Το μυριόφυλλον της λογιοσύνης

Ο Σέξτος Εμπειρικός στην πραγματεία του Προς γραμματικούς (Ι, 79) αναφέρει ότι ο Κράτης από την Μαλλώ της Κιλικίας, ένας στωικός φιλόσοφος και ομηριστής του 2ου αιώνα π.Χ., έλεγε ότι διαφέρει ο κριτικός από τον γραμματικό. Από τον Μ. Ζ. ΚΟΠΙΔΑΚΗ[1] Άρης Μπερλής, Κριτικά Δοκίμια ΙI, Ύψιλον, Αθήνα 2017, σελ. 270 Ο Σέξτος Εμπειρικός στην πραγματεία του Προς γραμματικούς (Ι, 79) αναφέρει ότι ο Κράτης από την Μαλλώ της Κιλικίας, ένας στωικός φιλόσοφος και ομηριστής του 2ου αιώνα π.Χ., έλεγε ότι διαφέρει ο κριτικός από τον γραμματικό. Ο μεν κριτικός οφείλει να είναι έμπειρος πάσης λογικής επιστήμης, ο δε γραμματικός απλώς οφείλει να επεξηγεί τις σπάνιες λέξεις, να αναλύει τα μέτρα των ποιημάτων και γενικά να γνωρίζει τα παραπλήσια με τη σημασιολογία και τη μετρική. Θα μπορούσε μάλιστα ο μεν κριτικός να παρομοιασθεί με αρχιτέκτονα και ο γραμματικός με εργάτη οικοδόμο. Αυτά λοιπόν ισχυριζόταν ο Κράτης ο Μαλλώτης. Διόλου κολακευτικά για τους γραμματικούς και για τους παραπλήσιους, τουτέστιν γλωσσολόγους, λεξικογράφους, εκδότες κειμένων, σχολιαστές. Τιμωρήθηκε βέβαια για την βαρυγλωσσία του γιατί όταν πήγε στη Ρώμη το 168 π.Χ. ως πληρεξούσιος της Περγάμου έπεσε στην Cloaca Maxima, τον μεγάλο ανοικτό υπόνομο, έσπασε το πόδι του και αναγκάστηκε να παραμείνει σε αυτήν την ημιβάρβαρη τότε ακόμη πόλη. Τα ίδια να πάθει και όποιος άλλος κακολογεί την συντεχνία μας. Τι σημαίνει όμως πάσης λογικής επιστήμης έμπειρος; Παντογνώστης; Πανεπιστήμων; Ή μήπως, το και πιθανότερον, κάποιος που απερίσκεπτα, όταν ήταν ακόμη νέος, είτε από παρόρμηση ισχυρή είτε από ερωτική απογοήτευση, επέλεξε να ασχοληθεί με τον πολυκέφαλο μοντερνισμό; Ο τολμητίας λοιπόν αυτός θα όφειλε πρώτα από όλα να διεξέλθει τα δύσβατα κείμενα μιας πλειάδας συγγραφέων που διέλαμψαν κατά την τεσσαρακονταετία 1890-1930 και είχαν συστρατευθεί στα πρωτοποριακά κινήματα της εποχής: συμβολισμό, εξπρεσσιονισμό, φουτουρισμό, εικονισμό, λετρισμό, ντανταϊσμό, σουρεαλισμό et hoc genus omne. Απαραίτητη θα ήταν ωστόσο και η ενημέρωση για τα επιτεύγματα των άλλων τεχνών, της ζωγραφικής, της γλυπτικής, της αρχιτεκτονικής, της μουσικής και του κινηματογράφου, γιατί όλες οι τέχνες διαπλέκονταν, αλληλοεπηρεάζονταν, ανταγωνίζονταν. Οι θεωρίες άλλωστε περί συναισθησίας και περί ανταποκρίσεων ήδη από την εποχή του μεγάλου προδρόμου, του Μπωντλαίρ, επηρέαζαν την καλλιτεχνική δημιουργία των αιρετικών και των αδιαλείπτως πειραματιζομένων. Εξυπακούεται βέβαια ότι ο μαθητευόμενος όφειλε να αναλώσει χρόνο για να συλλάβει και την περιρρέουσα ατμόσφαιρα της εποχής, την κίνηση των πολιτικοκοινωνικών ιδεών, τις ιδεολογίες, νοοτροπίες και τα συστήματα, που όλα τους ήταν μεσσιανικά. Εν ολίγοις αυτό το φανατικό για γράμματα παιδί, θα έπρεπε να μεταβληθεί σε έμψυχο βιβλιοθήκη και περιπατούν μουσείο. Όλοι μας, νομίζω, αναγνωρίζουμε στον τολμητία αυτόν τον ημέτερο Άρη Μπερλή. Ο ακριβός μας φίλος σταδιοδρομεί σε δυο κυρίως τομείς, στη μετάφραση απαιτητικών λογοτεχνικών και θεωρητικών κειμένων, και στην κριτική. Η μεταφραστική του ενασχόληση τον υποχρέωνε να βλέπει τα κείμενα από την καλή τους και από την ανάποδη, όπως ζητούσε ο Σεφέρης, να ξεκλειδώνει τις πολυσημίες τους, να ασκεί τη μικροχειρουργική του στους αρμούς τους, να ξανατονίζει σε άλλη παρασημαντική τη μουσική τους, να τα αναλύει ως τις πιο φίνες λεπτομέρειές τους, να αναζητά ισοδυναμίες στους ιδιωτισμούς τους – κοντολογίς να τα ερμηνεύει ως ένα σημείο. Έτσι, με το πέρασμα των χρόνων απέκτησε τις γνώσεις και την εμπειρία που του επιτρέπουν να ασκεί την τέχνη του κριτικού, πανθομολογουμένως με μεγάλη επιτυχία. Τρία είναι τα εξόφθαλμα χαρακτηριστικά του κριτικού λόγου που αρθρώνει ο Άρης Μπερλής. Πρώτο, την πρωτοκαθεδρία στην ανάλυσή του δεν καταλαμβάνει ο συγγραφέας με τις πιθανολογούμενες προθέσεις του ή τα εικαζόμενα κίνητρά του, αλλά το ίδιο το έργο, δηλαδή η δομή του, το ύφος του, οι σχέσεις με άλλα προγενέστερα ή σύγχρονα και η θέση του μέσα στη ζωή. Προφανώς σ’ αυτό το σημείο ο κριτικός υιοθετεί ορισμένες από τις ιδέες της Νέας Κριτικής, όπως αυτή αναπτύχθηκε στο Κέιμπριτζ και στα Πανεπιστήμια του αμερικανικού Νότου. Το δεύτερο χαρακτηριστικό είναι η ψύχραιμη και σταθερή υπεράσπιση του έργου απέναντι στην κακεντρέχεια των ηθικολόγων, τον φθόνο των ατάλαντων, και τη σοφιστική ευστροφία των διαστρεβλωτών. Δεν πρέπει να λησμονούμε τη βαθυστόχαστη ρήση του Σενέκα: «Τίποτε πιο μισητό για τη σοφία από την υπερβολική ευστροφία». Ενίοτε μάλιστα ο κριτικός καλείται να αντιμετωπίσει και τον ίδιο τον συγγραφέα, αν εκδηλώσει παιδοκτόνες διαθέσεις. Το τρίτο είναι βέβαια η διαμόρφωση ενός τρόπου γραφής φιλικού και προσηνούς και προς το έργο και προς τον αναγνώστη. Ο κριτικός αποφεύγει τις εκρήξεις οργής, τους σχετλιασμούς, τις μεγαλοστομίες και προπάντων την επίδειξη πολυμάθειας. Ίσως το πρότυπο μίμησης που επέλεξε να είναι ο ισχνός χαρακτήρ του λογογράφου Λυσία, ο οποίος επιδίωξε την λιτότητα, τη βραχυλογία, τη σαφήνεια και την κομψότητα. Από το δοκίμιο «Τόμας Στερνς Έλιοτ: Αναδρομές σε μέρες κρίσης» (Άρης Μπερλής, Κριτικά Δοκίμια ΙI, Ύψιλον, 2017, σ. 23) αποσπώ και παραθέτω την ακόλουθη συντομότατη παράγραφο, η οποία αποκαλύπτει το υψηλό αίσθημα ευθύνης, που διαπνέει το δοκιμιογραφικό και κριτικό έργο του Άρη Μπερλή: «Προσωπικά προτιμώ τον Έλιοτ του Προύφροκ και της Έρημης χώρας από τον Έλιοτ των Κουαρτέτων. Προτιμώ τον ρηξικέλευθο πειραματισμό και την ζωντανή απελπισία των πρώιμων ποιημάτων από την θρησκευτική προσήλωση, την ταπεινότητα, τη φιλοσοφική πεζότητα και τον χλομό γεροντικό λυρισμό των ύστερων έργων». Αυτά λοιπόν ο Μπερλής. Για να παραφράσω την αριστοτελική ομολογία: φίλος μεν Έλιοτ, φιλτέρα δε η αλήθεια. Δύσκολα θα διαφωνούσε κανείς με τον αξιολογικό διαχωρισμό σε πρώιμα και ύστερα έργα. Ένα παράδειγμα: Η Έρημη χώρα θεωρείται από πολλούς το Άσμα ασμάτων, η κορυφαία στιγμή της ποίησης του μοντερνισμού, και η τέταρτη ενότητα είναι ο κορωνίδα του συνθετικού ποιήματος. Παραθέτω τη μετάφραση του Γιώργου Σεφέρη έστω κι αν έχει ψεγάδια, γιατί μας είναι οικεία. Δ΄ ΘΑΝΑΤΟΣ ΑΠΟ ΠΝΙΓΜΟ Φληβὰς ὁ Φοίνικας, δεκαπέντε μέρες πεθαμένος, Λησμόνησε τὴν κραυγὴ τῶν γλάρων, καὶ τὸ φούσκωμα τοῦ βαθιοῦ πελάγου Καὶ τὸ κέρδος καὶ τὴ ζημιά. Κάτω ἀπ’ τὴ θάλασσα ἕνα ρέμα Ἔγλειψε τὰ κόκαλά του ψιθυρίζοντας. Μ’ ἀνεβοκατεβάσματα Πέρασε τὰ στάδια τῶν γερατειῶν του καὶ τῆς νιότης του Μπαίνοντας μέσα στὴ ρουφήχτρα. Ἐθνικὲ ἢ Ἑβραῖε Ὦ ἐσὺ ποὺ γυρίζεις τὸ τιμόνι κοιτάζοντας πρὸς τὸν ἀγέρα, Στοχάσου τὸ Φληβά, ποὺ ἦταν κάποτες ὄμορφος κι ἀψηλὸς σὰν ἐσένα. Ας σχολιάσουμε και μάλιστα αδρομερώς μόνο μια από τις τεχνικές του ελιοτικού λόγου, την «ενσωμάτωση της μάθησης στην ευαισθησία». Κάποιος θα έχει επισημάνει ήδη ότι ο θάνατος από πνιγμό είναι μοτίβο της ελληνιστικής επιγραμματοποιίας. Γράφει λοιπόν ο Καλλίμαχος (Παλατινή Ανθολογία, 7:272): «Δεν πέθανε πάνω στην ξηρά ο Λύκος από τη Νάξο. Στον πόντο είδε να χάνονται και το καράβι του και η ψυχή του. Ο έμπορος που είχε αποπλεύσει από την Αίγινα. Κι αυτός τώρα μέσα στα νερά της θάλασσας νεκρός, κι εγώ το κενοτάφιό του μάταια έχω χαραγμένο πάνω μου το όνομά του. Όμως την πάσα αλήθεια με δυνατή φωνή διαλαλώ: “Θαλασσινέ, μη ρίχνεσαι στα πέλαγα όταν μες του χειμώνα την καρδιά ο λαμπρός αστερισμός των Ερίφων οδεύει προς τη δύση του”». Ένα μόνο σχόλιο αρκεί για να αποκαλύψει τον μεγάλο αλεξανδρινό τεχνίτη. Οι έριφοι, τα κατσικάκια, εξόντωσαν τον κακό Θαλασσόλυκο, που αψήφησε την τρικυμισμένη θάλασσα χάριν του κέρδους. Ρόμπερτ Φίχτερ, Ο πνιγμένος, 1983, Μουσείο Καλών Τεχνών, Φλόριδα. Κάποιος άλλος θα έχει προσέξει το ακόλουθο απόσπασμα του Ηρακλείτου, το οποίο μας διασώζει ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς στους Στρωματείς: ψυχῇσιν θάνατος ὕδωρ γενέσθαι, ὕδατι δὲ θάνατος γῆν γενέσθαι, ἐκ γῆς δὲ ὕδωρ γίνεται, ἐξ ὕδατος δὲ ψυχή. (D-K B 36). Η δοξασία που απηχείται στο ηρακλείτειο απόσπασμα φαίνεται ότι ανάγεται στα προϊστορικά χρόνια, στην εποχή των Ινδοευρωπαίων που πίστευαν ότι ο πνιγμός στη θάλασσα συνεπάγεται τον όλεθρο της ψυχής. Κάποιος τρίτος θα επέμενε ότι το κλειδί του σκοτεινού ποιήματος βρίσκεται στην ιστορία των Φοινίκων που ποντοπορούσαν ξετρέχοντας το κέρδος ώσπου πια αφανίστηκαν από προσώπου γης με την καταστροφή της Καρχηδόνας. Μας κληροδότησαν όμως το βολικό τους αλφάβητο και ένα δύσχρηστο αριθμητικό σύστημα, την δωδεκάδα, την ντουζίνα που λέμε. Δεν θυμάμαι ποιος, σε ποιο έντυπο και πότε, αλλά πάντως ένας ευφάνταστος κλασικός φιλόλογος δημοσίευσε ένα σύμμικτο, όπου διατεινόταν ότι το πεποιημένο όνομα Φληβάς θα πρέπει να συσχετιστεί με το αρχαίο φλέψ, φλεβός, που έχει και την παρασημασία: το γυναικείο μόριο, λ.χ. γονίμη φλὲψ (Παλατινή Ανθολογία 6:218). Έτσι όμως ύποπτο αναισχυντίας καθίσταται και το φοίνικας γιατί το ρήμα φοινικίζειν (και το παράγωγο φοινικιστής) δηλώνει και μια πασίγνωστη ασέλγεια. Θα αναρωτηθεί βέβαια ο υγιής νους: Είναι ποίημα αυτό ή μήπως σύνοψη διδακτορικής διατριβής; Βεβαίως είναι ποίημα αν το ακούσει κανείς στα αγγλικά (όχι από τον ίδιο τον Έλιοτ, αλλά από τον σερ Άλεκ Γκίνες) και αν προσέξει τα πολλαπλά επίπεδα ειρωνείας, που συγκροτούν το μυριόφυλλον, το mille-feuille, της ποιητικής λογιοσύνης. Το 1928 ο Έλιοτ αποκάλυψε σε ένα άρθρο τη γενική του άποψη για τη ζωή, τη βιοθεωρία του: «κλασικιστής στη λογοτεχνία, μοναρχικός στην πολιτική, καθολικός στο θρήσκευμα». Καμία αντίρρηση, δικαίωμά του. Μόνο που αυτές οι στάσεις, ακόμα κι αν είναι θεατρινισμοί, δεν εμπνέουν. (Για το πρόβλημα, βλ. Gabriel Josipovici, “T. S. Eliot, heaven, hell and insanity”, TLS, 2 Nov. 2012). Έχει δίκιο λοιπόν ο Άρης Μπερλής που προτιμά τα πρώιμα ποιήματα, όπως άλλωστε και οι περισσότεροι, ελπίζω, από εμάς. Τις τελευταίες δεκαετίες οι ιστορικοί της λογοτεχνίας ερευνούν συστηματικά την ανάδυση της Νέας Κριτικής μέσα από τις ανάγκες της εκπαίδευσης, ιδίως της ανώτατης. Στην Αγγλία ως το τέλος της βικτωριανής εποχής «υψηλή λογοτεχνία» εθεωρείτο φυσικά η κλασική, ελληνική και ρωμαϊκή. Όταν όμως οι “hoi polloi” επέβαλαν και τη διδασκαλία της αγγλικής λογοτεχνίας, προέκυψε η ανάγκη για έγκυρες αξιολογήσεις, για συγκρότηση Κανόνων, για ελκυστικές θεωρητικές κατασκευές. Στην Αμερική πάλι η αλματώδης εξέλιξη του «ερευνητικού» πανεπιστημίου απαιτούσε εξειδικευμένο προσωπικό, πιστοποιημένες γνώσεις, προγράμματα αυστηρά, που να εξασφαλίζουν κονδύλια ερευνών και θέσεις εργασίας. Η κριτική όφειλε πλέον να είναι «επιστημονική», ακριβής, αντικειμενική. Στην προσπάθεια σύζευξης μοντερνισμού και Νέας Κριτικής συνέβαλε και ο πιο αντιμοντέρνος εκπρόσωπος του μοντερνισμού, ο Έλιοτ, ο οποίος κατά παράδοξο τρόπο έγραφε δοκίμια χωρίς σημειώσεις και ποιήματα με σημειώσεις! Στο οπλοστάσιο της νέας λογιοσύνης ανήκαν η εκ του σύνεγγυς ανάγνωση (μια παραλλαγή της explication de textes), η αρχή περί της απόσβεσης της προσωπικότητας, η αντικειμενική συστοιχία, οι συνυποδηλώσεις, η αμφισημία, η ειρωνεία, εν ολίγοις η πειθαρχημένη σημασιολογία. Στο πυρ το εξώτερον εκσφενδονίζονταν ο βιογραφισμός, τα contraria et similia, οι υδαροί συναισθηματισμοί, οι προθέσεις του συγγραφέα, η θολούρα γενικά και ο ακραίος υποκειμενισμός. Στην Ελλάδα οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις παρά τις γνωστές δυσχέρειες και παλινωδίες έχουν να επιδείξουν εντυπωσιακά αποτελέσματα στη διδασκαλία της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Σημαντικότατη ήταν η συμβολή σε αυτήν την προσπάθεια των λογίων που μετέφρασαν στα ελληνικά τα κλασικά έργα της αγγλοσαξονικής και γαλλικής λογοτεχνικής θεωρίας. Και σ’ αυτόν τον τομέα ο Άρης Μπερλής προσέφερε πολλά. Αρκεί να μνημονεύσω τη μνημειώδη πραγματεία του Έιμπραμς, Ο καθρέπτης και το φως και τα Δοκίμια για τη γλώσσα της λογοτεχνίας του Γιάκομπσον. Για το τι κάνουν αυτήν την ώρα οι άνθρωποι μέσα στα σπίτια τους ή μέσα στα μαγαζιά τους ούτε το ξέρουμε ούτε άλλωστε μας πέφτει λόγος. Έξω όμως, εδώ που καθόμαστε, πράγματι, όπως λέει ο ποιητής «πυρώνει θείος Ιούλιος μην». Αυτήν λοιπόν τη ζεστή ποιητική βραδιά συγκεντρωθήκαμε για να εκφράσουμε όλοι μας, ρητορεύοντες και ακροώμενοι, εκ μέσης καρδίας τις ευχαριστίες μας σε έναν αθόρυβο λόγιο, τον Άρη Μπερλή, για του οποίου το ήθος, την ανιδιοτέλεια και την γενναιόδωρη προσφορά σεμνύνεται η «Δημοκρατία των γραμμάτων». Phlébas, le Phénicien, pendant quinze jours noyé, 25 Oubliait les cris des mouettes et la houle de Cornouaille, Et les profits et les pertes, et la cargaison d’étain: Un courant de sous-mer l’emporta très loin, Le repassant aux étapes de sa vie antérieure. Figurez-vous donc, c’était un sort pénible; 30 Cependant, ce fut jadis un bel homme, de haute taille. T.S. Eliot, “Dans le Restaurant” DEATH BY WATER Phlebas the Phoenician, a fortnight dead, Forgot the cry of gulls, and the deep sea swell And the profit and loss. A current under sea Picked his bones in whispers. As he rose and fell He passed the stages of his age and youth Entering the whirlpool. Gentile or Jew O you who turn the wheel and look to windward, Consider Phlebas, who was once handsome and tall as you. T.S. Eliot, The Waste Land Νάξιος οὐκ ἐπὶ γῆς ἔθανεν Λύκος, ἀλλ᾽ ἐνὶ πόντῳ ναῦν ἅμα καὶ ψυχὴν εἶδεν ἀπολλυμένην, ἔμπορος Αἰγίνηθεν ὅτ᾽ ἔπλεε· χὠ μὲν ἐν ὑγρῇ νεκρός, ἐγὼ δ᾽ ἄλλως οὔνομα τύμβος ἔχων κηρύσσω πανάληθες ἔπος τόδε· «Φεῦγε θαλάσσῃ συμμίσγειν Ἐρίφων, ναυτίλε, δυομένων.» Καλλίμαχος, Παλατινή Ανθολογία, 7:272 [1] Σημ. ARB: Το άρθρο βασίζεται στην ομιλία του Μ.Ζ. Κοπιδάκη προς τιμήν του Άρη Μπερλή τον περασμένο Ιούλιο. Διατηρήθηκαν στοιχεία του προφορικού λόγου που το κάνουν ακόμη πιο ελκυστικό.

Το μυριόφυλλον της λογιοσύνης

Σύνδεση