοινωνός ξεχωριστά ή το σύνολο της κοινωνίας; Αν συμβαίνει το πρώτο, τι θα γίνει με τους «εγκληματίες εκ πεποιθήσεως» ή τους λεγόμενους «αντιεξουσιαστές», που απορρίπτουν γενικά την ισχύ της έννομης τάξης ή ορισμένων κανόνων της; Άραγε το δίκαιο δεν θα ισχύει γι’ αυτούς; Αν πάλι απαιτήσουμε το δεύτερο, πρέπει η αναγνώριση να γίνεται από όλους τους κοινωνούς ανεξαίρετα; Ή μήπως από την πλειοψηφία τους ή από ένα ορισμένο ποσοστό των πολιτών; Και πώς βρίσκεται το ποσοστό αυτό; Εξίσου ασαφές είναι και το αντικείμενο της αποδοχής. Πρέπει άραγε οι πολίτες να αποδέχονται κάθε κανόνα της έννομης τάξης χωριστά; Ασφαλώς δεν είναι δυνατό να τους γνωρίζουν όλους! Μήπως αρκεί να αποδέχονται ορισμένους μόνο (θεμελιώδεις) κανόνες της έννομης τάξης ή απλώς την έννομη τάξη ως σύνολο; Και ποιοι θα είναι αυτοί οι θεμελιώδεις κανόνες; Τέλος, πώς ακριβώς εκδηλώνεται η «αποδοχή» και πώς τη διαπιστώνουμε στην πράξη; Ενόψει αυτών των προβλημάτων, μεγάλο μέρος των οπαδών της θεωρίας της αναγνώρισης προσανατολίζεται σε μια αφηρημένη και γενική έννοια της αναγνώρισης, η οποία αρκεί να αναφέρεται στην αποδοχή –ή ακόμη και στην απλή ανοχή– των θεμελιωδών κανόνων της έννομης τάξης από την πλειοψηφία των κοινωνών. Έτσι όμως καθίσταται σαφές ότι η ουσία της θεωρίας εξασθενίζει. Άλλωστε, η θεωρία αυτή αδυνατεί να εξηγήσει για ποιο λόγο έχουν ισχύ οι κανόνες που θεσπίζονται λ.χ. από δικτατορικά καθεστώτα, παρά το γεγονός ότι προφανώς αποδοκιμάζονται από το σύνολο σχεδόν των πολιτών. Συμβατικές θεωρίες Στη συναίνεση των κοινωνών επιχείρησαν να θεμελιώσουν την ισχύ του δικαίου και οι λεγόμενες συμβατικές θεωρίες (Vertragstheorien), οι οποίες κυριάρχησαν στον χώρο της φιλοσοφίας του δικαίου από την εποχή της Αναγέννησης έως τα τέλη του 18ου αιώνα. Σύμφωνα με τις θεωρίες αυτές, το κράτος και το δίκαιο αποτελούν στην ουσία το αποτέλεσμα ενός «κοινωνικού συμβολαίου», το οποίο οφείλουν να τηρούν οι πολίτες επειδή συναίνεσαν σ’ αυτό. Οι απαρχές της θεωρίας του κοινωνικού συμβολαίου εντοπίζονται ήδη στη διδασκαλία του Σωκράτη, όπως αυτή μας μεταφέρεται από τον Πλάτωνα. Ο Σωκράτης είναι πιστός στους νόμους της πατρίδας του, επειδή έχει αυτοδεσμευθεί να τους τηρεί με βάση ένα «κοινωνικό συμβόλαιο», το οποίο έχει καταρτιστεί σιωπηρά μεταξύ των εξουσιαζομένων και της κρατικής εξουσίας. Από το συμβόλαιο αυτό απορρέει από τη μια πλευρά η αξίωση των πολιτών για ορισμένες θεμελιώδεις παροχές εκ μέρους του Kράτους (ελευθερία στοχασμών, μόρφωση, ειρηνική απόλαυση της περιουσίας, ήπια μεταχείριση από τα όργανα του κράτους κ.ο.κ.)· και από την άλλη πλευρά, ως αντιπαροχή, η αξίωση του Κράτους για την υποταγή των πολιτών στους νόμους. Αυτή η διδασκαλία του Σωκράτη αποτελεί τη βάση, από την οποία ξεκίνησαν και στην οποία στηρίζονται οι «κλασικές» θεωρίες περί κοινωνικού συμβολαίου των Τόμας Χομπς[4], Τζων Λοκ[5], Ζαν-Ζακ Ρουσσώ[6], Ιμμάνουελ Καντ[7] και άλλων. Με το κοινωνικό συμβόλαιο οι άνθρωποι αυτοδεσμεύονται ειδικότερα, ανάλογα με την εκάστοτε παραλλαγή των θεωριών αυτών, είτε ως προς ορισμένους βασικούς κανόνες και αρχές που διέπουν τη συμβίωσή τους είτε ως προς την υποταγή τους σε ορισμένη κρατική εξουσία είτε ως προς ορισμένη διαδικασία, με βάση την οποία πρόκειται να παραχθούν οι κανόνες της έννομης τάξης. Όπως γίνεται αντιληπτό, η κυριότερη αδυναμία των θεωριών αυτών βρίσκεται στην κατάρτιση του κοινωνικού συμβολαίου, η οποία παραμένει μια υποθετική κατασκευή, με εξαιρετικά αόριστο μάλιστα περιεχόμενο. Άλλωστε, ένα τέτοιο συμβόλαιο ούτε υφίσταται ως ιστορικό γεγονός ούτε είναι εύκολο να νοηθεί υπό τις σημερινές συνθήκες πλουραλισμού που επικρατούν στις κοινωνίες. Επίσης, ούτε αυτές οι θεωρίες είναι σε θέση να εξηγήσουν επαρκώς, από πού αντλεί τη δεσμευτικότητά του το –έστω υποθετικό– «κοινωνικό συμβόλαιο». Φιλοσοφικές θεωρίες Οι φιλοσοφικές θεωρίες πρεσβεύουν ότι το θεμέλιο της ισχύος του δικαίου δεν πρέπει να αναζητηθεί ούτε στο ίδιο το δίκαιο ούτε σε κάποιο πραγματικό γεγονός, όπως η δυνατότητα επιβολής του δικαίου, ούτε σε κάποιας μορφής συναίνεση των κοινωνών. Οι κανόνες του δικαίου αντλούν τη δεσμευτικότητά τους από ορισμένες αξίες, που βρίσκονται πέρα και πάνω από το τεθειμένο δίκαιο και συνιστούν έκφραση της ιδέας της δικαιοσύνης. Οι αξίες αυτές αποτελούν το θεμέλιο της ισχύος του δικαίου, υπό την έννοια ότι μια έννομη τάξη που δεν προσαρμόζεται σ’ αυτές έστω στοιχειωδώς δεν αξίζει να χαρακτηρίζεται δίκαιο και οι πολίτες δεν οφείλουν υπακοή σ’ αυτή. Εδώ υπάγονται όλες οι υπό ευρεία έννοια θεωρίες για το «φυσικό δίκαιο», με τις οποίες θα ασχοληθούμε στην αμέσως επόμενη παράγραφο. Η θεμελίωση του δικαίου στην ιδέα της δικαιοσύνης εμφανίζεται, όπως είναι εύλογο, ιδιαίτερα ελκυστική. Ωστόσο, η ιδέα του δικαίου ή της δικαιοσύνης είναι μια έννοια εξαιρετικά αόριστη, οι δε αναρίθμητες προσπάθειες εξειδίκευσής της ανά τους αιώνες δεν έχουν καταλήξει σε ικανοποιητικά αποτελέσματα. Κατά καιρούς, η δικαιοσύνη ταυτίστηκε με την αποφυγή της αυθαιρεσίας ή αλλιώς με «το να αποδίδεται στον καθένα αυτό που του ανήκει»·[8] με την «ουσία και τη φύση του ανθρώπου και των πραγμάτων»· με την «κοινωνική ελευθερία»· με το «γενικό καλό» κ.ά. Όλα αυτά τα κριτήρια είναι φανερό πως είναι εξαιρετικά αόριστα και τα ίδια, και ως εκ τούτου δεν προάγουν ουσιαστικά τη λύση του προβλήματος. Κάπως μεγαλύτερη σαφήνεια παρουσιάζει βέβαια η γνώμη, σύμφωνα με την οποία πυρήνας της δικαιοσύνης είναι η αρχή της ισότητας. Η θεωρία αυτή βρήκε την πληρέστερη ανάπτυξή της στη διδασκαλία του Αριστοτέλη. Ο Σταγειρίτης φιλόσοφος αντιλήφθηκε τη δικαιοσύνη ως το μέσο μεταξύ της υπερβολής και της έλλειψης[9] (δηλαδή ταυτιζόμενη στην ουσία με την αρχή της αναλογικότητας) και τη διέκρινε σε «επανορθωτική» και «διανεμητική»[10]. Από αυτές, η επανορθωτική δικαιοσύνη διέπει ιδίως την ανταλλαγή αγαθών, στο πλαίσιο των συμβάσεων, και κάθε περίπτωση όπου έχει προκληθεί μια ζημία που πρέπει να αποκατασταθεί. Η επανορθωτική δικαιοσύνη λειτουργεί σύμφωνα με την «αριθμητική ισότητα»: Τα αγαθά που ανταλλάσσονται πρέπει να είναι ίσης αξίας και κάθε ζημία πρέπει να αποκαθίσταται πλήρως. Αντίθετα, η διανεμητική δικαιοσύνη διέπει τις σχέσεις του Κράτους με τους πολίτες και εφαρμόζεται σε κάθε περίπτωση που σ’ αυτούς πρέπει να απονεμηθούν αξιώματα ή ευρύτερα οποιοδήποτε δικαίωμα ή υποχρέωση. Η διανεμητική δικαιοσύνη λειτουργεί σύμφωνα με τις αρχές της «αναλογικής ισότητας», δηλαδή της ίσης μεταχείρισης των όμοιων περιπτώσεων και της άνισης μεταχείρισης των ανόμοιων καταστάσεων. Ωστόσο, η εφαρμογή και των δύο μορφών δικαιοσύνης συνδέεται με αρκετά προβλήματα. Τούτο είναι ιδιαίτερα φανερό προκειμένου για την αναλογική ισότητα, διότι αφήνεται τελείως ανοιχτό το ερώτημα, ποια κριτήρια είναι αυτά που δικαιολογούν τη διαφορετική μεταχείριση των ανθρώπων σε κάθε τομέα της ζωής τους[11]. Για παράδειγμα, ποιο πρέπει να είναι το κριτήριο που επιτρέπει ή αντίστοιχα δεν επιτρέπει την πρόσβαση στα δημόσια αξιώματα; Θα είναι κριτήρια αποκλειστικά ηλικιακά, καταγωγής, περιουσίας, μόρφωσης; Πρέπει άντρες και γυναίκες να τυγχάνουν ίδιας μεταχείρισης, όσον αφορά το δικαίωμα του εκλέγειν; Και αν η απάντηση στο ερώτημα αυτό φαντάζει απλή υπό τις σημερινές κοινωνικές συνθήκες, τι πρέπει να ισχύει λ.χ. ως προς την υποχρέωση στράτευσης ή την ανατροφή των παιδιών; Τα κριτήρια διαφοροποίησης δεν περιέχονται –με άλλες λέξεις– στην ιδέα της δικαιοσύνης, αλλά πρέπει να αναζητηθούν αλλού. Αλλά και η επανορθωτική ισότητα εφαρμόζεται μεν με σχετική ευκολία όταν πρόκειται για ανταλλαγή ίδιων αγαθών, αλλά βρίσκει τα όριά της εκεί όπου ανταλλάσσονται ανόμοια αγαθά και υπηρεσίες. Για παράδειγμα, στη σύμβαση εργασίας ο εργαζόμενος προσφέρει εργασία και ο εργοδότης μισθό. Με ποια κριτήρια προσδιορίζεται ο δίκαιος μισθός, αυτός δηλαδή που ανταποκρίνεται στην προσφερόμενη εργασία; Με βάση τις ώρες εργασίας; Το αν η εργασία είναι χειρωνακτική ή πνευματική; Τα επαγγελματικά προσόντα του εργαζομένου; Τις δεξιότητές του; Τη διάρκεια της εκπαίδευσης που απαιτήθηκε; Την ηλικία του; Τις ανάγκες της οικογένειάς του; Όλα αυτά μαζί; Κάποια ακόμη; Είναι φανερό ότι ούτε η επανορθωτική ισότητα μπορεί να εφαρμοστεί πλήρως χωρίς την προσφυγή σε άλλα κριτήρια που βρίσκονται έξω από αυτή και δεν προσδιορίζονται επαρκώς. Τέλος, άλλοι συγγραφείς επιχειρούν να εξειδικεύσουν την ιδέα της δικαιοσύνης με βάση ορισμένες βασικές αρχές που βρίσκονται αποτυπωμένες στα σύγχρονα Συντάγματα των πολιτισμένων κρατών, ιδίως τη δημοκρατική αρχή και την κατοχύρωση των θεμελιωδών ατομικών δικαιωμάτων[12]. Αυτή η προσέγγιση παρέχει βεβαίως πολύ ασφαλέστερα κριτήρια· απομακρύνεται όμως από τον βασικό κορμό των φιλοσοφικών θεωριών και στερείται πρακτικής αξίας στον βαθμό που τα κριτήρια αυτά βρίσκονται ήδη αποτυπωμένα στο τεθειμένο δίκαιο. Γίνεται λοιπόν αντιληπτό ότι ούτε οι φιλοσοφικές θεωρίες κατορθώνουν να δώσουν μια ικανοποιητική απάντηση στο ερώτημα, ποιο είναι το θεμέλιο ισχύος του δικαίου. Αποτίμηση των θεωριών για το θεμέλιο ισχύος του δικαίου Προτού προβούμε στην αποτίμηση των θεωριών που έχουν διατυπωθεί σχετικά με το θεμέλιο της ισχύος του δικαίου, κρίνουμε σκόπιμο να υπενθυμίσουμε ότι, από τη στιγμή που ένας κανόνας δικαίου έχει παραχθεί με την προβλεπόμενη στο Σύνταγμα της χώρας διαδικασία, έχει κανονιστική ισχύ· δηλαδή δεσμεύει τη βούληση των κοινωνών και γεννά καθήκον υπακοής. Το πρόβλημα του θεμελίου της ισχύος του δικαίου δεν απαντά δηλαδή στο ερώτημα πότε ένας κανόνας δικαίου είναι δεσμευτικός, αλλά αναζητά τη βαθύτερη δικαιολόγηση αυτής της κανονιστικής ισχύος. Προσπαθεί, με άλλες λέξεις, να εξηγήσει για ποιους λόγους ένας κανόνας δικαίου, που έχει θεσπιστεί από την Πολιτεία με τις προβλεπόμενες διαδικασίες, είναι δεσμευτικός. Νταϊάν Βίκτορ, Τυφλή Δικαιοσύνη από την σειρά Καταστροφές της Ειρήνης, 2001, έργο από πορτφόλιο δεκαέξι χαρακτικών ΜοΜΑ, Νέα Υόρκη. Ως προς το τελευταίο αυτό ζήτημα, από την ανάλυση που προηγήθηκε κατέστη εμφανές ότι καμία από τις διατυπωθείσες θεωρίες δεν είναι σε θέση να παράσχει επαρκείς και ικανοποιητικές απαντήσεις. Ωστόσο, εγγύτερη παρατήρηση μας αποκαλύπτει ότι οι περισσότερες από αυτές περιέχουν ψήγματα ορθότητας. Συγκεκριμένα, ένας κανόνας που ρυθμίζει την ανθρώπινη συμπεριφορά δεν μπορεί βέβαια να διεκδικήσει νομική ισχύ, αν δεν αποτελεί μέρος της έννομης τάξης, όπως αυτή εκπορεύεται από το Σύνταγμα. Επομένως, οι νομικές θεωρίες εξηγούν πράγματι κατά ένα μεγάλο μέρος τον λόγο ισχύος του δικαίου. Ωστόσο, από άλλη έποψη, η ισχύς του δικαίου θεμελιώνεται εν μέρει και στη δυνατότητα αναγκαστικής επιβολής των κανόνων από τα πρόσωπα που ασκούν την πολιτική εξουσία, όπως ορθά επισημαίνεται από τις θεωρίες του εξαναγκασμού. Τούτο, διότι μπορεί κανείς εύκολα να αντιληφθεί ότι μια έννομη τάξη χωρίς δύναμη επιβολής θα έμενε κενό γράμμα. Παράλληλα, η ισχύς του δικαίου υποβοηθείται οπωσδήποτε και από ένα ορισμένο είδος συναίνεσης των κοινωνών, έστω και αν υπάρχουν δυσκολίες να οριστεί αυτή επακριβώς. Αυτό το αντιλαμβανόμαστε εύκολα, αν φανταστούμε μια κοινωνία όπου κάθε σύμβαση είναι αναγκαίο να φτάσει στα δικαστήρια προκειμένου να εκτελεστεί. Είναι φανερό ότι η ισχύς μιας τέτοιας έννομης τάξης θα κινδύνευε σοβαρά. Το ίδιο θα συμβαίνει σε ένα κράτος, όπου οι πολίτες θα συμμορφώνονται μεν σε γενικές γραμμές προς τις επιταγές του δικαίου, όμως το μεγαλύτερο μέρος των θεσπιζόμενων κανόνων αντίκεινται στο αίσθημα του δικαίου της πλειοψηφίας των πολιτών. Από τις παρατηρήσεις αυτές αντιλαμβανόμαστε ότι και οι κοινωνιολογικές θεωρίες –στην πιο εξελιγμένη μορφή τους– είναι σε θέση να εξηγήσουν σε κάποιον βαθμό την ισχύ του δικαίου. Εξάλλου, και η «ανοργάνωτη» κοινωνία συμβάλλει στη ρύθμιση της ανθρώπινης συμπεριφοράς με τη διαμόρφωση εθίμων, σε όσο μέρος αυτό είναι επιτρεπτό. Περαιτέρω, είναι εμφανές ότι μια έννομη τάξη, όπου το μεγαλύτερο μέρος των παραγόμενων κανόνων βρίσκεται σε κατάφωρη αντίθεση προς τις επιταγές της δικαιοσύνης, στην καλύτερη περίπτωση διαθέτει μόνο σαθρά θεμέλια· και στη χειρότερη –ζήτημα που θα εξετάσουμε αναλυτικά παρακάτω– δεν αξίζει καν να διεκδικεί υπακοή από τους υπηκόους της. Για ορισμένο χρονικό διάστημα η ισχύς μιας τέτοιας έννομης τάξης θα είναι ικανή, όπως καταδεικνύει το παράδειγμα των δικτατορικών καθεστώτων, να επιβληθεί με τη χρήση του κρατικού καταναγκασμού· όμως μια πολιτική ηγεσία, η οποία βασίζεται μόνο στην επιβολή για να διατηρήσει την εξουσία, δύσκολα κατορθώνει να επιβιώσει για μεγάλο χρονικό διάστημα. Από αυτή την έποψη, το θεμέλιο της ισχύος του δικαίου μπορεί πράγματι εν μέρει να αναζητηθεί και στην ιδέα της δικαιοσύνης, όπως πρεσβεύουν οι φιλοσοφικές θεωρίες. Γίνεται, συνεπώς, αντιληπτό ότι η ισχύς του δικαίου σε μια σύγχρονη κοινωνία δεν μπορεί να εξηγηθεί επαρκώς με την υιοθέτηση αποκλειστικά μιας από τις εκτεθείσες θεωρίες, αλλά μόνο αν οι περισσότερες αυτές απόψεις ιδωθούν συνδυαστικά. Γ΄ Δίκαιο και Δικαιοσύνη: Η διαπάλη ανάμεσα στο «θετικό» και στο «φυσικό» δίκαιο Ορίσαμε το δίκαιο ως το σύνολο των κανόνων που ρυθμίζουν, με τρόπο υποχρεωτικό και εξαναγκαστό, τη συμβίωση σε μια ορισμένη κοινωνία. Αυτό το δίκαιο, που έχει θεσπιστεί από τα αρμόδια όργανα της Πολιτείας και ισχύει εντός της πολιτείας αυτής σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή, αποκαλείται και θετικό (ή θετό ή τεθειμένο) δίκαιο, επειδή ακριβώς έχει τεθεί. Ωστόσο, στην καθημερινότητά μας χρησιμοποιούμε τον όρο «δίκαιο» και με μια άλλη έννοια. Λέμε δηλαδή ότι η ΑΚ 648 είναι κανόνας δικαίου· αλλά συγχρόνως λέμε και ότι ένας νόμος, που καθορίζει λ.χ. έναν συγκεκριμένο τρόπο κατανομής των φορολογικών βαρών, δεν είναι δίκαιος. Στην πρώτη περίπτωση εννοούμε ότι η ΑΚ 648 αποτελεί ισχύον δίκαιο. Πρόκειται δηλαδή για έναν κανόνα που αποτελεί μέρος της ελληνικής έννομης τάξης, διότι έχει θεσπιστεί από τα αρμόδια κατά το ελληνικό Σύνταγμα όργανα και δεσμεύει τη βούληση των πολιτών που ζουν στην ελληνική επικράτεια. Αντίθετα, με τη δεύτερη έκφραση διατυπώνουμε μια αξιολόγηση, η οποία υποδηλώνει ότι μια συγκεκριμένη ρύθμιση του ισχύοντος δικαίου δεν είναι ορθή διότι αντίκειται στην έννοια της δικαιοσύνης. Η παρατήρηση αυτή μας οδηγεί στο ερώτημα, ποια είναι ακριβώς η σχέση μεταξύ του (θετικού) δικαίου και της δικαιοσύνης: Είναι άραγε δίκαιο μόνο ό,τι ανταποκρίνεται προς τις αρχές της δικαιοσύνης; Πρέπει δηλαδή, για να χαρακτηριστεί ένας νόμος ως κανόνας δικαίου, να είναι αυτός δίκαιος στην ουσία του; Και ποια πρέπει να είναι η ισχύς ενός «άδικου» νόμου; Τα δύο βασικά ρεύματα: Νομικός θετικισμός και νομικός ιδεαλισμός Η σχέση μεταξύ δικαίου και δικαιοσύνης απασχολεί τη φιλοσοφία του δικαίου από τις απαρχές της έως και τις ημέρες μας. Επί του ζητήματος αυτού έχουν διαμορφωθεί δύο βασικά ρεύματα: Ο νομικός θετικισμός και ο νομικός ιδεαλισμός, ο οποίος εκφράζεται κυρίως από τις θεωρίες περί φυσικού δικαίου. Ο νομικός θετικισμός Ο νομικός θετικισμός γνώρισε τη μεγαλύτερη ακμή του κατά τον 19ο αιώνα και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού. Σήμερα εξακολουθεί να έχει πολλούς οπαδούς, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι δίκαιο είναι αποκλειστικά αυτό που έχει θεσπιστεί, δηλαδή έχει δημιουργηθεί με συγκεκριμένες ανθρώπινες πράξεις που συνεπάγονται τη θέση του σε ισχύ. Οι βασικές θέσεις του νομικού θετικισμού είναι οι εξής δύο: Πρώτον, δεν υπάρχει άλλο δίκαιο εκτός από το θετικό, δηλαδή από αυτό που έχει θεσπιστεί και ισχύει σε ορισμένο τόπο και χρόνο. Το δίκαιο οφείλει την ισχύ του ακριβώς στο γεγονός ότι έχει τεθεί, δηλαδή έχει θεσπιστεί από τα αρμόδια για την παραγωγή κανόνων δικαίου όργανα της Πολιτείας. Και δεύτερον, δεν υπάρχει καμία αναγκαία σύνδεση μεταξύ δικαίου και ηθικής ή δικαίου και δικαιοσύνης. Η ισχύς ενός κανόνα δικαίου δεν εξαρτάται από τη συμφωνία του προς τη δικαιοσύνη ή την κοινωνική ηθική. Και ο «άδικος» κανόνας δικαίου είναι εξίσου μέρος της έννομης τάξης και άρα δεσμεύει τη βούληση των κοινωνών. Οι κανόνες του δικαίου έχουν οποιοδήποτε περιεχόμενο επιλέξει να τους δώσει ο νομοθέτης (jeden beliebigen Inhalt, κατά τη γνωστή έκφραση του Χανς Κέλσεν[13]). Όπως είναι εύλογο, αυτή η τελευταία θέση του νομικού θετικισμού έδωσε λαβή σε σοβαρές αντιρρήσεις. Ιδίως, προβλήθηκε δικαιολογημένα από τους οπαδούς του νομικού ιδεαλισμού ότι δεν μπορεί να συνιστά κανόνα δικαίου κάθε καταναγκασμός των πολιτών να τηρήσουν ορισμένη συμπεριφορά, χωρίς να συνυπάρχει οποιαδήποτε ηθική νομιμοποίηση. Με αυτό το πνεύμα, οι επιταγές της έννομης τάξης δεν διαφέρουν από τις διαταγές μιας συμμορίας ληστών που καταλαμβάνει μια τράπεζα ή από τις προσταγές μιας ομάδας μαφιόζων που αναλαμβάνει τη διοίκηση μιας μικρής πόλης. Γι’ αυτό, άλλωστε, ο νομικός θετικισμός γνωρίζει τα όριά του, όταν έρχεται αντιμέτωπος με καταφανώς άδικους νόμους, όπως είναι αυτοί που θεσπίζονται από απολυταρχικά καθεστώτα και παραβιάζουν κατάφωρα τα ανθρώπινα δικαιώματα των πολιτών (π.χ. νόμοι που επιτρέπουν ή επιτάσσουν εθνοκαθάρσεις ή εξοντώσεις πολιτικών αντιπάλων). Για τον νομικό θετικισμό, νόμοι όπως οι παραπάνω ισχύουν και παράγουν καθήκον υπακοής εφόσον θεσπίστηκαν από τα όργανα του κράτους. Αντίθετα, με βάση τη θεωρία του φυσικού δικαίου τέτοιοι νόμοι αντιστρατεύονται τόσο προφανώς και σε τέτοιο βαθμό την έννοια της δικαιοσύνης, ώστε να μη μπορούν καν να χαρακτηριστούν ως κανόνες δικαίου· συνεπώς δεν έχουν καμία ισχύ. Ο νομικός ιδεαλισμός Στον αντίποδα του θετικισμού τοποθετείται ο νομικός ιδεαλισμός, ο οποίος διδάσκει ότι οι πολιτειακά θεσπισμένοι κανόνες δικαίου δεν ισχύουν απλώς και μόνο επειδή θεσπίστηκαν από τους κατέχοντες την εξουσία, αλλά αντλούν τη δεσμευτικότητά τους από το ότι οι ρυθμίσεις που περιέχουν μπορούν να δικαιολογηθούν και ηθικά. Αν τούτο δεν συμβαίνει, οι κανόνες αυτοί δεν έχουν καμία ισχύ· δεν μπορούν να χαρακτηριστούν καν ως δίκαιο. Σύμφωνα με τη θεώρηση αυτή, εκτός από το τεθειμένο (το θετικό) δίκαιο, υπάρχει και ένα άλλο «σύστημα» δικαίου, το φυσικό δίκαιο, το οποίο απορρέει από την ιδέα της δικαιοσύνης και ισχύει ανεξάρτητα από οποιαδήποτε θέσπισή του. Αυτό το φυσικό δίκαιο είναι τέλειο, αληθινό, αιώνιο και αμετάβλητο· ισχύει δηλαδή για όλα τα έθνη και όλες τις εποχές και είναι ανώτερο από το θετικό δίκαιο. Σε περίπτωση σύγκρουσης μεταξύ φυσικού και θετικού δικαίου, υπερισχύει το πρώτο. Με άλλα λόγια, αν ένας κρατικός κανόνας είναι αντίθετος προς τις αιώνιες αυτές αξίες της δικαιοσύνης, δεν είναι δεσμευτικός για τους πολίτες. Την ιδέα του φυσικού δικαίου ανέπτυξαν πρώτοι οι αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς και κυρίως ο Αριστοτέλης, ο οποίος μπορεί να χαρακτηριστεί ως ο πατέρας της λεγόμενης «κλασικής» θεωρίας του φυσικού δικαίου. Ο Σταγειρίτης φιλόσοφος διέκρινε το δίκαιο που ίσχυε σε μια πόλη (π.χ. στην αρχαία Αθήνα) σε φυσικό και νομικό, δηλαδή σ’ εκείνο που υπάρχει από τη φύση του και σ’ εκείνο που θεσπίζεται από την Πολιτεία[14]. Το πιο παραστατικό δε παράδειγμα σύγκρουσης μεταξύ φυσικού και θετικού δικαίου βρίσκουμε στην τραγωδία του Σοφοκλή Αντιγόνη. Η ομώνυμη ηρωίδα, όντας αναγκασμένη να υπακούσει από τη μια μεριά στη διαταγή του τυράννου Κρέοντα, που απαγορεύει την ταφή του αδελφού της Πολυνείκη (θετικό δίκαιο), και από την άλλη στους αιώνιους άγραφους και αναλλοίωτους θείους νόμους, που επιτάσσουν τον σεβασμό προς τους νεκρούς και τον ενταφιασμό τους (φυσικό δίκαιο), υπάκουσε τελικά στη φωνή της συνείδησής της και στο υπέρτερο φυσικό δίκαιο[15]. Ο νομικός ιδεαλισμός φαίνεται να έχει υπέρ εαυτού αξιόλογα επιχειρήματα. Κυρίως, η ίδια η ουσία –και πρώτιστος σκοπός του δικαίου– είναι η πραγμάτωση ορισμένων βασικών αρχών δικαιοσύνης. Η έννοια της δικαιοσύνης είναι σύμφυτη με την έννοια του δικαίου, με τρόπο ώστε να μη μπορούμε να φανταστούμε μια έννομη τάξη που δεν θα χαρακτηρίζεται από αυτή την επιδίωξη. Με αυτό το δεδομένο, η άρνηση της ιδιότητας του κανόνα δικαίου σε ρυθμίσεις που αντιστρατεύονται αυτή τη βασική ιδέα φαντάζει εύλογη. Ωστόσο, η θεωρία αυτή έχει και αρκετά μειονεκτήματα, το κυριότερο εκ των οποίων είναι ότι οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια σε ανασφάλεια δικαίου. Πράγματι, σε μια δημοκρατική πολιτεία είναι πολύ σημαντικό να γνωρίζουν οι πολίτες τι ακριβώς επιτρέπεται και τι απαγορεύεται από το δίκαιο, ώστε να προσαρμόζουν σ’ αυτό τη συμπεριφορά τους. Αυτό το ονομάζουμε ασφάλεια δικαίου. Στο πεδίο του θετικού δικαίου το τοπίο είναι ξεκάθαρο: Ο πολίτης γνωρίζει ότι το ισχύον δίκαιο βρίσκεται στις πηγές του δικαίου· και γνωρίζει ακόμη ότι ο δικαστής που θα κληθεί να κρίνει την υπόθεσή του δεσμεύεται μόνο από το Σύνταγμα και τους νόμους (βλ. άρθρα 87 § 2 και 93 § 4 του Συντάγματος). Το αντίθετο συμβαίνει με το σύστημα του φυσικού δικαίου, διότι, λαμβάνοντας ως αφετηρία αυτό, δεν είναι σαφές ούτε πού βρίσκονται οι κανόνες δικαίου ούτε ποιο ακριβώς είναι το περιεχόμενό τους. Μάλιστα, αυτή η αβεβαιότητα επιτείνεται ακόμη περισσότερο από το ότι οι κρίσεις περί δικαιοσύνης εμφανίζουν αρκετή σχετικότητα. Οι απόψεις όλων μας ταυτίζονται ως προς ορισμένα θεμελιώδη ζητήματα δικαιοσύνης, λ.χ. ως προς το ότι είναι δίκαιο να αποκαθίσταται μια ζημία που έχει προκληθεί παράνομα και υπαίτια ή είναι άδικο να υποχρεωθεί κάποιος να εκτελέσει μια σύμβαση, στην κατάρτιση της οποίας εξαναγκάστηκε με την απειλή όπλου. Η εικόνα όμως αλλάζει, όταν υπεισερχόμαστε σε πιο πολύπλοκα ζητήματα, και ιδίως εκεί όπου τα περισσότερα αγαθά που απαρτίζουν την έννοια της δικαιοσύνης συγκρούονται μεταξύ τους. Πώς θα κριθούν λ.χ. τα όρια της επιτρεπόμενης διακοπής της κύησης, όπου η ζωή του εμβρύου συγκρούεται με το δικαίωμα αυτοκαθορισμού της μητέρας του; Ή πώς θα αποφασίσουμε για την ύπαρξη και τα όρια της παραγραφής;[16] Ποιος θα διαπιστώσει, σε περίπτωση διχογνωμίας, τι επιτάσσει η δικαιοσύνη στις περιπτώσεις αυτές, εφόσον μάλιστα οι κανόνες του φυσικού δικαίου ισχύουν αυτοδικαίως, ανεξάρτητα από οποιαδήποτε θέσπισή τους; Αλλά και γενικότερα: Αν δεχτούμε, όπως πράγματι δέχονται αρκετοί οπαδοί της θεωρίας του φυσικού δικαίου, ότι η αντίθεση ενός νόμου προς τη δικαιοσύνη συνεπάγεται τη μη δέσμευση των πολιτών από έναν τέτοιο νόμο, ποιος θα κρίνει αν πράγματι ένας νόμος είναι άδικος; Τα κρατικά όργανα ή ο κάθε ενδιαφερόμενος ξεχωριστά; Και τι θα γίνει αν κάθε πολίτης προβαίνει στις δικές του αυθαίρετες –και αναπόφευκτα υποκειμενικές– κρίσεις για την ορθότητα ή μη ενός νόμου; Είναι φανερό ότι έτσι θα οδηγούμασταν στην αναρχία. Η προσέγγιση των δύο τάσεων Με βάση την ανάλυση που προηγήθηκε, οι διαφορές μεταξύ του νομικού θετικισμού και του νομικού ιδεαλισμού φαντάζουν αγεφύρωτες. Ωστόσο, στα σύγχρονα δημοκρατικά κράτη η διαμάχη αυτή έχει χάσει ένα μεγάλο μέρος από την πρακτική της αξία. Τούτο διότι πρακτικά το σύνολο των αρχών, που σύμφωνα με τις θεωρίες του φυσικού δικαίου απαρτίζουν την έννοια της δικαιοσύνης, έχουν θετικοποιηθεί, δηλαδή αποτελούν μέρος του θετικού δικαίου. Αν πάρουμε ως παράδειγμα την ελληνική έννομη τάξη, οι αρχές της δικαιοσύνης βρίσκονται αποτυπωμένες καταρχάς στο Σύνταγμα, και συγκεκριμένα τόσο στις θεμελιώδεις διατάξεις αυτού που κατοχυρώνουν την αρχή της λαϊκής κυριαρχίας (άρθρο 1 §§ 2, 3), την υποχρέωση της πολιτείας να σέβεται και να προστατεύει την αξία του ανθρώπου (άρθρο 2 § 1) και την αρχή της διάκρισης των εξουσιών (άρθρο 26)· όσο και στις διατάξεις εκείνες (άρθρα 4-25) που αναγνωρίζουν και προστατεύουν τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα των πολιτών (ίση μεταχείριση, προστασία ζωής και σωματικής ακεραιότητας, προσωπική ελευθερία, ελευθερία ανάπτυξης της προσωπικότητας, ελευθερία θρησκευτικής συνείδησης, ελευθερία έκφρασης, δικαίωμα στην ιδιωτική σφαίρα, δικαίωμα παροχής έννομης προστασίας κ.ο.κ.). Η κατοχύρωση αυτών των θεμελιωδών αξιών στο Σύνταγμα έχει την έννοια ότι αυτές δεσμεύουν τον νομοθέτη. Ο νομοθέτης σε μια δημοκρατική πολιτεία οφείλει να νομοθετεί με γνώμονα τις αρχές αυτές. Γι’ αυτό, κάθε νόμος που αντίκειται στις βασικές αρχές της δικαιοσύνης, όπως αυτές έχουν ενσωματωθεί στο Σύνταγμα, οφείλει να κριθεί ανίσχυρος από τα δικαστήρια. Παράλληλα, η δικαιοσύνη ενσωματώνεται και στις λεγόμενες γενικές αρχές του δικαίου, οι οποίες προβλέπονται ρητά ή συνάγονται άμεσα από πλήθος διατάξεων του ιδιωτικού δικαίου. Τέτοιες αρχές είναι η καλή πίστη, τα χρηστά ήθη, η απαγόρευση κατάχρησης δικαιώματος, η τήρηση των συμφωνηθέντων, η προστασία του ασθενέστερου συναλλασσομένου, η ιδιωτική αυτονομία, η αποκατάσταση της ζημίας που έχει προκληθεί παράνομα και υπαίτια κ.λπ. Ομοίως, εκδηλώσεις της ιδέας της δικαιοσύνης συνιστούν και οι θεμελιώδεις κανόνες του ποινικού δικαίου, που προστατεύουν τη ζωή, τη σωματική ακεραιότητα, την τιμή, την ατομική ιδιοκτησία, τη γενετήσια αξιοπρέπεια κ.ο.κ. Όλες αυτές οι θεμελιώδεις αρχές της δικαιοσύνης δεσμεύουν, εκτός από τον νομοθέτη, και τα δικαστήρια κατά την εφαρμογή του δικαίου. Αυτό σημαίνει ότι ο δικαστής οφείλει να ερμηνεύει και να συγκεκριμενοποιεί τους κανόνες δικαίου που καλείται να εφαρμόσει σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση (ιδίως όταν αυτοί περιέχουν αόριστες έννοιες) όχι με βάση τις προσωπικές του απόψεις, αλλά με αναγωγή στις θεμελιώδεις αυτές αξιολογήσεις της έννομης τάξης, που περιέχονται στο Σύνταγμα και στους νόμους. Επομένως, ο σύγχρονος νομικός δεν χρειάζεται να αναζητήσει τη δικαιοσύνη εκτός του θετικού δικαίου. Βεβαίως, η κρίση για το αν ένας νόμος προσκρούει στις αποτυπωμένες στο Σύνταγμα και στους νόμους αρχές της δικαιοσύνης είναι συχνά εξαιρετικά δύσκολη· ιδίως ενόψει του ότι αυτές οι αρχές χαρακτηρίζονται αναπόφευκτα από υψηλό βαθμό γενικότητας και η εφαρμογή τους συχνά προϋποθέτει την επίλυση δυσεπίλυτων συγκρούσεων συμφερόντων, όπως λ.χ. μεταξύ των ατομικών δικαιωμάτων περισσότερων πολιτών. Η απάντηση στις επιφυλάξεις αυτές οφείλει, στο πλαίσιο ενός δημοκρατικού καθεστώτος, να είναι η εξής: Δεν μπορεί να έχει κάθε πολίτης την εξουσία να «ακυρώσει» έναν νόμο ως μη ανταποκρινόμενο στις κατοχυρωμένες στο Σύνταγμα αρχές δικαιοσύνης. Σε μια δημοκρατική πολιτεία υπάρχουν αρμόδια όργανα γι’ αυτό: Καταρχήν ο νομοθέτης, ο οποίος μπορεί να επιλύσει το ζήτημα με την τροποποίηση ή την κατάργηση του σχετικού νόμου· και σε περίπτωση που ο νομοθέτης κωλυσιεργεί, τα δικαστήρια. Όσο δεν έχει κριθεί η αντισυνταγματικότητα ενός νόμου, ο νόμος αυτός παραμένει ισχυρός και δεσμεύει τη βούληση των πολιτών. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος, για να πραγματώνονται στον μέγιστο δυνατό βαθμό τόσο οι αρχές της δικαιοσύνης όσο και η ασφάλεια δικαίου. Πάντως, πρέπει να επισημανθεί ότι η αντιπαράθεση μεταξύ φυσικού και θετικού δικαίου διατηρεί μέρος της αξίας της σ’ εκείνες τις περιοχές του πλανήτη, όπου καταγράφονται ακόμα και σήμερα κατάφωρες παραβιάσεις ανθρώπινων δικαιωμάτων από αυταρχικά καθεστώτα, τα οποία αναλαμβάνουν και ασκούν την εξουσία υπό συνθήκες ουσιαστικής βίας και πλήρους στέρησης της ελευθερίας των υπηκόων τους. Σ’ αυτές τις ακραίες περιπτώσεις, όπου απουσιάζει εντελώς κάθε δημοκρατική εγγύηση νομιμότητας (π.χ. οι πολίτες αδυνατούν να προσφύγουν στα δικαστήρια για να βρουν το δίκιο τους επειδή τα δικαστήρια είναι όργανα του καθεστώτος) και οι θεσπιζόμενοι κανόνες δεν ενσωματώνουν ούτε ένα ελάχιστο όριο σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, ίσως θα πρέπει να συνταχθούμε πράγματι με τις θεωρίες του φυσικού δικαίου και να αρνηθούμε τη δεσμευτικότητα τέτοιων κανόνων δικαίου. Τούτο διότι, κατά την εύστοχη διατύπωση του Κώστα Μπέη, για να υποχρεώσει τον άνθρωπο ένας κανόνας δικαίου πρέπει καταρχάς να τον αναγνωρίζει ως πρόσωπο και να μην τον μεταχειρίζεται ως αντικείμενο. Αν τούτο δεν συμβαίνει, ο θεσπιζόμενος κανόνας πράγματι δεν είναι δυνατό να θεωρηθεί μέρος οποιασδήποτε έννομης τάξης. ΣΧΕΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Αραβαντινός, Εισαγωγή στην επιστήμη του δικαίου, 21983· Γεωργιάδης, Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου, 42012· ο ίδιος, Ο Απόστολος Παύλος και το Δίκαιο, Αφιέρωμα στον Αρχιεπίσκοπο Δημήτριο, 2002, σ. 235· Δωρής, Εισαγωγή στο Αστικό Δίκαιο, τεύχος Α΄, 1991· ο ίδιος, Το αξιολογικό στοιχείο των κανόνων δικαίου και της ηθικής και το έργο του δικαστή ως εφαρμοστή του δικαίου, Δ 1998, 376· Καράσης, Η τελολογική ερμηνεία του δικαίου. Επίμαχα θέματα-οριοθέτηση και αξιολόγηση έναντι των σύγχρονων μεθόδων, ΝοΒ 2012, 492· Καρύμπαλη-Τσίπτσιου, Πηγές του θετικού δικαίου, ΕπΑρμ 1980, 227 επ.· Μητσόπουλος, Προβλήματα ισχύος του δικαίου, ΝοΒ 1976, 1· Μάνεσης, Κριτικές σκέψεις για την έννοια και τη σημασία του δικαίου, Αφιέρωμα στον Κ. Τσάτσο, 1980, σ. 365· Μητσόπουλος, Προβλήματα ισχύος του δικαίου, ΝοΒ 1976, 1· ο ίδιος, Νεοθετικισμός και επιστήμη του δικαίου, στον Αναμν. Τόμο Μιχελάκη, 1973, σ. 17· Μιχαηλίδης-Νουάρος, Ζωντανό δίκαιο και φυσικό δίκαιο, 1982· Μιχελάκης, Εισαγωγή εις το Δίκαιον και εις την επιστήμην του Δικαίου, 1968· Μπέης, Το πρόβλημα του δικαίου και των ηθικών αξιών, 1997· Παπαχρίστου, Κοινωνιολογία του δικαίου, 1999· Π. Σούρλας, Justi atque injusti scientia - Μια εισαγωγή στην επιστήμη του δικαίου, 1995· Σταθόπουλος, στον ΑΚ Γεωργιάδη/Σταθόπουλου, Γεν. Αρχές, Γεν. Εισαγωγή, 22016· ο ίδιος, Νομικός θετικισμός και ιδεαλισμός στη σοφιστική διδασκαλία και τον πλατωνισμό. Η σημερινή θετικοποίηση του ιδεαλισμού, Έκδοση της Ακαδημίας Αθηνών, 2012· Σταμάτης/Τάκης, Εισαγωγή στην επιστήμη του δικαίου, 2015· Κων. Τσάτσος, Το πρόβλημα των πηγών του δικαίου, 1941 (ανατύπωση 1993)· ο ίδιος, Η έννοια του θετικού δικαίου, στον Τιμ. τόμ. Λιτζερόπουλου ΙΙ, 1985, σ. 539· Φίλιος, Φιλοσοφία του Δικαίου, 22010. [1] Austin, Lectures on Jurisprudence (London 41879), I, σ. 88, 98 επ., 225 επ. [2] Kelsen, Reine Rechtslehre, 21960, σ. 126 επ., 197 επ., 203 επ.· ο ίδιος, Festschrift für Verdross, 1960, σ. 157 επ. [3] Bierling, Juristische Prinzipienlehre I (1894), σ. 19. Βλ. ακόμη τον ίδιο, Zur Kritik der juristischen Grundbegriffe I, 1877, σ. 135 επ. [4] Hobbes, Leviathan, 1651. [5] Locke, Two treatises of Government, 1688. [6] Rousseau, Du contrat social, 1762. [7] Kant, Über den Gemeinspruch, 1793. [8] «τὸ προσῆκον ἑκάστῳ ἀποδιδόναι», κατά τη ρήση του λυρικού ποιητή Σιμωνίδη, όπως αυτή μνημονεύεται από τον Πλάτωνα (Πολιτεία, 332 c). Παρόμοια, κατά τον Ουλπιανό «Δικαιοσύνη ἐστὶ σταθερὰ βούλησις καὶ διηνεκὴς ἑκάστῳ τὸ ἴδιον ἀπονεμοῦσα δίκαιον» (Ulpianus Digesta 1.1. 10 princ.). [9] Μεγάλα Ηθικά, 1193b: «ἡ δικαιοσύνη μεσότης τις ἂν εἴη ὑπεροχῆς καὶ ἐλλείψεως καὶ πολλοῦ καὶ ὀλίγου. Ὅ τε γὰρ ἄδικος τῷ ἀδικεῖν πλεῖον ἔχει, καὶ ὁ ἀδικούμενος δὲ τῷ ἀδικεῖσθαι ἔλαττον· τὸ δέ γε μέσον τούτων δίκαιον ἐστί». Δηλαδή «η δικαιοσύνη εντοπίζεται στη μεσότητα, ανάμεσα στην υπεροχή και στην έλλειψη, όπως επίσης ανάμεσα στο πολύ και στο λίγο. Επειδή και ο άδικος διαμέσου της αδικίας κατέχει περισσότερα, αλλά και ο αδικούμενος λόγω της αδικίας κατέχει λιγότερα· και το μέσο αυτών είναι το δίκαιο». [10] Ηθικά Νικομάχεια, 1130b-1131a: «τῆς δὲ κατὰ μέρος δικαιοσύνης καὶ τοῦ κατ’ αὐτὴν δικαίου ἓν μέν ἐστιν εἶδος τὸ ἐν ταῖς διανομαῖς τιμῆς ἢ χρημάτων ἢ τῶν ἄλλων ὅσα μεριστὰ τοῖς κοινωνοῦσι τῆς πολιτείας…» (της δε μερικής δικαιοσύνης και του συμφώνου προς αυτήν δικαίου το ένα μεν είδος είναι το σχετικό με τη διανομή τιμών ή χρημάτων ή των άλλων πραγμάτων, όσα μπορούν να μοιραστούν μεταξύ των μελών της κοινωνίας)· και 1131 b-1132a: «τὸ μὲν οὖν ἓν εἶδος τοῦ δικαίου τοῦτ’ ἐστίν. τὸ δὲ λοιπὸν ἓν τὸ διορθωτικόν, ὃ γίνεται ἐν τοῖς συναλλάγμασι καὶ τοῖς ἑκουσίοις καὶ τοῖς ἀκουσίοις. τοῦτο δὲ τὸ δίκαιον ἄλλο εἶδος ἔχει τοῦ πρότερον. τὸ μὲν γὰρ διανεμητικὸν δίκαιον τῶν κοινῶν ἀεὶ κατὰ τὴν ἀναλογίαν ἐστὶ τὴν εἰρημένην· καὶ γὰρ ἀπὸ χρημάτων κοινῶν ἐὰν γίνηται ἡ διανομή, ἔσται κατὰ τὸν λόγον τὸν αὐτὸν ὅνπερ ἔχουσι πρὸς ἄλληλα τὰ εἰσενεχθέντα… τὸ δ’ ἐν τοῖς συναλλάγμασι δίκαιον ἐστὶ μὲν ἴσον τι, καὶ τὸ ἄδικον ἄνισον, ἀλλ' οὐ κατὰ τὴν ἀναλογίαν ἐκείνην ἀλλὰ κατὰ τὴν ἀριθμητικήν» (αυτή λοιπόν είναι η μία μορφή της δικαιοσύνης. Η άλλη είναι η διορθωτική, η οποία εμφανίζεται στις συναλλαγές, και τις εκούσιες και τις ακούσιες. Αυτό δε το δίκαιο έχει διαφορετική όψη από το προηγούμενο· γιατί η δικαιοσύνη, στην έκταση που αφορά τη διανομή των δημόσιων αγαθών, γίνεται πάντοτε συμφώνως με την αναλογία που ήδη αναφέρθηκε· δηλαδή και όταν από τα κοινά χρήματα γίνεται η διανομή, αυτή θα συμβεί με την αναλογία με την οποία έγιναν οι εισφορές… το δε δίκαιο των συναλλαγών είναι μεν κάτι ίσο, και το άδικο είναι άνισο, δεν είναι όμως σύμφωνο με την αναλογία εκείνη, αλλά με την αριθμητική). [11] Ο ίδιος ο Αριστοτέλης είχε επισημάνει το πρόβλημα αυτό στα Ηθικά Νικομάχεια (1131a 15 επ.): «Τὸ γὰρ δίκαιον ἐν ταῖς νομαῖς ὁμολογοῦσι πάντες κατ’ ἀξίαν τινὰ δεῖν εἶναι, τὴν μέντοι ἀξίαν οὐ τὴν αὐτὴν λέγουσι πάντες [ὑπάρχειν], ἀλλ’ οἱ μὲν δημοκρατικοὶ ἐλευθερίαν, οἱ δ’ ὀλιγαρχικοὶ πλοῦτον, οἳ δ’ εὐγένειαν, οἱ δ’ ἀριστοκρατικοὶ ἀρετήν». Δηλαδή: όλοι παραδέχονται ότι είναι δίκαιο να μετέχουν στις διανομές των δημόσιων αγαθών με μέτρο κάποια αξία, αλλά αυτήν την αξία δεν την θεωρούν όλοι ίδια· για τους δημοκρατικούς είναι η ελευθερία, για τους ολιγαρχικούς ο πλούτος και για άλλους η ευγενική καταγωγή και για τους αριστοκρατικούς η αρετή». [12] Βλ. αντί πολλών Coing, Grundzüge der Rechtsphilosophie, 51993. [13] Kelsen, Reine Rechtslehre, 1960, σ. 201. [14] «Τοῦ δὲ πολιτικοῦ δικαίου τὸ μὲν φυσικόν ἐστι τὸ δὲ νομικόν, φυσικὸν μὲν τὸ πανταχοῦ τὴν αὐτὴν ἔχον δύναμιν, καὶ οὐ τῷ δοκεῖν ἢ μή, νομικὸν δὲ ὃ ἐξ ἀρχῆς μὲν οὐδὲν διαφέρει οὕτως ἢ ἄλλως, ὅταν δὲ θῶνται, διαφέρει» (Ηθικά Νικομάχεια, Ε 10, 1134 b 18 επ.). Δηλαδή: Το δε δίκαιο της πόλεως υποδιαιρείται σε φυσικό και νομικό, και φυσικό μεν είναι εκείνο που διαθέτει παντού την ίδια δύναμη και δεν εξαρτάται από τις γνώμες των ανθρώπων, ενώ νομικό είναι εκείνο που αρχικά μεν είναι αδιάφορο αν θα έχει το ένα ή το άλλο περιεχόμενο, παύει όμως να είναι αδιάφορο μόλις τεθεί. Τον δυαδισμό του δικαίου στο κείμενο θετικό δίκαιο και στην αφηρημένη αξία ή ιδέα της δικαιοσύνης, στο αποκαλούμενο «ορθό» ή «φυσικό» δίκαιο, εκφράζει και ο Απόστολος Παύλος γράφοντας ότι «ὅταν γὰρ ἔθνη τὰ μὴ νόμον ἔχοντα φύσει τὰ τοῦ νόμου ποιῇ, οὗτοι νόμον μὴ ἔχοντες ἑαυτοῖς εἰσι νόμος» (Ρωμ. βˊ, 14). [15] Η Αντιγόνη, απευθυνόμενη στον Κρέοντα, του λέει: «…οὐδὲ σθένειν τοσοῦτον ᾠόμην τὰ σὰ / κηρύγμαθ᾽ ὥστ᾽ ἄγραπτα κἀσφαλῆ θεῶν /νόμιμα δύνασθαι θνητὸν ὄνθ᾽ ὑπερδραμεῖν. /οὐ γάρ τι νῦν γε κἀχθές, ἀλλ᾽ ἀεί ποτε /ζῇ ταῦτα, κοὐδεὶς οἶδεν ἐξ ὅτου ’φάνη. (Σοφοκλέους, Αντιγόνη, 453-457). Που σημαίνει: «…ούτε νόμιζα ποτέ πως έχουν τόση δύναμη οι προκηρύξεις σου, ώστε να μπορείς, αν και είσαι θνητός, να παραβαίνεις τους άγραφους και ασάλευτους νόμους των Θεών. Γιατί δεν έγιναν αυτοί σήμερα ή χθες, αλλά ζουν αιώνια και κανένας άνθρωπος δεν ξέρει πότε πρωτοφάνηκαν». [16] Παραγραφή είναι ο θεσμός του δικαίου σύμφωνα με τον οποίο ένας δανειστής χάνει την αξίωσή του εναντίον του οφειλέτη, αν αμελήσει εντελώς να την ασκήσει για ορισμένο χρονικό διάστημα.

Η ισχύς του δικαίου – Δίκαιο και Δικαιοσύνη

Σύνδεση