Κρίση (2007- ;)

Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί μέρος ενός κεφαλαίου με τίτλο «Crisis (2007-;)», το οποίο γράφτηκε για να συμπληρώσει την αγγλική / αμερικανική έκδοση του βιβλίου Τα κακομαθημένα παιδιά της Ιστορίας. Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί μέρος ενός κεφαλαίου με τίτλο «Crisis (2007-;)», το οποίο γράφτηκε για να συμπληρώσει την αγγλική / αμερικανική έκδοση του βιβλίου Τα κακομαθημένα παιδιά της Ιστορίας, και μετά από υπόδειξη των εκδοτών στην αγγλική γλώσσα, Hurst και Oxford University Press. Στις πρώτες σελίδες του κεφαλαίου, που δεν δημοσιεύονται εδώ γίνεται μία προσπάθεια: 1. να αναλυθεί η κατάσταση της ελληνικής οικονομίας που οδήγησε στην κρίση και τελικά στην επιτροπεία της Ελλάδας από την Τρόικα, και 2. Να εξεταστούν οι αντιδράσεις των ελληνικών πολιτικών δυνάμεων καθώς η κρίση πλησίαζε την ελληνική οικονομία. Είναι προφανές ότι το κείμενο γράφτηκε για ένα κοινό που δεν έχει εξοικείωση με την ελληνική πραγματικότητα και επομένως σε ορισμένα σημεία μπορεί να φαίνεται απλοϊκό. Από την άλλη πλευρά βεβαίως, ακόμη και η χρονογράφηση της περιόδου από το 2010 μέχρι το δημοψήφισμα του 2015 αποδείχθηκε πολύ πιο δύσκολη από όσο μπορούσα να φανταστώ, για μια σειρά από λόγους, εκ των οποίων η υπερπληροφόρηση δεν ήταν ο μικρότερος. Προσπάθησα να παρακολουθήσω τις εξελίξεις των γεγονότων αξιοποιώντας τις πιο έγκυρες πηγές πληροφόρησης και νομίζω ότι το αποτέλεσμα, αν μη τι άλλο, δίνει μια αξιόπιστη εικόνα του τι συνέβη στα δύσκολα αυτά χρόνια για την Ελλάδα. 1. 1ο Μνημόνιο Οι διαπραγματεύσεις μεταξύ της ελληνικής κυβέρνησης και της τρόικας ολοκληρώθηκαν την Πρωτομαγιά του 2010. Στην ουσία είναι μάλλον αμφίβολο αν υπήρξαν διαπραγματεύσεις και κατά πόσον η ελληνική κυβέρνηση δεν υποχρεώθηκε εκ των πραγμάτων να υπογράψει ένα κείμενο το οποίο δεν ήταν προετοιμασμένη να διαπραγματευτεί. Την επομένη το Υπουργικό Συμβούλιο αποδέχθηκε τη συμφωνία και το απόγευμα της ίδιας μέρας οι υπουργοί Οικονομικών της Ευρωζώνης την επικύρωσαν. Στις 3 Μαΐου εξάλλου η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα δήλωσε ότι θα εξακολουθούσε να δέχεται τα ελληνικά ομόλογα ως εγγύηση για τη χορήγηση ρευστότητας στις ελληνικές τράπεζες. Στις 6 Μαΐου το Μνημόνιο ψηφίστηκε από τη Βουλή και έγινε νόμος του ελληνικού κράτους και δύο μέρες αργότερα οι αρχηγοί των κρατών της Ευρωζώνης επικύρωσαν τις αποφάσεις των υπουργών Οικονομικών. Τέλος, την Κυριακή 9 Μαΐου 2010, οι υπουργοί Οικονομικών της Ευρωζώνης αποφάσισαν τη δημιουργία του προσωρινού Ευρωπαϊκού Ταμείου Χρηματοοικονομικής Σταθερότητας, το οποίο θα ενίσχυε τα κράτη-μέλη της Ευρωζώνης που θα αντιμετώπιζαν οικονομική ή δημοσιονομική διαταραχή εξαιτίας εκτάκτων περιστάσεων. Η συμφωνία αυτή αποτελούσε μία σημαντική αλλαγή στις πολιτικές της Ευρωζώνης και πολλοί πίστεψαν ότι εδώ έμπαιναν τα θεμέλια μιας κοινής οικονομικής διακυβέρνησης. Ο δρόμος όμως ακόμη θα εξακολουθούσε να είναι μακρύς. Με βάση τη συμφωνία επρόκειτο να διατεθούν στην Ελλάδα 110 δισεκατομμύρια ευρώ συνολικά, εκ των οποίων το Δ.Ν.Τ. θα χορηγούσε τα 30 δισεκατομμύρια και οι χώρες-μέλη της Ευρωζώνης τα υπόλοιπα μέσω διμερών δανείων. Τα ποσά θα καταβάλλονταν σε δόσεις, και πριν από την καταβολή κάθε δόσης η τρόικα θα έλεγχε τη συνεπή εφαρμογή των συμφωνιών και μόνο με τη συγκατάθεσή της θα ετίθεντο στη διάθεση της Ελλάδας οι σχετικοί πόροι. Τα επιτόκια δανεισμού θα ήσαν κυμαινόμενα: το επιτόκιο για τα δάνεια του Δ.Ν.Τ. ήταν 3,8% περίπου, ενώ για τα δάνεια της Ευρωζώνης ήταν 4,5-5% άμεσα και σε βάθος χρόνου 6% περίπου. Με διαφορετικά λόγια η Ελλάδα θα έπρεπε να πληρώσει ακριβά τα αμαρτήματά της. Πέραν αυτών όμως οι όροι αποπληρωμής των δανείων ήσαν τέτοιοι ώστε η Ελλάδα μάλλον θα αδυνατούσε να ανταποκριθεί σε αυτούς στην κατάσταση που ήταν η οικονομία της. Η αποπληρωμή του ποσού κάθε δόσης θα ξεκινούσε τρία χρόνια μετά τη χορήγησή της. Όφειλε δε να πραγματοποιηθεί μέσα σε δύο χρόνια και σε οκτώ τριμηνιαίες δόσεις. Επομένως η δόση του Μαΐου 2010 θα ξεκινούσε να εξυπηρετείται τον Μάιο του 2013 και θα έπρεπε να έχει εξοφληθεί πλήρως μέχρι τον Μάιο του 2015. Οι στόχοι του μνημονίου ήταν απλοί: πρώτα απ’ όλα η μείωση των δημοσιονομικών ελλειμμάτων ώστε να πάψει να αυξάνεται το χρέος της χώρας. Δεύτερον, μία σειρά διαρθρωτικών μέτρων που θα επέτρεπαν στην Ελλάδα να αποκαταστήσει την ανταγωνιστικότητά της και να μπορεί να αντιμετωπίσει τις ανισορροπίες στις εξωτερικές συναλλαγές της. Επρόκειτο για τη λεγόμενη διαδικασία εσωτερικής υποτίμησης που υποκαθιστούσε τη νομισματική υποτίμηση, η οποία δεν ήταν πλέον εφικτή λόγω της συμμετοχής της Ελλάδας στη ζώνη του ευρώ. Η λογική που κρυβόταν πίσω από τις επιλογές αυτές ήταν απλή: η Ελλάδα θα γνώριζε μία μείωση του εισοδήματός της, αλλά θα είχε τη δυνατότητα μιας σύντομης ανάκαμψης. Σύμφωνα με τους εμπνευστές του Μνημονίου κάτι τέτοιο μπορούσε να συμβεί μέσα σε τρία χρόνια, δηλαδή μέχρι τα μέσα του 2013. Τέλος, το μνημόνιο επεδίωκε να διαφυλάξει τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα. Το Μνημόνιο παρουσιαζόταν έτσι ως η πρόταση εκείνη για την ανόρθωση της ελληνικής οικονομίας που κανένα πολιτικό κόμμα στην χώρα δεν ήταν σε θέση να προτείνει. Ωστόσο, η εφαρμογή του απαιτούσε πολιτικές συμπεριφορές και διοικητικές ικανότητες που δεν μπορούσαν να βρεθούν στην Ελλάδα. Αλλά ακόμη πιο δύσκολη γινόταν η κατάσταση εξαιτίας του γεγονότος ότι η ελληνική οικονομία αντιμετώπιζε πολύ βαθιά προβλήματα, τα οποία χρειάζονταν χρόνο για αν λυθούν και τα οποία θα επιδείνωνε το Μνημόνιο. Αντ’ αυτού η αντίληψη του Μνημονίου ήταν ότι τα προβλήματα θα μπορούσαν να επιλυθούν σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα. Τα αποτελέσματα του Προγράμματος κατά το πρώτο έτος εφαρμογής του δεν ήταν άσχημα. Το βασικότερο ήταν ότι αποφεύχθηκε η πτώχευση. Κατά δεύτερο λόγο το έλλειμμα της γενικής κυβέρνησης μειώθηκε κατά το εντυπωσιακό ποσοστό του 5,5% του Α.Ε.Π., δηλαδή ήταν σύμφωνο με τις προβλέψεις. Όμως η αναθεώρηση του ελλείμματος από 13,6% σε 15,4% κατέστησε την επίτευξη του στόχου για έλλειμμα ύψους 8,1% αδύνατη. Η μείωση του ελλείμματος ασφαλώς επηρέασε την πορεία του Α.Ε.Π. που μειώθηκε για τρίτη συνεχόμενη χρονιά κατά 4,5%, τη στιγμή που η ανεργία ξεπέρασε το 12%. Οι μέσες ονομαστικές αποδοχές μειώθηκαν κατά 5%, τη στιγμή που ο πληθωρισμός διατηρούνταν ψηλά, στο 4,7% λόγω της αύξησης των εμμέσων φόρων. Αντιθέτως, μικρή ήταν η βελτίωση του ελλείμματος του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών, το οποίο από -11% του Α.Ε.Π. για το 2009 περιορίστηκε στο -10,4% το 2010. Το βασικό χαρακτηριστικό της δημοσιονομικής πολιτικής από την αρχή ήταν ο προσανατολισμός στην αύξηση των φόρων σε βάρος της μείωσης των δαπανών. Η εμπειρία όμως δείχνει ότι η αύξηση των φόρων οδηγεί σε ασταθή αποτελέσματα στον τομέα της σταθεροποίησης, κάτι που δεν ισχύει όταν περιορίζονται οι δαπάνες. Από την άλλη όμως η μείωση των δαπανών, όσο και οι διαρθρωτικές αλλαγές αποτελούσαν το δύσκολο πεδίο στις κυβερνητικές πολιτικές καθώς έθιγαν στην εκλογική της βάση. Παρουσιάστηκε επομένως μεγάλη απροθυμία στη μείωση των δαπανών και ακόμη μεγαλύτερη στην εφαρμογή μείζονος σημασίας μεταρρυθμίσεων. Πιο ειδικά οι διαρθρωτικές παρεμβάσεις που προβλέπονταν αφορούσαν: α. μεταρρυθμίσεις στην αγορά εργασίας, β. απελευθέρωση κλειστών επαγγελμάτων, γ. αποκρατικοποιήσεις, δ. απελευθέρωση αγορών προϊόντων, ε. συγχωνεύσεις ή και διακοπή λειτουργίας φορέων του Δημοσίου, στ. μεταρρυθμίσεις στο ασφαλιστικό σύστημα. Και φυσικά εδώ ήταν το πεδίο στο οποίο οι συγκρούσεις και οι αντιδράσεις υπήρξαν οξύτατες. Η επιβολή φόρων δεν μένει χωρίς αντιδράσεις, αλλά στην ουσία είναι οι μεταρρυθμίσεις εκείνες που πάντοτε προκαλούν συγκρούσεις γιατί θέτουν υπό αμφισβήτηση την ύπαρξη ολόκληρων κοινωνικών ομάδων. Το άνοιγμα, για παράδειγμα, ενός κλειστού επαγγέλματος αμφισβητεί ευθέως την ύπαρξη των μέχρι τότε προστατευόμενων επαγγελματιών. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα των ραγδαίων ανατροπών που επέρχονταν με το Μνημόνιο και μάλιστα στην πρώιμη φάση του αφορά όπως είναι φυσικό την αγορά εργασίας. Η τρόικα ήθελε με κάθε τρόπο να επιβάλει την υπεροχή των επιχειρησιακών συμβάσεων εργασίας σε βάρος των κλαδικών συμβάσεων, γιατί πίστευε έτσι ότι θα μειωνόταν το κόστος εργασίας και θα αύξανε τις θέσεις εργασίας. Μέχρι τότε με τον Νόμο 1876/90 ολόκληρο το σύστημα των συλλογικών διαπραγματεύσεων στηριζόταν στις κλαδικές συμβάσεις και οι επιχειρησιακές συμβάσεις επικρατούσαν μόνο αν προσέφεραν καλύτερους όρους στους εργαζόμενους. Το μείζον πρόβλημα εδώ βρίσκεται στο ότι απαιτείται η αλλαγή μιας ολόκληρης κουλτούρας διαπραγματεύσεων που δεν αφορούσε άμεσα τις επιχειρήσεις και που πλέον θα έπρεπε να επικεντρωθεί σε αυτές, πράγμα που απαιτούσε την ενίσχυση, αν όχι τη δημιουργία επιχειρησιακών σωματείων. Αναιρείται έτσι όλη η υφιστάμενη ισορροπία δυνάμεων που στηριζόταν στις κλαδικές ενώσεις, οι οποίες αποτελούσαν πηγή του κατακερματισμού της αγοράς εργασίας σε insiders και outsiders. Η εφαρμογή του Μνημονίου δεν συνάντησε μόνο τις αντιδράσεις των ομάδων εκείνων που θίγονταν, αλλά και της κυβέρνησης, η οποία με κάθε τρόπο προσπαθούσε να προσαρμόσει τις πολιτικές της με κριτήριο το πολιτικό κόστος. Πάντως για το πρώτο τρίμηνο εφαρμογής του Μνημονίου, τα αποτελέσματα ήσαν καλά και η έκθεση της Τρόικας επεσήμαινε την πρόοδο που είχε συντελεσθεί. Η ευφορία αυτή εξακολούθησε, έστω και με φθίνοντα ρυθμό, μέχρι τα τέλη του 2010. Στις αρχές όμως του 2011, η έκθεση αξιολόγησης της Ε.Ε., της Ε.Κ.Τ. και του Δ.Ν.Τ. διαπίστωνε υστέρηση εσόδων και υπέρβαση δαπανών σε φορείς εκτός της κεντρικής και ζητούσε νέα μέτρα. Στο μεταξύ βεβαίως οι αντιδράσεις όλης της αντιπολίτευσης και των συνδικάτων ήταν οξύτατες και δεν βοηθούσαν στην εμπέδωση ενός κλίματος που θα στήριζε την οικονομία. Ακόμη χειρότερα, σε μία από τις διαδηλώσεις διαμαρτυρίας που έγιναν, διαδηλωτές πυρπόλησαν το κτίριο τράπεζας με αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους τρεις άνθρωποι. Το κλίμα της αντιπαράθεσης γινόταν όλο και πιο σκληρό και δεν έμεναν πολλά περιθώρια για την αναζήτηση εφικτών λύσεων. Η ίδια η κυβέρνηση στεκόταν κριτικά στα μέτρα που έπαιρνε καλλιεργώντας την εντύπωση ότι η ίδια θα μπορούσε να πάρει άλλα μέτρα, αλλά η τρόικα δεν την άφηνε. Δεν έγινε καμία προσπάθεια να εξηγηθεί η κατάσταση και να παρουσιαστούν οι εναλλακτικές δυνατότητες, εφόσον υπήρχαν. Είχε δημιουργηθεί έτσι ένα περιβάλλον φανατισμού και υπεραπλούστευσης, που αποτελούσε πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη της δημαγωγίας και των εξτρεμισμών, από όποια πλευρά και αν προέρχονταν. Η ευθύνη δε του αρχηγού της αξιωματικής αντιπολίτευσης Α. Σαμαρά ήταν εξαιρετικά μεγάλη μιας και αυτός έδινε έναν τόνο έντασης και απλοϊκότητας. Έφτασε μάλιστα να υποστηρίζει ότι μπορούσε να εκμηδενίσει το σύνολο του δημοσίου ελλείμματος μέσα σε ένα χρόνο. Οι απλοϊκότατες και εξαιρετικά επικίνδυνες αυτές απόψεις, όπως αποδείχθηκαν εκ των υστέρων, πήραν αρχικά τη μορφή του Προγράμματος «Ζάππειο Ι» και λίγο αργότερα του «Ζαππείου ΙΙ». Επέτρεψαν δε την νομιμοποίηση όλης της απλοϊκής προβληματικής του Σύριζα και μέσω αυτού του τελευταίου, της Χρυσής Αυγής. Η ελληνική πολιτική ζωή ακολουθούσε μία κατηφόρα και στο όνομα της διεκδίκησης της εξουσίας ουδείς ενδιαφερόταν για τις συνέπειες των πράξεών του. Υποστηρίχθηκε ότι οι ρυθμίσεις του 1ου Μνημονίου ήταν εκτός πραγματικότητας. Και όντως η μείωση του ελλείμματος μέσω της εξοικονόμησης πόρων ύψους 18% του Α.Ε.Π. μέσα σε τρία χρόνια, από μόνη της αποτελούσε μία κολοσσιαία μετακίνηση πλούτου που πολύ δύσκολα θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα. Άλλωστε τέτοιες μετακινήσεις πόρων συναντούν πάντοτε σφοδρές αντιδράσεις κοινωνικού χαρακτήρα. Από την άλλη όμως φάνηκε ότι καμία κυβέρνηση, συμπεριλαμβανομένης εκείνης του Πα.Σο.Κ., δεν ήταν σε θέση να εφαρμόσει ακόμη και τα πιο αναγκαία μέτρα: προσπαθούσαν να προστατεύσουν τις ομάδες των υποστηρικτών τους, παρέκαμπταν τα προβλήματα και δημιουργούσαν την αίσθηση ότι για όλα φταίνε οι ξένοι. Επίσης οι ρυθμίσεις του Μνημονίου προέβλεπαν στόχους ασύλληπτους: το πρωτογενές πλεόνασμα του 6% που θα επιτύγχανε η Ελλάδα μετά το 2014 ήταν εκτός πραγματικότητας. Ελάχιστες χώρες έχουν πετύχει τέτοιο πλεόνασμα και φάνταζε εντελώς απίθανο να μπορέσει να ανταποκριθεί η Ελλάδα σε τέτοια απαίτηση. Αλλά και οι προβλέψεις για τη μείωση του εισοδήματος δεν ήταν καλύτερες: για την περίοδο 2009 έως 2012 η μείωση του Α.Ε.Π. έπρεπε να ανέλθει σε 7,5%. Ανήλθε όμως στο 23% ανατρέποντας τον σχεδιασμό του Μνημονίου. Ο Χρ. Ιορδάνογλου έχει επισημάνει τις θεμελιώδεις υποθέσεις πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το Μνημόνιο[1] και οι οποίες, όλες, βρέθηκαν στο τέλος εκτός πραγματικότητας. Πρώτα, ότι το ελληνικό δημόσιο χρέος ήταν βιώσιμο, δεύτερον ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να επιστρέψει στις αγορές το 2012. Επίσης υποστήριζαν, και αυτή ήταν η τρίτη υπόθεση πάνω στην οποία στηριζόταν το Μνημόνιο, ότι η ύφεση θα κορυφωνόταν το 2010, θα συνεχιζόταν με μικρότερη ένταση το 2011 και η ανάκαμψη θα ξεκινούσε το 2012. Η τέταρτη, τέλος, υπόθεση και ενδεχομένως η κρισιμότερη, είχε να κάνει με την ικανότητα της Ελλάδας να εφαρμόσει πλήρως τις προτάσεις του Μνημονίου και ότι αυτές θα απέδιδαν αυτομάτως. Οι τέσσερις αυτές υποθέσεις πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το Μνημόνιο είχαν να κάνουν, όπως ήδη αναφέρθηκε, με την αντίληψη ότι το πρόβλημα της Ελλάδας ήταν ένα πρόβλημα ρευστότητας που πολύ γρήγορα μπορούσε να αντιμετωπισθεί. Το γεγονός ότι ήταν η πρώτη χώρα που μπήκε στη διαδικασία του Μνημονίου διευκόλυνε τους Ευρωπαίους στο να την αντιμετωπίσουν ως μία ειδική περίπτωση, επιβάλλοντας όρους, σε μία ηθικολόγα λογική, που μάλλον θα ήσαν ανεφάρμοστοι σε όλες τις χώρες. Το ενδεχόμενο μιας πρόσθετης στήριξης για την ελληνική οικονομία άρχισε να αναδεικνύεται ήδη από το Φθινόπωρο του 2010, όταν τα επιτόκια των ελληνικών ομολόγων άρχισαν να ανέρχονται ξανά. Η συνέχεια επιβεβαίωσε τους φόβους αυτούς, πολύ περισσότερο που το 2011 αποδείχθηκε μία χρονιά πολύ μεγάλης ύφεσης. Το κόστος αυτής της πρόσθετης χρηματοδότησης ήταν φανερό ότι θα ήταν πολύ μεγάλο και για τον λόγο αυτόν ο ιδιωτικός τομέας θα έπρεπε να συμμετάσχει στο κόστος, ενώ στο παιγνίδι θα έπρεπε να μπουν και οι ιδιωτικοποιήσεις. Αυτή τουλάχιστον ήταν η γερμανική άποψη και η καγκελάριος της Γερμανίας Άνγκελα Μέρκελ πέτυχε να την επιβάλει και στον Γάλλο πρόεδρο Νικολά Σαρκοζί, κατ’ επέκταση δε και τους υπόλοιπους Ευρωπαίους. Η συμφωνία της 21ης Ιουλίου 2011 συνόψιζε αυτές τις νέες τάσεις. Η Ελλάδα θα έπαιρνε ένα νέο δάνειο 109 δισεκατομμυρίων ευρώ με χαμηλό επιτόκιο, ενώ οι κάτοχοι των ελληνικών ομολόγων θα έπρεπε να αποδεχθούν απομείωση της αξίας τους της τάξης του 21%. Τα παλιά ομόλογα θα ανταλλάσσονταν με νέα διάρκειας 30 ετών, με την εγγύηση του EFSF. Η Ελλάδα τώρα αναλάμβανε νέες υποχρεώσεις που συνοψίζονταν στην υιοθέτηση του Μεσοπρόθεσμου Προγράμματος 2011-2015, το οποίο περιελάμβανε μέτρα ύψους 28 δισεκατομμυρίων ευρώ. Επίσης, οι ιδιωτικοποιήσεις θα έπρεπε να αποφέρουν 50 δισεκατομμύρια ευρώ προκειμένου να μειωθεί το δημόσιο χρέος, εφόσον η εθελοντική ανταλλαγή των ομολόγων δεν ήταν επαρκής για να μειώσει σημαντικά το χρέος. Η επιστροφή στον ρεαλισμό όμως θα έρθει πολύ σύντομα. Πρώτα απ’ όλα θα επέλθει σύγκρουση της ελληνικής κυβέρνησης με την τρόικα, ως αποτέλεσμα της προσπάθειας του υπουργού Οικονομικών Ε. Βενιζέλου να επαναδιαπραγματευθεί τους στόχους για το δημόσιο έλλειμμα του 2011, το οποίο έδειχνε να ξεφεύγει από αυτούς τους στόχους, με αποτέλεσμα να πρέπει να ληφθούν νέα μέτρα. Η σύγκρουση κατέληξε σε αποχώρηση της τρόικας από τις συζητήσεις και σε πλήρη υποχώρηση της ελληνικής πλευράς. Στις 26 Οκτωβρίου τα δύο μέρη κατέληξαν σε συμφωνία και στη Νέα Δανειακή Σύμβαση: αναγνωριζόταν πλέον ότι το ελληνικό χρέος δεν ήταν βιώσιμο και έπρεπε να επέλθει σημαντική απομείωση των ομολόγων που βρίσκονταν στα χέρια ιδιωτών και ανταλλαγή τους με άλλα μακροχρόνια, πάλι εγγυημένα από τον EFSF. Η βοήθεια προς την Ελλάδα θα ανερχόταν σε 130 δισεκατομμύρια ευρώ, τα οποία θα έπρεπε να προστεθούν στα εναπομένοντα 45 δισεκατομμύρια του 1ου Μνημονίου. Από αυτά τα 100 δισεκατομμύρια θα έπρεπε να καλύψουν τις δανειακές ανάγκες του ελληνικού κράτους μέχρι το 2014, ενώ σαράντα περίπου δισεκατομμύρια θα έπρεπε να διατεθούν για την ανακεφαλαιοποίηση των ελληνικών τραπεζών, οι οποίες έβλεπαν τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια να αυξάνονται με ταχύτατους ρυθμούς και τις ζημιές τους λόγω της απομείωσης του ελληνικού δημοσίου χρέους να πολλαπλασιάζονται. Παράλληλα η Ελλάδα θα έπρεπε να σεβαστεί το Μεσοπρόθεσμο Πρόγραμμα που ήδη είχε γίνει νόμος του κράτους και να συνεχίσει τις μεταρρυθμίσεις. Νικόλ Άιζενμαν, Ο θρίαμβος της φτώχειας, 2009, λάδι σε καμβά, ιδιωτική συλλογή, Νέα Υόρκη. Ωστόσο, οι πολιτικές εξελίξεις ήσαν εκείνες που θα καθορίσουν τη συνέχεια. Στις 31 Οκτωβρίου, ο πρωθυπουργός Γ. Παπανδρέου μετά την εμπειρία της επίθεσης εναντίον του Προέδρου της Δημοκρατίας κατά τη διάρκεια της εορταστικής παρέλασης στη Θεσσαλονίκη λίγες ημέρες νωρίτερα, ανακοίνωσε την πρόθεσή του να κάνει δημοψήφισμα. Οι αντιδράσεις τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό της χώρας ήταν εντονότατες και λίγες μέρες μετά υποχρεώθηκε μετά από συνάντηση στις Κάνες με τον Γάλλο Πρόεδρο της Δημοκρατίας Νικολά Σαρκοζύ και την Γερμανίδα Καγκελάριο Α. Μέρκελ να ανακαλέσει την πρότασή του. Ύστερα από λίγο παραιτήθηκε και στις 11 Νοεμβρίου σχηματίστηκε κυβέρνηση συνεργασίας της Νέας Δημοκρατίας, του Πα.Σο.Κ. και του Λα.Ο.Σ., υπό τον τέως αντιπρόεδρο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας Λουκά Παπαδήμο[2]. Η κυβέρνηση αυτή σχηματίστηκε με έναν συγκεκριμένο στόχο: να διεκπεραιώσει την απομείωση του δημοσίου χρέους με τη συμμετοχή των ιδιωτών, αλλά και να προετοιμάσει το 2ο Μνημόνιο. Οι διαπραγματεύσεις αυτές ολοκληρώθηκαν μέσα στους δύο πρώτους μήνες του 2012. Συμπερασματικά, το 1ο Μνημόνιο ναι μεν εμπόδισε την Ελλάδα να πτωχεύσει και να υποχρεωθεί να εγκαταλείψει τη ζώνη του ευρώ, αλλά αποδείχθηκε ανεπαρκές στη στήριξη της ελληνική οικονομίας. Η επιτεινόμενη αποεπένδυση που παρατηρείται στην ελληνική οικονομία αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό δείγμα του πλήγματος που έχει δεχτεί, πολύ περισσότερο από την μεγάλη μείωση του Α.Ε.Π. Οι λόγοι είναι πολλοί και ορισμένοι έχουν ήδη αναφερθεί. Πρώτα απ’ όλα η δημοσιονομική εξυγίανση στηρίχθηκε κατά 60% στην αύξηση των φορολογικών εσόδων, κατά κύριο λόγο, και μόνο κατά 40% σε μείωση των δαπανών. Η εμπειρία όμως υποδεικνύει ότι η μείωση των δαπανών έχει μικρότερη συσταλτική επίδραση στην οικονομική δραστηριότητα από την αύξηση των φόρων. Κατά δεύτερο λόγο διαπιστώθηκε αδυναμία και καθυστέρηση στη λήψη μέτρων. Ο συνδυασμός των δύο αυτών παραγόντων οδήγησε σε ύφεση μεγαλύτερη από την προβλεπόμενη. Εξάλλου, η μεγαλύτερη αυτή ύφεση είχε ως αιτία και τις μεγαλύτερες από τις αρχικά προβλεπόμενες συνέπειες της δημοσιονομικής προσαρμογής. Επρόκειτο για το περίφημο πρόβλημα των δημοσιονομικών πολλαπλασιαστών, σύμφωνα με τους οποίους δημοσιονομική προσαρμογή μίας εκατοστιαίας μονάδας του Α.Ε.Π. προκαλούσε μεγαλύτερη ύφεση στην Ελλάδα λόγω του κλειστού χαρακτήρα της οικονομίας της σε σύγκριση με άλλες χώρες. Αργότερα το Δ.Ν.Τ. παραδέχθηκε το σφάλμα στους υπολογισμούς των πολλαπλασιαστών, αλλά το κόστος είχε καταβληθεί. 2. 2ο Μνημόνιο Στις 12 Φεβρουαρίου 2012 ψηφίστηκαν στη Βουλή το Μνημόνιο Οικονομικών και Χρηματοπιστωτικών Πολιτικών (ΜΟΧΠ) και το Μνημόνιο Συνεννόησης στις συγκεκριμένες Προϋποθέσεις Οικονομικής Πολιτικής και έγιναν ο Νόμος 4046/2012. Με τον τρόπο αυτό επιδιώχθηκε η ανατροπή της πολύ έντονης καθοδικής πορείας που είχε πάρει η ελληνική οικονομία, ενώ συνάμα με τις ρυθμίσεις αυτές διαμορφωνόταν το νέο πλαίσιο προϋποθέσεων για να «κλείσει» η διαδικασία αναδιάρθρωσης του δημοσίου χρέους που ολοκληρώθηκε στις αρχές του 2012. Το τελευταίο μετά το PSI μειώθηκε κατά 106 δισεκατομμύρια ευρώ περίπου και αφορούσε αποκλειστικά ιδιώτες επενδυτές. Εξάλλου το χρέος μειώθηκε ακόμη περισσότερο τον Δεκέμβριο του 2012 κατά 31,9 δισεκατομμύρια ευρώ, συνολικά δηλαδή η μείωση ανήλθε σε 137,9 δισεκατομμύρια ευρώ. Ωστόσο τα οφέλη από την απομείωση του δημοσίου χρέους υπήρξαν εξαιρετικά περιορισμένα για μία σειρά από λόγους. Πρώτα εξαιτίας της ανάγκης για ανακεφαλαιοποίηση των ελληνικών τραπεζών που μόνο αυτή το 2012 απαίτησε 41 δισ. ευρώ. Στη συνέχεια, λόγω της ανάγκης δανεισμού τον Δεκέμβριο του 2012 για την επαναγορά χρέους, αλλά και εξαιτίας του γεγονότος ότι η απομείωση των ομολογιών που κρατούσαν τα ελληνικά ασφαλιστικά ταμεία και άλλοι φορείς του Δημοσίου, ύψους 16 δισ. ευρώ, αποτελούσε ενδοκυβερνητικό χρέος και επομένως δεν οδήγησε σε μείωση του δημοσίου χρέους. Αντιστρόφως όμως απαιτήθηκε δανεισμός από τον EFSF 4,5 δισ. ευρώ για παροχή ομολόγων στα ασφαλιστικά ταμεία ως αντισταθμιστικού οφέλους έναντι της μείωσης του χρέους που υπέστησαν. Δανεισμός 11,9 δισ. ευρώ χρειάστηκε επίσης για την κάλυψη του ελλείμματος του προϋπολογισμού του 2012, αλλά και 1,9 δισ. ευρώ για την κάλυψη άλλων υποχρεώσεων του Δημοσίου. Το καθαρό τελικό αποτέλεσμα ήταν μόλις 51,2 δισ. ευρώ. Το νέο μνημόνιο για τη στήριξη του ελληνικού κράτους προέβλεπε νέο χρηματοδοτικό πρόγραμμα ύψους 130 δισεκατομμυρίων ευρώ. Αν στο ποσό αυτό προστεθούν και τα υπόλοιπα από το πρώτο πρόγραμμα, τότε το σύνολο της βοήθειας ανερχόταν πλέον στο ιλιγγιώδες ποσό των 167 δισεκατομμυρίων ευρώ. Η λογική πλέον ήταν ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να προχωρήσει στην εφαρμογή του νέου προγράμματος χωρίς καθυστέρηση και έτσι να ανακοπεί η καθοδική πορεία της οικονομίας. Τα πράγματα ωστόσο δεν ακολούθησαν αυτή την πορεία. Στις 11 Απριλίου 2012 προκηρύχθηκαν εκλογές για τις 6 Μαΐου. Το αποτέλεσμα όμως δεν επέτρεπε τον σχηματισμό κυβέρνησης και οι εκλογές επαναλήφθηκαν στις 17 Ιουνίου. Η αβεβαιότητα είχε φτάσει σε ακραίες καταστάσεις, όπως άλλωστε καταγράφηκε και από τον Δείκτη Οικονομικού Κλίματος που κατέγραψε τις χαμηλότερες τιμές των τελευταίων ετών. Τον Ιούνιο του 2012 σχηματίστηκε κυβέρνηση συνεργασίας με αποτέλεσμα να υπάρξει μία ανακοπή στην επιδείνωση όλων των δεικτών. Αλλά το πρόγραμμα είχε βγει πάλι έξω από τους αρχικούς του στόχους με αποτέλεσμα να απαιτούνται νέα συμπληρωματικά μέτρα. Επίσης στα τέλη Δεκεμβρίου 2012 το Δ.Ν.Τ διαπίστωνε σε έκθεσή του τις μεγάλες αποκλίσεις στις διαδικασίες αποκρατικοποίησης, αναδιοργάνωσης του φοροεισπρακτικού μηχανισμού και ελέγχου των δημοσίων δαπανών, συσσώρευσης οφειλών και της απονομής δικαιοσύνης, αλλά και σε μία σειρά άλλων μέτρων διαρθρωτικής φύσης. Ήταν πλέον αναπόφευκτη η αναθεώρηση των στόχων του δευτέρου Προγράμματος Οικονομικής Προσαρμογής που είχε υιοθετηθεί από την Ελλάδα τον Φεβρουάριο του 2012. Προς τα τέλη του 2012, η πολιτική κατάσταση στη χώρα δείχνει να σταθεροποιείται και μαζί με αυτήν και η οικονομική κατάσταση. Και παρά τις αντίξοες συνθήκες της χρονιάς εκείνης τα μεγέθη έδειχναν καλύτερα από όσο θα προσδοκούσε κανείς: το έλλειμμα μειώθηκε στο 5,8% του Α.Ε.Π., το πρωτογενές έλλειμμα έκλεισε μόλις στο 0,8%, ενώ το χρέος περιορίστηκε στο 156,9%. Επομένως, η βελτίωση που παρουσιάστηκε το 2013 δεν αποτέλεσε έκπληξη. Για πρώτη φορά τη χρονιά αυτή καταγράφηκε ένα μικρό πρωτογενές πλεόνασμα. Μικρό πλεόνασμα κατέγραψε μετά από πολύ καιρό και το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, ενώ η συρρίκνωση του Α.Ε.Π. επιβραδύνθηκε σε ρυθμό χαμηλότερο από εκείνον που είχε προβλεφθεί. Τελικό αποτέλεσμα ήταν η αναβάθμιση της Ελλάδας από την Moody’s τον Νοέμβριο του 2013 για πρώτη φορά μετά την κρίση. Πέρα από αυτές τις σχετικά αισιόδοξες εξελίξεις, υπήρξαν και κάποιες άλλες λιγότερο καλές. Οι τιμές άρχισαν να κινούνται με αρνητικούς ρυθμούς, πράγμα που σήμαινε μεν ότι άρχισαν να ανταποκρίνονται στη μείωση της ζήτησης, αλλά ταυτόχρονα επιβάρυναν σε πραγματικούς όρους όλες τις δανειακές οφειλές. Συνάμα το τραπεζικό σύστημα στα χρόνια αυτά γνωρίζει δραματικές αλλαγές και μία διαδικασία εξαιρετικής συγκέντρωσης. Κατά το 2014 η κατάσταση εξελίχθηκε κατά τρόπο ανάλογο με την προηγούμενη χρονιά, έτσι ώστε να ελπίζει κανείς ότι η ελληνική οικονομία θα μπορούσε στα τέλη της χρονιάς αυτής ή στις αρχές της επόμενης να βγει από το καθεστώς του Μνημονίου. Τα προβλήματα βέβαια παρέμεναν εξαιρετικά σημαντικά, αλλά τουλάχιστον η Ελλάδα έδειχνε ότι ξαναπατούσε στα πόδια της. Όλοι οι οικονομικοί δείκτες αυτό τουλάχιστον έδειχναν και ιδίως το Α.Ε.Π. που παρουσίασε μικρή άνοδο για πρώτη φορά στα χρόνια της κρίσης. 3. Το πολιτικό σύστημα αντιστέκεται Πολλοί έχουν υποστηρίξει ότι η άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ στην εξουσία αντιπροσώπευε την κατάρρευση του πολιτικού συστήματος της Μεταπολίτευσης. Δεν βλέπω πώς μπορεί να δικαιολογηθεί μία τέτοια άποψη, μιας και η άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ στην εξουσία αποτέλεσε την τελευταία προσπάθεια του μεταπολιτευτικού πολιτικού συστήματος να επιβιώσει, καθώς ο ΣΥΡΙΖΑ αποτέλεσε και εξακολουθεί να αποτελεί ίσως την πιο αμιγή αντίληψη περί πολιτικής, όπως διατυπώθηκε μετά την Δικτατορία των Συνταγματαρχών. Ασφαλώς στα χρόνια της κρίσης καταγράφηκαν σημαντικές αλλαγές στο πολιτικό τοπίο. Όπως έχουν υποδείξει οι Βούλγαρης και Νικολακόπουλος[3], από άποψη πολιτικής μπορούμε να διακρίνουμε τρεις φάσεις της κρίσης. Στα πρώτα χρόνια της κρίσης, δηλαδή 2008 και 2009, η κυβέρνηση και το κόμμα που εκπροσωπούσε, η Νέα Δημοκρατία δηλαδή, οχυρωνόταν πίσω από τη θέση της ελληνικής «ανοσίας». Η Ελλάδα ήταν θωρακισμένη απέναντι στο τι συνέβαινε διεθνώς καθώς οι σχέσεις της με το διεθνές περιβάλλον ήταν περιορισμένες, ενώ οι ελληνικές τράπεζες επιδιώκοντας την επέκτασή τους στη Ν.Α. Ευρώπη δεν είχαν επενδύσει σε τοξικά προϊόντα. Από την πλευρά του, το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης, χωρίς να έχει, όπως είδαμε, καμία επαφή με την πραγματικότητα, ακολουθούσε την ελληνική πεπατημένη, καλλιεργώντας προσδοκίες που δεν θα μπορούσε στη συνέχεια να υποστηρίξει. Οι εκλογές του 2009 οδήγησαν σε ευρεία ήττα της Νέας Δημοκρατίας, καταγράφοντας το χαμηλότερο ποσοστό στη μέχρι τότε ιστορία της. Από την άλλη πλευρά, το Πα.Σο.Κ. κατέγραψε υψηλά ποσοστά συγκαλύπτοντας έτσι τις ρωγμές του συστήματος. Η δεύτερη φάση της κρίσης ξεκινάει το 2010 και διαρκεί έως τις απαρχές του 2011. Τα βασικά στοιχεία της περιόδου, σύμφωνα πάντα με τους Βούλγαρη και Νικολακόπουλο, είναι η συνειδητοποίηση του τι ακριβώς συμβαίνει αλλά και της χρεωκοπίας του ελληνικού κράτους. Είναι η περίοδος της σκληρής αυτοκριτικής, της απίστευτης αμετροέπειας για το τι συνέβη από τη Μεταπολίτευση και μετά στην Ελλάδα και η πλήρης άρνησή τους. Μέσα σε αυτό το κλίμα αναδεικνύεται σταδιακά η λογική της «κλεπτοκρατίας», που δίνει τη βάση για μία ηθικολογική αντιμετώπιση του προβλήματος που ταλάνιζε την Ελλάδα. Τη λογική αυτή υποστήριξε και η Ριζοσπαστική Αριστερά, αλλά και η Ριζοσπαστική Δεξιά. Το αποτέλεσμα δεν ήταν άλλο από το να δοθεί στο ακροδεξιό κόμμα της Χρυσής Αυγής η ευκαιρία να αναδειχθεί, να ξεφύγει από την αφάνεια. Πάντως το πρώτο Μνημόνιο, παρά τις αντιδράσεις που προκάλεσε, δεν φαίνεται να συνάντησε μεγάλες αντιδράσεις. Βεβαίως τα μέτρα λιτότητας οδήγησαν σε μετακινήσεις τμημάτων του εκλογικού σώματος κυρίως από το Πα.Σο.Κ., αλλά σε γενικές γραμμές δεν προέκυπταν σημαντικές μεταβολές που να καταγράφονται στις δημοσκοπήσεις. Εξάλλου, οι αυτοδιοικητικές εκλογές του Νοεμβρίου 2010 δεν υπέδειξαν κάποιες μεγάλες μεταβολές. Το Πα.Σο.Κ. μπόρεσε να τις κερδίσει έστω και με μειωμένα ποσοστά (36%), ενώ η Νέα Δημοκρατία κατέγραφε ποσοστά της τάξης του 33%. Από τα υπόλοιπα κόμματα το Κ.Κ.Ε. φαινόταν να επωφελείται από τις αντιδράσεις της κοινής γνώμης. Η τρίτη φάση της κρίσης ξεκινάει την άνοιξη του 2011 και φθάνει μέχρι τις διπλές εκλογές του 2012. Η ύφεση προκαλεί πλέον πολύ μεγάλα πλήγματα στην ελληνική κοινωνία και οικονομία και σταδιακά αναδεικνύεται το κίνημα των «αγανακτισμένων». Εξάλλου, τα μέτρα που λαμβάνονταν –και που μέχρι τα τέλη του 2013 αντιστοιχούσαν στο 30% του Α.Ε.Π.– ήταν αδύνατον να μην προκαλέσουν αντιδράσεις και κοινωνικές εντάσεις, ακόμη και εάν οι εντάσεις αυτές δεν εκδηλώνονταν στα πεζοδρόμια. Η λογική που θα επικρατήσει πλέον στον πολιτικό λόγο εγκαταλείπει κάθε επαφή με την πραγματικότητα και αρχίζει να γίνεται λόγος περί «κατοχής», τη στιγμή που τα αντιγερμανικά αισθήματα κερδίζουν όλο και περισσότερο έδαφος. Εδώ ακριβώς εδραιώνεται η αντίθεση «μνημόνιο - αντιμνημόνιο», αντίθεση που ανατρέπει όλες τις δεδομένες ισορροπίες. Στη διάρκεια αυτής της φάσης ενισχύονται οι υποστηρικτές της δραχμής και ο ευρωσκεπτικισμός. Η στάση της Νέας Δημοκρατίας, που είχε υιοθετήσει μια αντιμνημονιακή λογική και πρακτική μπορεί να φάνηκε ότι την ωφέλησε, στην πραγματικότητα όμως νομιμοποίησε μια διχοτόμηση του πολιτικού σώματος στη βάση μη κομματικών διαιρέσεων. Πράγματι, η οικονομική κρίση οδηγούσε σε πολιτική κρίση. Τι ακριβώς αντιπροσώπευε η αντιμνημονιακή λογική νομίζω πως το περιγράφει πετυχημένα ο Γ. Βούλγαρης: «Το αντιμνημόνιο ήταν ένα κύμα διαμαρτυρίας που επενδύθηκε με ένα πολωτικά εθνικολαϊκιστικό λόγο και μία απλοϊκή διχαστική ανάλυση του ελληνικού προβλήματος, η οποία αναπαρήγαγε για άλλη μία φορά στη σύγχρονη Ιστορία μας το δημαγωγικά πανίσχυρο, αλλά πολιτικά αδιέξοδο “φταίνε οι άλλοι”. Το “αντί” όμως δεν παράγει ούτε πρόγραμμα ούτε κυβερνητική ικανότητα ούτε ρεαλιστική ανάλυση της καταστροφής».[4] Πράγματι, το δίλημμα μνημόνιο - αντιμνημόνιο είναι ένα πλασματικό δίλημμα. Το μοναδικό δίλημμα που είχε να αντιμετωπίσει η Ελλάδα ήταν συντήρηση του τρέχοντος καθεστώτος έναντι μεταρρυθμίσεων. Η αντίθεση μνημόνιο - αντιμνημόνιο έκρυβε στην πραγματικότητα τα συμφέροντα που θίγονταν από κάθε προσπάθεια αλλαγής των οικονομικών δομών της χώρας και προσπαθούσε με ηθικούς όρους να συγκαλύψει μία πολύ σκληρή πραγματικότητα: δεν ετίθετο θέμα να μη μειωθούν τα εισοδήματα και οι συντάξεις. Τα εισοδήματα θα συρρικνώνονταν όπως και να είχε το πράγμα. Το ζήτημα ήταν αν θα μπορούσαν να μειωθούν λαμβάνοντας υπόψη τις κοινωνικές ανισότητες και όχι την ισχύ των ομάδων συμφερόντων, το αν θα ήταν δυνατόν να διαμορφωθεί ένα πλαίσιο ανάπτυξης που θα επέτρεπε στη χώρα να δει το μέλλον με αισιοδοξία. Ο Αντώνης Σαμαράς είχε πλήρη την ευθύνη για τη νομιμοποίηση της λογικής του αντιμνημονιακού αγώνα σε ευρύτερα στρώματα της χώρας, με τη συνθηματολογία περί «σκισίματος του Μνημονίου». Κατάφερε τελικά να γίνει πρωθυπουργός, αλλά συνάμα επέτρεψε στον Αλ. Τσίπρα και τους περί αυτόν να ξεφύγουν από το περιθώριο στο οποίο ήταν εγκλωβισμένοι, επαναλαμβάνοντας το ίδιο μοτίβο. Την ίδια δε στιγμή ο ΣΥΡΙΖΑ νομιμοποιούσε τη Χρυσή Αυγή, όταν στο όνομα της προσέγγισης στο λαό αποδεχόταν τους Αγανακτισμένους της Πλατείας Συντάγματος. Συνολικά στις αλλαγές που παρατηρούνται στο ελληνικό πολιτικό σύστημα, κεφαλαιώδης είναι ο παραμερισμός της σημασίας του άξονα αριστερά - δεξιά για την πολιτική και εκλογική τοποθέτηση ενός έλληνα πολίτη, προς όφελος μιας άλλης αντίθεσης στη βάση μνημονίου - αντιμνημονίου, που εμπεριέχει οικονομικά και ευρωπαϊκά διακυβεύματα. Μια δεύτερη παρατήρηση σχετικά με τις αλλαγές που παρατηρούνται στο ελληνικό πολιτικό σύστημα στα χρόνια της κρίσης έχει να κάνει με το γεγονός πως ομάδες πολιτών που εκφράζουν αριστερές οικονομικές αντιλήψεις και κοινωνικά συντηρητικές απόψεις δεν έβρισκαν ικανοποιητική εκπροσώπηση. Αυτό το πεδίο εκμεταλλεύτηκαν κόμματα όπως οι ΑΝΕΛ και η Χρυσή Αυγή και προσέλκυσαν οπαδούς του κοινωνικού συντηρητισμού και του κρατικού παρεμβατισμού. Στην ίδια λογική ένα μεγάλο μέρος των ενεργών ψηφοφόρων μέχρι το 2009 επέλεξε την έξοδο από το εκλογικό σώμα, τη στιγμή που η ηλικία των εκλογέων μετατρεπόταν στον βασικό καθοριστικό παράγοντα της ψήφου, υπερκαθορίζοντας όλους τους άλλους που μέχρι τότε είχαν κυρίαρχη θέση. Δημοσκοπικά η μεγάλη ανατροπή πραγματοποιείται τον Ιούνιο του 2011, οπότε το Πα.Σο.Κ. κατέγραψε μία μείωση 8 μονάδων, που δεν θα μπορέσει ποτέ να ανακτήσει. Το κόμμα κατέρρεε και οι ψηφοφόροι του μετατοπίζονταν προς τα μικρά κόμματα του αντιμνημονιακού μπλοκ. Στις αρχές Νοεμβρίου 2011, σε ένα κλίμα φοβερής έντασης θα πέσει η κυβέρνηση Παπανδρέου και τη θέση της θα πάρει κυβέρνηση συνεργασίας υπό τον Λουκά Παπαδήμο, ο οποίος στο παρελθόν είχε διατελέσει διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος και επίσης Αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας. Στην κυβέρνηση συμμετείχε το Πα.Σο.Κ., η Νέα Δημοκρατία και ο ακροδεξιός Λα.Ο.Σ. και είχε ως μοναδικό στόχο να διεκπεραιώσει μία σειρά από υποχρεώσεις απέναντι στους ξένους δανειστές, εκ των οποίων η σημαντικότερη ήταν η μείωση του δημοσίου χρέους που βρισκόταν στα χέρια ιδιωτών. Αντ’ αυτού η Ελλάδα θα λάμβανε νέα δανειακή ενίσχυση. Πέραν όμως των επιπτώσεων που η κρίση είχε στο πολιτικό πεδίο, δημιουργήθηκε στα χρόνια αυτά ένα συναισθηματικό πλαίσιο που έδρασε ανασταλτικά στην κινητοποίηση των ανθρώπων. Σε αντίθεση με όσα μνημονεύονται για επικοινωνιακή κατανάλωση για τις «μεγαλειώδεις» κινητοποιήσεις σε βάρος του Μνημονίου, η τραυματική εμπειρία της κρίσης οδήγησε στο πάγωμα κάθε μορφής κινητοποίησης. Αλλά και όσοι δεν βίωσαν τραυματικά την κρίση και επεδίωξαν να κινητοποιηθούν είχαν ισχνά αποτελέσματα. Στην ίδια αυτή οπτική, από το 2008 και μετά η Ελλάδα γνωρίζει μία αλματώδη αύξηση των αυτοκτονιών. Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1990, η Ελλάδα είχε τα μικρότερα ποσοστά αυτοκτονίας σε όλη την Ευρώπη των «15». Στη συνέχεια αυξήθηκαν σταθερά και έφτασαν να ξεπεράσουν το όριο της 1 αυτοκτονίας την ημέρα το 2008. Το 2012 το ποσοστό αυτό κυμαινόταν μεταξύ δύο και τριών αυτοκτονιών την ημέρα. Μέσα σε αυτό το δυσμενές περιβάλλον, η κυβέρνηση Σαμαρά που προέκυψε από τις εκλογές του 2012 έδειξε, όπως ήδη αναφέρθηκε, ότι μπορούσε να σταθεροποιήσει την οικονομία και να την οδηγήσει στην έξοδο από το Μνημόνιο. Εκ των υστέρων αποδείχθηκε ότι μοναδικό κριτήριο στις επιλογές της ήταν πολιτική της επιβίωση. Έτσι, μετά τις εκλογές για την Ευρωβουλή του 2014 ο Σαμαράς οδηγήθηκε στον ανασχηματισμό της κυβέρνησης με καθαρά προεκλογικούς στόχους και για τον λόγο αυτό συμπεριέλαβε ένα μεγάλο αριθμό στελεχών του που ανήκαν στη «λαϊκή δεξιά». Στα τέλη του 2014, και καθώς δεν φαινόταν καμία διάθεση εκ μέρους του ΣΥΡΙΖΑ για συναινετική εκλογή Προέδρου της Δημοκρατίας, η κυβέρνηση Σαμαρά προχώρησε στη διαδικασία εκλογής του Προέδρου, που κατέληξε σε αποτυχία με αποτέλεσμα να οδηγηθεί η χώρα σε εκλογές λίγο πριν από την τελική λήξη του 2ου Μνημονίου. Το αποτέλεσμα ήταν μάλλον έκπληξη, τόσο λόγω του υψηλού ποσοστού που έλαβε ο ΣΥΡΙΖΑ όσο και λόγω της απόφασης συνεργασίας του με ένα ακροδεξιό κόμμα, τους ΑΝΕΛ, για τον σχηματισμό κυβέρνησης. Στην πραγματικότητα, και μέχρι τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, κανένα πολιτικό κόμμα στην Ελλάδα δεν έχει κατορθώσει να αρθρώσει έναν λόγο που να ξεπερνάει τη λογική της μεταπολίτευσης, μια λογική που δεν ήταν τίποτε περισσότερο από τη διαχείριση των δημοσίων οικονομικών, σε μία καταναλωτική λογική. Ανεξαρτήτως των κομμάτων που βρίσκονταν στην εξουσία, ήταν και είναι φανερό ότι κανένα από αυτά δεν ήταν σε θέση να ξεπεράσει αυτή την πρακτική, στην οποία η κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας ήταν αυτοσκοπός. Το φαινόμενο αυτό πήρε την ακραία του εκδοχή με την άνοδο του ΣΥΡΙΖΑ στην εξουσία. 4. 3ο Μνημόνιο «Τόσο πολύ κακό σε τόσο λίγο διάστημα».[5] Εκ των υστέρων μπορεί να υποστηρίξει κανείς ότι ο ΣΥΡΙΖΑ μπήκε στη διαπραγμάτευση με μεγάλη επιθετικότητα και ελάχιστη εμπειρία για το πώς γίνονται οι διαπραγματεύσεις αυτές. Ακόμη χειρότερα, ο ΣΥΡΙΖΑ είχε την απαίτηση να επιβάλει ένα δικό του πρόγραμμα –στην πραγματικότητα και σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις επρόκειτο για μία λίστα στόχων ή προθέσεων‒ στη θέση των μνημονίων. Για τον πρώτο υπουργό Οικονομικών του ΣΥΡΙΖΑ Γιάννη Βαρουφάκη, «Στόχος» της κυβέρνησης ήταν «η αντικατάσταση μνημονιακών συμφωνιών που αναπαράγουν την κρίση χρέους - ύφεσης με νέο Συμβόλαιο Ελλάδας - Ευρώπης βασισμένο στη “θεραπευτική” ακολουθία: Πρώτον συγκεκριμένης μορφής αναδιάρθρωσης χρέους, κατόπιν, χαμηλών, πρωτογενών πλεονασμάτων (κατά μέγιστον 2% του Α.Ε.Π.) και τέλος βαθειών μεταρρυθμίσεων (που πλήττουν τη μεγάλη προσοδοφορία).»[6] Όλα αυτά συγκροτούσαν, κατά τον Βαρουφάκη, το πλαίσιο για μία έντιμη συμφωνία. Τα μέσα που είχε στη διάθεσή του ο ΣΥΡΙΖΑ, σύμφωνα πάντα με τον Βαρουφάκη, ήταν η διάθεση για υποχωρήσεις (π.χ. ιδιωτικοποιήσεις), αλλά και η ετοιμότητα για ρήξη εάν η Τρόικα επέμενε στο «αποτυχημένο» πρόγραμμά της. Για τον Βαρουφάκη ρήξη δεν σήμαινε έξοδο από το ευρώ. Αντιθέτως σήμαινε τρεις αντιδράσεις σε επιθετικές κινήσεις των δανειστών: α. αναβολή των αποπληρωμών προς το Δ.Ν.Τ. εάν οι δανειστές μείωναν τη ρευστότητα του κράτους κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων, β. μετάθεση στο μέλλον των αποπληρωμών ομολόγων που η ΕΚΤ κατείχε στο πλαίσιο του προγράμματος SMP – εφόσον η ΕΚΤ δρομολογούσε κλείσιμο τραπεζών, γ. ενεργοποίηση παράλληλου συστήματος πληρωμών σε ευρώ – εάν οι δανειστές καθυστερούσαν τη συμφωνία για να μας οδηγήσουν σε συνθηκολόγηση. Πρόκειται ασφαλώς για παιδαριώδεις ασκήσεις επί χάρτου, που δεν λάμβαναν ούτε στο ελάχιστο υπόψη τους τις συνέπειες που θα είχαν οι κινήσεις αυτές για την ελληνική οικονομία και πώς θα αντιδρούσαν οι δανειστές της χώρας. Ο ΣΥΡΙΖΑ επεδίωκε μία ριζική αλλαγή των «κανόνων του παιγνιδιού», κάτι που δεν είχε προηγούμενο παγκοσμίως. Επιπλέον η κυβέρνηση στο παιγνίδι για την επιβολή της «έντιμης» λύσης στην Τρόικα, αδιαφορούσε για τις συνέπειες που θα είχε κάτι τέτοιο στους κατοίκους της χώρας και στην οικονομία της ειδικότερα. Αυτό φαίνεται από την αδιαφορία για τις πιθανές συνέπειες που θα είχαν τα αντίμετρα σε «επιθετικές» κινήσεις των δανειστών, όπως για π.χ. η ενεργοποίηση ενός παράλληλου συστήματος πληρωμών σε ευρώ, της οποίας ήταν εντελώς απρόβλεπτα τα αποτελέσματα. Ο Βαρουφάκης σε κείμενα και συνεντεύξεις του παραθέτει έναν κατάλογο από αστοχίες, όπως τις ονομάζει, της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ, που οδήγησαν τελικά στην ήττα. Από όλες αυτές εκείνο που μπορεί κανείς να συγκρατήσει είναι η παντελής έλλειψη διάθεσης διαπραγμάτευσης, αλλά και η πολεμική απαίτηση επιβολής των απόψεων της κυβέρνησης μέσω μιας υποβόσκουσας, αλλά και ακατάσχετης ηθικολογίας, σε συνάρτηση με τακτικισμούς καλούς για αίθουσες πανεπιστημίου, αλλά μάλλον ατελέσφορους σε διεθνείς διαπραγματεύσεις. Ο ΣΥΡΙΖΑ ενδιαφερόταν στην πραγματικότητα για την πολιτική κυριαρχία του και καθόλου για την οικονομία, η οποία δεν ήταν παρά το μέσο για να επιβληθεί πολιτικά. Αυτό δε ήταν σαφές στις ομιλίες του πρωθυπουργού Τσίπρα. Η κατάληξη των διαπραγματεύσεων στο 3ο Μνημόνιο, ή με διαφορετικά λόγια η προσωπική ήττα του Βαρουφάκη, μοιραία ακολούθησε τις συνεχείς υποχωρήσεις της Κυβέρνησης, για τις οποίες ο ίδιος υποστηρίζει ότι δεν ήταν υπεύθυνος. Στο τέλος δε η αδυναμία της κυβέρνησης φάνηκε στη διακοπή των διαπραγματεύσεων όταν έκλεισαν οι τράπεζες. Αυτή ήταν η άποψη του υπουργού Οικονομικών Γιάννη Βαρουφάκη, ο οποίος στην ουσία ήθελε να δείξει πως είχε ένα σχέδιο, που ακριβώς επειδή δεν τηρήθηκε οδήγησε σε δυσάρεστα αποτελέσματα… Ωστόσο λέει με πολλά λόγια και εξωραΐζοντας ασφαλώς τις καταστάσεις αυτό που ο αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης Γιάννης Δραγασάκης διατύπωσε με δύο κουβέντες: «Πιστεύαμε πως εάν απειλούσαμε με έξοδο, οι Ευρωπαίοι θα τρόμαζαν». Και φυσικά εξεπλάγησαν όλοι οι έλληνες διαπραγματευτές όταν διαπίστωσαν ότι ο Β. Σόιμπλε, υπουργός των Οικονομικών της Γερμανίας, όχι μόνο δεν είχε αντίρρηση, αλλά προσφέρθηκε να βοηθήσει την κυβέρνηση να βγάλει την Ελλάδα από το ευρώ, προσφέροντάς της μάλιστα και βοήθεια, ώστε η έξοδος να γίνει όσο το δυνατόν πιο ομαλή και ανώδυνη[7]. Πρόκειται για ένα σημείο όλης της φιλοσοφίας της διαπραγμάτευσης που ελάχιστα συζητήθηκε, αλλά που δείχνει σε όλο το μεγαλείο της τη διαπραγματευτική αφέλεια ή βλακεία –όπως το δει κανείς– της κυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ και των ΑΝΕΛ. Από τις πιο ενδιαφέρουσες πτυχές της διαπραγματευτικής πρακτικής του ΣΥΡΙΖΑ υπήρξε η βαθιά πεποίθηση των πρωταγωνιστών της ότι έχουν το δίκιο με το μέρος τους και αυτό αρκούσε για να επιβάλουν τις απόψεις τους. Σε μία συνέντευξή του, αφού ανέλαβε υπουργός Οικονομικών, ο Ευκλείδης Τσακαλώτος επεσήμαινε ότι η διαπραγμάτευση με την Τρόικα έγινε πιο δύσκολη διότι «υπήρχαν ατζέντες που δεν είχαν καμία σχέση με την ελληνική οικονομία. Είχαν να κάνουν με την αποτυχία ή την επιτυχία της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ η οποία θα ήταν κακό προηγούμενο για μερικούς»[8]. Και μόνο το γεγονός της εκ των υστέρων δικαιολόγησης της δυσκολίας των διαπραγματεύσεων με την ανακάλυψη ότι στις διαπραγματεύσεις σε επίπεδο Ε.Ε. παρεισφρέουν και άλλοι παράγοντες, πέραν του καθαυτό αντικειμένου τους, όπως οι εγχώριες πολιτικές σκοπιμότητες, δείχνει την εκπληκτική αφέλεια –στην καλύτερη περίπτωση– με την οποία βάδισε η κυβέρνηση Τσίπρα τους μήνες αυτούς. Αυτό βέβαια που δεν αναφέρεται προηγουμένως, αγνοείται δε επιδεικτικά σε όλα τα κείμενα του Βαρουφάκη, είναι ο ρόλος τον οποίο περίμεναν να παίξει ο Βλ. Πούτιν και η Ρωσία στην επιτυχία της διαπραγματευτικής «πολιτικής» του ΣΥΡΙΖΑ. Φαίνεται πως όλη η κυβέρνηση περίμενε ότι ο Πούτιν θα στήριζε την ελληνική μπλόφα, έτσι ώστε η προοπτική εξόδου της Ελλάδας από το ευρώ να γίνει πιστευτή, με αποτέλεσμα την υποχώρηση των Ευρωπαίων και τη διαγραφή του ελληνικού χρέους. Πέραν τούτου όμως η κυβέρνηση έδειχνε να είναι έτοιμη για την έξοδο από το ευρώ στην απίθανη περίπτωση ‒όπως πίστευαν– αποτυχίας της διαπραγματευτικής τακτικής της, με την προϋπόθεση υποστήριξης της Ρωσίας. Γιατί ο Τσίπρας φαίνεται να κατανοούσε ότι κάθε εγχείρημα αλλαγής νομίσματος χωρίς πλούσια συναλλαγματικά αποθέματα θα οδηγούσε σε καταστροφή. Είχε ζητήσει δε από τη Ρωσία δάνειο δέκα δισεκατομμυρίων δολαρίων. Ο Πούτιν βέβαια μάλλον έπαιξε την Ελλάδα σαν χαρτί στο Ουκρανικό Ζήτημα και φυσικά δεν δέχθηκε να της δώσει δάνειο. Ο Τσίπρας απέκτησε, κατά τα φαινόμενα, συνείδηση της αδυναμίας του να δανειστεί από τη Ρωσία το βράδυ του δημοψηφίσματος και αυτός είναι ο λόγος της εντυπωσιακής μεταβολής της στάσης του στο ζήτημα της ερμηνείας τού Όχι και στη συνέχεια αποδοχής κάθε απαίτησης της Τρόικας. Όσον αφορά δε τη σύνθεση της ηγετικής ομάδας του ΣΥΡΙΖΑ στο θέμα της δραχμής, ο Μάνος Ματσαγγάνης έχει υποδείξει πετυχημένα ότι μέσα στον ΣΥΡΙΖΑ λειτουργούσαν δύο ομάδες: η μεν ήταν διατεθειμένη να οδηγήσει την Ελλάδα στη δραχμή, ακόμη κα χωρίς τη ρωσική χρηματοδότηση, η άλλη όχι. Πάντως κανείς δεν τοποθετήθηκε εναντίον της εξόδου από το ευρώ. Συνολικά λοιπόν η τακτική της Κυβέρνησης κατά τη διαπραγμάτευση δεν πέτυχε παρά τη συσσώρευση σφαλμάτων, επιδεινώνοντας δραματικά τη θέση της χώρας, οικονομικά και πολιτικά. Πρώτα απ’ όλα η επιθετικότητα την οποία υιοθέτησε, η οποία επιδεινωνόταν από τη συμπεριφορά του υπουργού Οικονομικών της, απομάκρυνε τη συμπάθεια άλλων ισχυρών χωρών, κυρίως δε της Γαλλίας που αν και λόγω συμφερόντων ήταν φίλα διακείμενη προς την Ελλάδα, δεν επιθυμούσε να ταυτισθεί και με την επιθετική πολιτική της. Επίσης, η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ και ΑΝΕΛ απομάκρυνε από την Ελλάδα τις αδύνατες χώρες του Νότου, τόσο λόγω της επιθετικότητάς της, όσο και εξαιτίας των προβλημάτων που θα αντιμετώπιζαν οι κυβερνήσεις τους αν η στρατηγική ΣΥΡΙΖΑ ήταν αποτελεσματική. Τα πράγματα επιδεινώθηκαν από τις προσπάθειες που έκανε η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ να δημιουργήσει στενές σχέσεις με τη Ρωσία κυρίως, αλλά και με την Κίνα ή ακόμη και το Ιράν. Ακριβώς την εποχή που η ουκρανική κρίση βρισκόταν στο απόγειό της, η στάση της Κυβέρνησης οδηγούσε την Ελλάδα σε διπλωματική απομόνωση, και όχι μόνο απέναντι στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά φυσικά και του ΝΑΤΟ. Και, τέλος, όπως φάνηκε, ο ΣΥΡΙΖΑ στην αφέλειά του είχε υπερεκτιμήσει τη σημασία της Ελλάδας για τη ζώνη του ευρώ. Σε κάθε περίπτωση πάντως η κυβέρνηση έκλεισε την τελευταία αξιολόγηση του 2ου Μνημονίου με την ψήφιση των απαιτούμενων μέτρων από τη Βουλή και ξεκίνησε τις διαπραγματεύσεις για μία νέα συμφωνία με τους εταίρους της. Το ερώτημα λοιπόν παραμένει: γιατί δεν έγιναν από την αρχή όλα αυτά τα οποία έγιναν μετά από επτά μήνες, κάτω από πολύ χειρότερες συνθήκες και με τη λήψη πολύ επώδυνων μέτρων. Την απάντηση στο ερώτημα αυτό την έδωσε ο Ευκλείδης Τσακαλώτος σε συνέντευξή του στην τηλεόραση, όταν παραδέχθηκε πως η κυβέρνηση προσέτρεξε σε δημοψήφισμα προκειμένου να συγκρατήσει την κομματική ενότητα που διακυβευόταν. Όλη η ιστορία επομένως δεν ήταν κάτι περισσότερο ή λιγότερο από μία προσπάθεια του Τσίπρα και της ομάδας που τον περιβάλλει να κρατήσουν την εξουσία· και την εξουσία μπορούσαν να την κρατήσουν μόνον εφόσον συγκρατούσαν την ενότητα του κόμματός τους. Το κόστος που είχαν όλα αυτά για τη χώρα δεν είχε καμία σημασία για τον ΣΥΡΙΖΑ. Η υπογραφή του 3ου Μνημονίου σήμανε, παρά τις όποιες κραυγές ακούγονται ακόμη, το τέλος της αντιπαράθεσης μνημόνιο-αντιμνημόνιο. Και αυτό κυρίως εξαιτίας της πλήρους απομυθοποίησης των προφητών του αντιμνημονιακού αγώνα: μετά από επτά μήνες στην εξουσία, το μόνο που πέτυχαν ήταν να διασύρουν διεθνώς τη χώρα και να υπογράψουν μία συμφωνία πολύ χειρότερη από εκείνη που θα υπέγραφαν με βάση τα δεδομένα του Ιανουαρίου 2015. Όπως ορθά έχει επισημάνει ο Γιάννης Βούλγαρης, η ήττα του αντιμνημονίου «κάνει σαφές ότι ο μόνος δρόμος για να επανέλθει η χώρα στην κανονικότητα και τις διεθνείς αγορές ως αυτοδύναμο κράτος είναι αυτός που ακολούθησαν όλες οι άλλες χώρες που βρέθηκαν σε καθεστώς Μνημονίου. Εξασφάλισαν μία στοιχειώδη εσωτερική συνεννόηση, διεκπεραίωσαν τη δανειακή συμφωνία που είχαν υπογράψει, προώθησαν ευρύτερες μεταρρυθμίσεις με δική τους πρωτοβουλία»[9]. Ίσως ζούμε μια ευκαιρία προκειμένου το ελληνικό πολιτικό σύστημα να συνειδητοποιήσει ότι η χώρα μπορεί να προχωρήσει μπροστά μόνο αξιοποιώντας τις ικανότητές της στο δεδομένο διεθνές πλαίσιο και φυσικά παύοντας να πρεσβεύει ότι αποτελεί μια ξεχωριστή περίπτωση που πρέπει να τύχει ιδιαίτερης μεταχείρισης. Ελπιδοφόρο πάντως είναι ότι η συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων τάσσεται υπέρ της συνέχισης της ευρωπαϊκής πορείας της χώρας. Όπως πάλι ορθά επισημαίνει ο Γιάννης Βούλγαρης: «Στην παρούσα πάντως κρίση οι δυνάμεις που έγειραν και γέρνουν την πλάστιγγα υπέρ της διάσωσης αποδεικνύονται αρκετά ισχυρές: Ιδεολογικά, ψυχολογικά και κοινωνικά. Γιατί η νεότερη εθνική μας ταυτότητα συνυφαίνεται με την ιδέα της Ευρώπης. Γιατί ευρύτερες κοινωνικές ομάδες εργαζομένων, μεσαίων στρωμάτων και επαγγελματιών κατανοούν σχεδόν ενστικτωδώς πως ακόμη και τα στενά συμφέροντά τους είναι συνυφασμένα με τη συμμετοχή μας στο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι. Γιατί προ του φαντάσματος της δραχμής η κοινωνική πλειοψηφία φάνηκε να συνειδητοποιεί με νέο τρόπο την ευρωπαϊκή διάσταση της υλικής της ύπαρξης»[10]. [1] Χρυσάφης Ι. Ιορδάνογλου, «Μνημόνιο. Ένα post mortem», ARB, τχ. 24, Δεκέμβριος 2011, διαθέσιμο στο http://athensreviewofbooks.com/?p=462 [2] Βλ. Τράπεζα της Ελλάδος, Το Χρονικό της Μεγάλης Κρίσης. Η Τράπεζα της Ελλάδος 2008-1013, σ. 105. Διαθέσιμο στο http://www.setee.gr/images/pdf/ToXronikoKrisiTE.pdf [3] Γιάννης Βούλγαρης, Ηλίας Νικολακόπουλος (επιμ.), 2012: Ο διπλός εκλογικός σεισμός, Θεμέλιο, Αθήνα 2014. [4] Γιάννης Βούλγαρης, «Μετά την ήττα του αντιμνημονίου», Τα Νέα 12.9.2015. [5] Την έκφραση δανείζομαι από συνέντευξη του Απόστολου Δοξιάδη, Τα Νέα, 12-13.9.2015. [6] Η Καθημερινή, 13.9.2015. [7] Το Βήμα, Κυριακή 16.8.2015. [8] Ευκλείδης Τσακαλώτος, «Θαμπωθήκαμε από τη διαπραγμάτευση», Το Βήμα, 13 Σεπτεμβρίου 2015, σ. Α10. [9] Γ. Βούλγαρης, ό.π. [10] Γ. Βούλγαρης, ό.π.

Σύνδεση