Ένα όνομα για το ρόδο ή οι έννοιες και τα πράγματα

Ουμπέρτο Έκο, Το όνομα του ρόδου, μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη, Ψυχογιός, Αθήνα 2011, σελ. 724 [Bompiani, Μιλάνο 1980, Γνώση, Αθήνα 11985] Σε συνέντευξη που παραχώρησε στον Αντόνιο Νιόλι, μετά την έκδοση της μνημειώδους Ιστορίας της φιλοσοφίας που επιμελήθηκε, ο Ουμπέρτο Έκο αναφερόταν στους αξεδιάλυτους δεσμούς του φιλοσοφικού στοχασμού με την ιστορική πραγματικότητα στην οποία εγγράφεται.[1] Η ιδέα αυτή προφανώς τον συντρόφευε για ένα μεγάλο μέρος της ζωής του, αφού ήδη πάνω από 30 χρόνια πριν είχε συγκροτήσει τον μεσαιωνικό κόσμο του Ονόματος του ρόδου γύρω από κεντρικά φιλοσοφικά ζητήματα, συνδετικά μεταξύ της εποχής των ηρώων του και της δικής μας. Ας δούμε πώς η μεσαιωνική φιλοσοφική και θεολογική σκέψη, με την οποία ο Έκο αναμετριόταν από την περίοδο που έγραφε τη διδακτορική του διατριβή για τον Θωμά Ακινάτη,[2] ενέχεται στην αφήγηση του λογοτεχνικού του έργου. Για το σκοπό αυτό θα εστιάσουμε στη σχέση των ονομάτων και των εννοιών με τα πράγματα στο Όνομα του ρόδου.[3] Σε εσώφυλλο της πρώτης έκδοσης, ο συγγραφέας επιχειρεί να προβλέψει τις πιθανές αναγνώσεις του κειμένου: «Είναι δύσκολο να δοθεί ένας ορισμός (gothic novel, μεσαιωνικό χρονικό, αστυνομικό μυθιστόρημα, κρυπτογραφημένη ιδεολογική αφήγηση, αλληγορία) σε αυτό το μυθιστόρημα (η ιστορία του οποίου διαπλέκεται με την Ιστορία – γιατί ο συγγραφέας, ίσως ψευδώς, ισχυρίζεται πως δεν είναι δική του ούτε λέξη). Θα μπορούσε να διαβαστεί με τρεις τρόπους. Μια πρώτη κατηγορία αποτελούν οι αναγνώστες που θα γοητευτούν από την πλοκή και τις ανατροπές και θα αποδεχτούν τις εκτενείς σχολαστικές συζητήσεις και τους φιλοσοφικούς διαλόγους, γιατί θα αντιληφθούν ότι ακριβώς σε εκείνες τις αφηρημένες σελίδες φωλιάζουν τα σημεία, τα ίχνη, τα αποκαλυπτικά συμπτώματα. Άλλοι αναγνώστες θα ενθουσιαστούν με την αντιπαράθεση των ιδεών και θα επιχειρήσουν να κάνουν συνδέσεις (που ο συγγραφέας αρνείται να βεβαιώσει) με τη σύγχρονή μας πραγματικότητα. Μια τρίτη κατηγορία σχηματίζουν οι αναγνώστες που θα αντιληφθούν ότι αυτό το κείμενο έχει υφανθεί από άλλα κείμενα, είναι ένα “αστυνομικό μυθιστόρημα” παραπομπών, ένα βιβλίο καμωμένο από βιβλία. Πάντως, και στις τρεις κατηγορίες αναγνωστών ο συγγραφέας αρνείται να αποκαλύψει τι θα ήθελε να πει με το βιβλίο του...».[4] Σε αυτές τις γοητευτικές και φαινομενικά απλές παρατηρήσεις ο Ουμπέρτο Έκο έχει κιόλας κρύψει, όπως σημείωσε ο Ρενάτο Τζιοβαννόλι,[5] τα διαφορετικά επίπεδα ερμηνείας ενός κειμένου σύμφωνα με την αλληγορική θεωρία του Μεσαίωνα. Πρώτο επίπεδο, εκείνο της ανάλυσης της πλοκής. Δεύτερο, εκείνο της ηθικής-φιλοσοφικής ερμηνείας. Τρίτο, το αλληγορικό επίπεδο, εκείνο της ανίχνευσης αναφορών στη σύγχρονη του συγγραφέα ιστορική πραγματικότητα. Η μεσαιωνική θεωρία θα προέβλεπε ένα ακόμα, τέταρτο, επίπεδο ερμηνείας, το αναγωγικό, που αφορά τον τρόπο με τον οποίο το κείμενο σημαίνει τη σχέση με το επέκεινα. Υπάρχει άραγε αυτό το αναγωγικό επίπεδο στο Όνομα του ρόδου; Ο Έκο παιδεύει κι εκπαιδεύει τον αναγνώστη: «Όταν […] ο συγγραφέας σχεδιάζει κάτι νέο και προβάλλει έναν διαφορετικό αναγνώστη, δεν θέλει να παίξει το ρόλο του ερευνητή αγοράς που καταγράφει τις εκφρασμένες απαιτήσεις, αλλά του φιλοσόφου, που διαισθάνεται τις πλοκές του Zeitgeist. Επιθυμεί ν’ αποκαλύψει στο κοινό του αυτό που το κοινό θά ’πρεπε να επιθυμεί, ακόμη κι αν δεν το ξέρει. Θέλει ν’ αποκαλύψει στον αναγνώστη τον εαυτό του».[6] Η φιλοσοφική αυτή διείσδυση στο πνεύμα των καιρών και η αναζήτηση της αυτογνωσίας, για τις οποίες ο μυθιστοριογράφος δεν θέλει να μιλήσει θεωρητικά, αλλά να τις διηγηθεί ως βιωμένες εμπειρίες, αποφεύγοντας ωστόσο τους υπερβολικούς συνειρμούς με γεγονότα του παρόντος, συντελούν στην τοποθέτηση της πλοκής στον όψιμο Μεσαίωνα, σε μια εποχή έντονων φιλοσοφικών ζυμώσεων, κατά την οποία, χάρη στον Γουλιέλμο του Όκκαμ –όπως έγραψε χαρακτηριστικά ο Έκο– «η κατανόηση των μυστηρίων του Σημείου» βρήκε έναν εκφραστή λιγότερο σκοτεινό απ’ ό,τι ο Σωσσύρ.[7] Σημειολογικά φορτισμένος είναι ήδη ο τίτλος του έργου: Το όνομα του ρόδου. «Τι έχει τ’ όνομα;», θα αναρωτηθεί η Ιουλιέτα του Σαίξπηρ. «Αυτό που λέμε ρόδον, όπως κι αν το πεις, το ίδιο θα μοσκοβολάει».[8] Το όνομα είναι προφανώς ένας δείκτης. Του πράγματος; Ή της ιδέας που συμμεριζόμαστε για όσα αντικείμενα της εμπειρίας μας παρουσιάζουν όμοια μορφή; Και πόσα μπορεί να αποκαλύψει ένα όνομα για την αληθινή φύση των πραγμάτων; Ας θυμηθούμε το βιβλίο της Γένεσης. Όπως σημειώνει ο Γουλιέλμος της Μπάσκερβιλ, κεντρικός ήρωας του Ονόματος του ρόδου, ο Θεός παρότρυνε τον Αδάμ «να δώσει ονόματα στα πράγματα, και σ’ αυτόν τον τομέα άφησε ελευθερία στον επίγειο υπήκοό Του. Πράγματι, αν και στην εποχή μας μερικοί λένε ότι nomina sunt consequentia rerum, το βιβλίο της Γενέσεως είναι αληθινά σαφές σ’ αυτό το σημείο: ο Θεός οδήγησε όλα τα ζώα μπροστά στον άνθρωπο για να δει πώς θα τα ονομάσει, και όπως κι αν ο άνθρωπος ονόμαζε το κάθε έμβιο ον, αυτό ήταν το όνομά του. Και, παρόλο βέβαια που ο πρώτος άνθρωπος ήταν τόσο ευφυής ώστε, με τη γλώσσα της Εδέμ, ονόμασε κάθε πράγμα και ζώο σύμφωνα με τη φύση του, γεγονός παραμένει ότι ασκούσε κάποιο υπέρτατο δικαίωμα με το να φαντάζεται το όνομα που κατά την κρίση του ανταποκρινόταν πληρέστερα σε εκείνη τη φύση. Διότι, πράγματι, είναι πια γνωστό ότι οι άνθρωποι ορίζουν διαφορετικά ονόματα για να περιγράψουν τις έννοιες, ενώ κοινές σε όλους είναι μόνον οι έννοιες, τα σημεία των πραγμάτων. Κι έτσι, η λέξη nomen είναι βέβαιο ότι προέρχεται από το nomos, τον νόμο, αφού ακριβώς τα nomina δίνονται από τους ανθρώπους ad placitum, δηλαδή με ελεύθερη και συλλογική συναίνεση».[9] Ο πρώτος άνθρωπος, λοιπόν, έδωσε ονόματα ανάλογα με τις αντιληπτικές του ικανότητες. Τα ονόματα αυτά δεικνύουν τις δυνάμεις και τα όρια της λογικής του, όχι όμως αναγκαστικά την αληθινή φύση των πραγμάτων, όπως την είχε συλλάβει ο Δημιουργός. Σε αυτή την επίγνωση θα πρέπει να εδράζονται οι στίχοι του Βερνάρδου του Μορλαί, βενεδικτίνου του 12ου αιώνα, με τους οποίους κλείνει –κυκλικά θα έλεγε κανείς– το Όνομα του ρόδου: «Stat rosa pristina nomine, nomina nuda tenemus» / «Το παλαιό ρόδο υπάρχει μόνο σαν όνομα, κρατάμε γυμνά ονόματα».[10] Όρους. Γλωσσικά σημεία. Περίεργη φράση, ιδίως εάν αναλογιστεί κανείς ότι –όπως παρατηρεί η Ούρσουλα Σικ[11]‒ η εγκιβωτισμένη αφήγηση του Άντσο της Μελκ, που αποτελεί τον κύριο κορμό του μυθιστορήματος, ξεκινά με μια κατάφαση στη δύναμη του λόγου, του Θείου Λόγου: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος. Και αυτός ήταν στην αρχή κοντά στον Θεό, και είναι καθήκον κάθε πιστού μοναχού να επαναλαμβάνει κάθε ημέρα, ψάλλοντας ταπεινά, το μοναδικό αμετάβλητο γεγονός μιας αδιαμφισβήτητης αλήθειας».[12] Η πίστη στην ύπαρξη μιας αδιαμφισβήτητης αλήθειας, που αποκαλύπτεται σαν μέσα από καθρέφτη και με αινίγματα (per speculum et in aenigmate) στον άνθρωπο,[13] μετατρέποντας τα ίχνη στο μεγάλο βιβλίο του κόσμου σε λόγο για την αιώνια ζωή,[14] είχε μακρά παράδοση στον χριστιανισμό. Στον όψιμο Μεσαίωνα, την εποχή στην οποία μας εισάγει με το έργο του ο Έκο, η αξιοποίηση της αριστοτελικής λογικής στην πραγμάτευση των θεολογικών ζητημάτων είχε οδηγήσει στην πεποίθηση ότι ακόμα και η ύπαρξη του Θεού μπορούσε να αποδειχθεί μέσω λογικών συσχετισμών. «“Ο πατέρας Ακινάτης”, υπενθύμισε ο Ηγούμενος, “δεν φοβήθηκε να αποδείξει, με μόνη τη δύναμη της λογικής, την ύπαρξη του Υψίστου, αναγόμενος από αιτίου εις αίτιον, μέχρι το πρώτο αίτιο άνευ ποιούντος αιτίου”».[15] Τη δυνατότητα αυτή της ανθρώπινης λογικής αμφισβήτησε ο Άγγλος θεολόγος του 14ου αιώνα Γουλιέλμος του Όκκαμ, τον οποίο –όπως μαθαίνουμε από το Επιμύθιο στο “Όνομα του ρόδου”– είχε αρχικά σκεφτεί ο Έκο να εντάξει ως κεντρικό πρόσωπο στο βιβλίο του.[16] Ο Έκο επεξεργάστηκε μάλιστα, ως τα όριά της, την ιδέα του Γουλιέλμου του Όκκαμ ότι η δυνατότητα αναγωγής από τον αισθητό κόσμο στις καθολικές έννοιες, τις ιδέες του θεϊκού νου, δεν ήταν εφικτή, παρουσιάζοντας ένα Θεό ελεύθερο να ανατρέψει οποιαδήποτε σχέση ανάμεσα στις έννοιες και τα πράγματα, εφόσον το επιθυμούσε.[17] Όπως σχολιάζει ο συνονόματος του Όκκαμ Γουλιέλμος στο Όνομα του ρόδου: «και μόνο η ιδέα της ύπαρξης καθολικών νόμων και δεδομένης τάξεως πραγμάτων υπαινίσσεται ότι ο Θεός είναι δέσμιός τους, ενώ ο Θεός είναι απόλυτα ελεύθερος, και αν θέλει, με μία και μόνη ενέργεια της θέλησής Του, ο κόσμος θα αλλάξει».[18] Ο άνθρωπος μπορούσε να είναι σίγουρος μόνο για τα αντικείμενα της άμεσης αντίληψής του, παρ’ όλη τη μερικότητά τους. Οι καθολικές ιδέες που αναφέρονταν σε ομοειδή αντικείμενα δεν προϋπήρχαν των πραγμάτων, όπως στην πλατωνική φιλοσοφία, αλλά εξάγονταν από την κατανόηση των εμπειρικών δεδομένων, αποτελούσαν δηλαδή συνθεωρούμενα. Από αυτή την άποψη, οι έννοιες δεν ήταν παρά σημεία των πραγμάτων και τα ονόματα, σημεία των σημείων.[19] Απηχείται, πράγματι, η θεωρία του Γουλιέλμου του Όκκαμ στο Όνομα του ρόδου; Διαβάζουμε στο Επιμύθιο στο “Όνομα του ρόδου”: «Η ιδέα του Ονόματος του ρόδου μου ήρθε σχεδόν τυχαία και μου άρεσε διότι το ρόδο είναι ένα συμβολικό σχήμα, τόσο βεβαρημένο με νοήματα που δεν του έχει απομείνει πια σχεδόν κανένα: μυστικό ρόδο, και το ρόδο έζησε όσο ζουν τα ρόδα, ο πόλεμος των δύο ρόδων, ένα ρόδο είναι ένα ρόδο είναι ένα ρόδο, ο ροδόσταυρος, ευχαριστώ για τα υπέροχα ρόδα, δροσερό και μυρωμένο ρόδο. Δίκαια ο αναγνώστης κατέληγε σε σύγχυση, αδυνατούσε να επιλέξει μια ερμηνεία. έστω και αν είχε συλλάβει τις πιθανές νομιναλιστικές αναγνώσεις του τελικού στίχου, ήταν ακριβώς στο τέλος που έφτανε εκεί, όταν ήδη είχε κάνει ποιος ξέρει πόσες άλλες επιλογές. Ο τίτλος πρέπει να συγχέει τις ιδέες και όχι να τις συγκροτεί».[20] Παρά τις πολλαπλές ερμηνείες που θα μπορούσαν να αποτελούν προϊόντα διακειμενικών αναγνώσεων, ο Έκο εδώ μας κλείνει το μάτι: νομιναλιστική οπτική.[21] Βασικά στοιχεία της θεωρίας του Γουλιέλμου του Όκκαμ γύρω από τον τρόπο που ο άνθρωπος αποκτά γνώση για τα πράγματα εντοπίζονται ήδη στις πρώτες σελίδες του κειμένου, όπου ο Γουλιέλμος της Μπάσκερβιλ καταφέρνει να συμπεράνει, από τα ίχνη που έχει αφήσει στο χιόνι ένα άλογο, τον τρόπο με τον οποίο αυτό υποστασιάζει την έννοια του αλόγου.[22] Ας προσέξουμε τη σχέση ανάμεσα στην έννοια «άλογο» και στο συγκεκριμένο άλογο: «Το είδος των αποτυπωμάτων μού υπέδειξε το άλογο ως verbum mentis, και το ίδιο θα μου είχε υποβάλει, όπου κι αν το έβρισκα. Όμως το αποτύπωμα σ’ εκείνη τη θέση και εκείνη την ώρα της ημέρας μου έλεγε ότι τουλάχιστον ένα από όλα τα πιθανά άλογα είχε περάσει από εκεί. Έτσι, βρέθηκα ανάμεσα στην αντίληψη της έννοιας “άλογο” και στη γνώση ενός συγκεκριμένου αλόγου. Όπως κι αν είναι, τα όσα γνώριζα για την καθολική έννοια του αλόγου μού δόθηκαν με μερικά ίχνη. Θα μπορούσα να πω, ότι εκείνη τη στιγμή βρέθηκα φυλακισμένος ανάμεσα στη μερικότητα των αποτυπωμάτων και στην άγνοιά μου, που είχε τη μάλλον διάφανη μορφή μιας καθολικής ιδέας. Αν βλέπεις κάτι από μακριά και δεν καταλαβαίνεις τι είναι, θα αρκεστείς να το ορίσεις ως σώμα με κάποιες διαστάσεις. Όταν πλησιάσεις, θα το ορίσεις ως ζώο, έστω κι αν ακόμη δεν ξέρεις αν είναι άλογο ή γάιδαρος. Τέλος, όταν θα είναι ακόμα πιο κοντά, θα μπορείς να πεις ότι πρόκειται για άλογο, έστω κι αν ακόμα δεν ξέρεις αν είναι ο Μελάνιος ή ο Πύρρειος. Και μόνον όταν φτάσεις στη σωστή απόσταση θα δεις ότι είναι ο Μελάνιος (ή, μάλλον, εκείνο το άλογο και όχι άλλο, όπως κι αν αποφασίσεις να το ονομάσεις). Και αυτή θα είναι η πλήρης γνώση, η διαίσθηση της μερικότητας. Έτσι, πριν από μία ώρα, θα μπορούσα να προσδοκώ όλα τα άλογα, όχι βέβαια εξαιτίας της ευρύτητας της διάνοιάς μου, αλλά της ανεπάρκειας των παραγωγικών μου συλλογισμών. Και η πείνα της διανοίας μου κορέστηκε μόνον όταν είδα το μερικό άλογο που έσερναν οι μοναχοί από τα χαλινάρια. Μόνον τότε αναγνώρισα ότι οι προηγούμενοι συλλογισμοί μου με οδήγησαν κοντά στη αλήθεια. Έτσι οι ιδέες που χρησιμοποίησα νωρίτερα για να φανταστώ ένα άλογο που δεν είχα ακόμα δει, ήταν απλώς σημεία, όπως σημεία της ιδέας του “αλόγου” ήταν και οι πατημασιές πάνω στο χιόνι, και τα σημεία, ή τα σημεία των σημείων, χρησιμοποιούνται μόνον όταν λείπουν τα πράγματα».[23] Η θεωρία αυτή κάνει, σε άλλο σημείο της αφήγησης, τον Γουλιέλμο να παρατηρήσει: «Η ομορφιά του κόσμου δίνεται όχι μόνο από την ενότητα της πολυμορφίας [δηλαδή από το σύνολο των καθολικών εννοιών], «αλλά και από την πολυμορφία της ενότητας» [τη μερικότητα των πραγμάτων].[24] Πώς όμως ήξερε ο Γουλιέλμος πώς ονομαζόταν το άλογο χωρίς να έχει ξανακούσει γι’ αυτό; «Ένας μοναχός που θεωρεί ένα άλογο εξαιρετικό, όποια κι αν είναι η φυσική μορφή του, δεν μπορεί παρά να το βλέπει όπως του το περιέγραψαν οι αυθεντίες. [...] Ποιο άλλο όνομα μπορούσαν να του δώσουν, αφού μέχρι και ο μεγάλος Βουριδανός, που πρόκειται να γίνει πρύτανης στο Παρίσι, όταν έπρεπε να μιλήσει για ένα ωραίο άλογο, δεν βρήκε καλύτερο όνομα απ’ αυτό;».[25] Προφανώς, ο κεντρικός ήρωας του Έκο –ο οποίος είχε υπάρξει ιεροεξεταστής και άρα κατά κάποιον τρόπο ανθρωπολόγος[26]– αντιλαμβάνεται τα σχήματα μέσω των οποίων οι άνθρωποι (και μάλιστα οι εξαιρετικά μορφωμένοι) παγιδεύονται, στην προσπάθεια να κατανοήσουν εμπειρίες διαμεσολαβημένες από αυθεντίες, από αναγνώσματα, από τους κώδικες του πολιτισμού τους. Ο ίδιος ο Γουλιέλμος, αναζητώντας το νήμα που συνδέει τους φόνους που γίνονται στο μοναστήρι των βενεδικτίνων, απομακρύνεται από τη λύση του αινίγματος όταν αρχίζει να υποπτεύεται ότι όλοι έχουν σχεδιαστεί από έναν, πονηρό και αδίστακτο, δολοφόνο κατά το σχήμα της Αποκάλυψης του Ιωάννη: Οι Σον Κόνερυ και Κρίστιαν Σλέιτερ στην ταινία «Το όνομα του ρόδου» (1986) του Ζαν Ζακ Αννώ. «Δεν αμφισβήτησα ποτέ την αλήθεια των σημείων, [των ενδείξεων που είχε ακολουθήσει για να βρει το δολοφόνο] Άντσο, είναι το μόνο πράγμα που διαθέτει ο άνθρωπος για να προσανατολίζεται στον κόσμο. Αυτό που δεν κατάλαβα είναι η σχέση μεταξύ των σημείων [πώς δηλαδή από το μερικό, τα πράγματα, που δεικνύουν τα σημεία, αναγόμαστε στο γενικό, τα σχήματα, τα συνθεωρούμενα]. Έφτασα στον Χόρχε μέσω ενός προτύπου από την Αποκάλυψη που φαινόταν να κυριαρχεί σ’ όλα τα εγκλήματα, που όμως ήταν συμπτωματικό. Έφτασα στον Χόρχε αναζητώντας τον αυτουργό όλων των εγκλημάτων, κι ανακαλύψαμε ότι κάθε έγκλημα είχε στο βάθος έναν διαφορετικό, ή κανέναν, αυτουργό. Έφτασα στον Χόρχε ακολουθώντας το σχέδιο ενός διεστραμμένου και έλλογου νου, και δεν υπήρχε κανένα σχέδιο [...] Πού βρίσκεται λοιπόν η σοφία μου; Φέρθηκα σαν ξεροκέφαλος, ακολουθώντας μια φαινομενική τάξη, ενώ θά ’πρεπε να ξέρω καλά ότι δεν υπάρχει τάξη στο σύμπαν». [Ο Άντσο απαντά:] «Όμως, παρ’ όλο που φανταστήκατε εσφαλμένες τάξεις, κάτι βρήκατε…». «Είπες κάτι πολύ ωραίο, Άντσο, σ’ ευχαριστώ. Η τάξη που φαντάζεται ο νους μας είναι σαν ένα δίχτυ, ή μία σκάλα, που κατασκευάζεται για ν’ αποκτηθεί κάτι. Αργότερα όμως πρέπει να πετάξουμε τη σκάλα, διότι ανακαλύπτουμε ότι αν και στάθηκε χρήσιμη, δεν είχε κανένα νόημα. Er muoz gelîchesame die Leiter abewerfen, sô Er an ir ufgestigen ist… Έτσι δεν λέτε;». «Έτσι ακούγεται στη γλώσσα μου. Ποιος σας το είπε;». «Ένας μυστικιστής του τόπου σου. Το έχει γράψει κάπου, δεν θυμάμαι πού. Και δεν είναι απαραίτητο να ξαναβρεθεί κάποτε εκείνο το χειρόγραφο. Οι μοναδικές χρήσιμες αλήθειες είναι εργαλεία για πέταμα».[27] Μόνο που δεν πρόκειται για μυστικιστή του 14ου αιώνα. Η ανάγκη να ξεφορτωθούμε τη σκάλα που τυχαία μας οδήγησε σε ορθά συμπεράσματα, είναι ιδέα που ο Έκο δανείστηκε από το Tractatus logico-philosophicus ενός πολύ πιο κοντινού μας φιλόσοφου, του Λούντβιχ Βίτγκενσταϊν.[28] Είναι αυτή η προσέγγιση του πνεύματος των δικών μας καιρών που, όπως ομολογεί ο Έκο στο Επιμύθιο, αποτελεί βασικό διακύβευμα του έργου. Αμφισβήτηση, λοιπόν, της δυνατότητας ανακάλυψης άλλης αλήθειας πέραν της αλήθειας του μερικού. Εάν οι έννοιες δεν είναι παρά σημεία των πραγμάτων και τα ονόματα σημεία των σημείων, τότε ποιο νόημα μπορεί να έχει η ανθρώπινη ζωή; Δεν είναι τάχα αποτέλεσμα της τυχαιότητας, των σχημάτων που χρησιμοποιούμε για να ερμηνεύσουμε το μερικό; Η ικανότητα κατανόησης της συνοχής κάποιων μονάχα εμπειριών κι όχι ενός ευρύτερου σχεδίου; Σε τούτη την τυχαιότητα και τη μερικότητα αναφέρονται τα σκόρπια κομμάτια των σελίδων από τα χειρόγραφα του μοναστηριού που επιβίωσαν της φωτιάς στο τέλος του έργου. Εκείνα που ο Άντσο συνέλεξε, φτιάχνοντας σαν από membra disjecta μια νοητή βιβλιοθήκη, σημείο της άλλης που χάθηκε. Αυτά τα σκόρπια ασύνδετα μέλη ενός κάποτε ενιαίου οργανισμού, τον καλούσαν –γράφει– σε όλη του τη ζωή να πάρει και να διαβάσει (tolle et lege) τα βιβλία από τα οποία προέρχονταν.[29] Θυμάται κανείς τον ιερό Αυγουστίνο, τις λέξεις που σημάδεψαν τη μεταστροφή του.[30] Τα σκόρπια αποσπάσματα, ως συνεκδοχές των αλλοτινών βιβλίων, όπως η ποιητική ύλη των κεντρώνων ή τα στοιχεία της γλώσσας του Σαλβατόρε, αποκτούν –καθώς συνάγονται– μια ενιαία μορφή. Είναι ακριβώς η μορφή ενός βιβλίου καμωμένου από βιβλία, η οποία νοηματοδοτεί και το βίο του αναγνώστη-συγγραφέα. Η μορφή του Ονόματος του ρόδου. Ο Έκο έχει απρόσμενα κρύψει μια ερμηνεία του τίτλου στο κείμενο. Μετά την τυχαία συνεύρεση με τον μοναδικό επίγειο έρωτα της ζωής του, ο Άντσο αναλογιζόταν, σχολιάζοντας στην πραγματικότητα τη λειτουργία των μεταφορών: «Κάθε πλάσμα είναι γραφή και καθρέφτης της ζωής και του θανάτου, όπου το ταπεινότερο ρόδο γίνεται ερμηνεία της επίγειας πορείας μας».[31] Και η επίγεια πορεία, όπως η λέξη «ρόδο», αν και πλήρης νοημάτων, μοιάζει τελικά να μην έχει κανένα. Οι απεριόριστοι ορίζοντες της σημειωτικής. Ας θυμηθούμε τη θεωρία του Πηρς.[32] Τι κάνει, λοιπόν, κανείς όταν συνειδητοποιεί ότι βρίσκεται σε έναν κόσμο όπου τα ονόματα είναι δοσμένα ad placitum (κατά το δοκούν), ότι οι έννοιες είναι συνισταμένες των ανθρώπινων προσπαθειών κατανόησης του κόσμου, ότι η μοναδική αλήθεια που εμφαίνεται στον άνθρωπο είναι αυτή που αντιλαμβάνεται με τις αισθήσεις του και ότι ο Θεός –αν υπάρχει– δεν δεσμεύεται από οποιαδήποτε συνέπεια απέναντι στην ανθρώπινη λογική; «Νιώθω τόσο αβέβαιος για την αλήθεια μου, ακόμα κι αν την πιστεύω»,[33] λέει ο Γουλιέλμος. Αμφισβήτηση, ανατροπή, κωμωδία. Ο φιλόσοφος δεν μπορεί παρά να γελάσει με τον εαυτό του και με όσους ερμηνεύουν τα προκατασκευασμένα σχήματα, τις «σκάλες» τους, ως να ήταν απόλυτες αλήθειες, ιστορικές και μεταφυσικές.[34] Και πάλι από το Όνομα του ρόδου: «Κάθε μορφή (που παριστάνει την αλήθεια) δηλώνει την αλήθεια τόσο εναργέστερα, όσο πιο φανερά αφήνει να φανεί, με την ανόμοια ομοιότητα, ότι είναι (μόνο) μία μορφή και όχι η αλήθεια».[35] Πρόκειται για φράση του Ούγου του Αγίου Βίκτωρος, θεολόγου του 12ου αιώνα, εμπνευσμένη από τον ψευδο-Διονύσιο Αρεοπαγίτη.[36] Όταν, βέβαια, η εστίαση μετατίθεται από το καθολικό στο μερικό, το νόημα της αλήθειας αλλάζει. Να, λοιπόν, σε τι έγκειται η αξία του δεύτερου βιβλίου της Ποιητικής του Αριστοτέλη, για την Κωμωδία: «Ο Χόρχε φοβόταν το δεύτερο βιβλίο του Αριστοτέλη [σχολιάζει ο Γουλιέλμος] διότι αυτό ίσως να δίδασκε πραγματικά τον τρόπο να παραμορφώνουμε την όψη κάθε αλήθειας, ώστε να μη γινόμαστε σκλάβοι των φαντασμάτων μας. Ίσως, καθήκον όποιου αγαπάει τους ανθρώπους να είναι να τους κάνει να γελούν με την αλήθεια, να κάνει την αλήθεια να γελάει, διότι η μόνη αλήθεια είναι το να μάθουμε να ελευθερωνόμαστε από το άφρονο πάθος της αλήθειας».[37] Χωρίς την αίσθηση της χρονικής απόστασης που προκαλεί το μεσαιωνικό σκηνικό, σε ένα άλλο κείμενό του για τον Αριστοτέλη, ο Έκο έχει περικλείσει μια ποιητική αποστροφή στον Σταγειρίτη φιλόσοφο: Απ’ τον Ανδρόνικο μέχρι το Θωμά κι ως τα σήμερα πόσο έχει αλλάξει η όψη σου – μα ποιος νοιάζεται πια! Αχ, να μπορούσε κάποιος να ψάξει και την αγάπη σου εκείνη να βρει για την αλήθεια και τη σωφροσύνη που ολοκληρώνει τα όντα τα ατελή μέσ’ απ’ τη σκέψη και την επιστήμη. Μα φοβούμαι πολύ ότι θα βρει αυτό που δείχνεις – μα δεν είσαι εσύ.[38] Οι καθρέφτες μέσα από τους οποίους διαθλάται ο στοχασμός του ανθρώπου, η αδυναμία κατανόησης, η γλώσσα μιας ατέρμονης σύγχυσης.[39] Στο βιβλίο του Έκο δεν υπάρχει το τέταρτο, το αναγωγικό επίπεδο ερμηνείας. Και νομίζω πως καταλαβαίνουμε γιατί. Ένα έργο ενδεχομένως ανοιχτό, το Όνομα του ρόδου,[40] ένα κείμενο που αποζητά τον αναγνώστη ως συνοδοιπόρο στην πορεία της νοηματοδότησης ή κατά τη διατύπωση του Άντσο στις «προσευχές της ερμηνείας»,[41] προσφέρεται στην απόλαυση της διερεύνησης των σχέσεων μεταξύ σημαινόντων και σημαινομένων, αλλά κρατά ένα πυρήνα – ένα στήμονα, άδειο στο κέντρο του: the white page, τον κενό χώρο της μεταφυσικής. Κι ο Έκο, διαμέσου του Μεσαίωνα, ψηλαφεί το πνεύμα της εποχής του – της εποχής μας και μαζί τις ατραπούς της γνώσης του ετέρου και του εαυτού. Το Όνομα του ρόδου είναι, όπως το σχεδίασε ο συγγραφέας του, ένας μηχανισμός που εξακολουθεί να παράγει νοήματα[42] ακόμα και μετά την εξαφάνιση του δημιουργού του. Σημάδι πως ο Ουμπέρτο Έκο αρχίζει να γίνεται κλασικός, ως εξαιρετικός τεχνίτης του λόγου της εποχής μας, «il miglior fabbro del parlar»[43]. [1] Από το αφιέρωμα του περιοδικού Το Δέντρο, τχ. 210-211 (Σεπ. 2016), στον Ουμπέρτο Έκο, βλ. «Η φιλοσοφία του Έκο: «Η σκέψη είναι ένα εγχειρίδιο χωρίς όρια» [Συζήτηση του Ουμπέρτο Έκο με τον Αντόνιο Νιόλι]», απόδοση Ευαγγελία Γιάννου, σ. 23-28. [2] Βλ. Ουμπέρτο Έκο, Ζητήματα αισθητικής στον Θωμά Ακινάτη, μτφρ. Τούλα Σιετή, Γνώση, Αθήνα 1993. [3] Για το κείμενο χρησιμοποιώ την έκδοση: Ουμπέρτο Έκο, Το όνομα του ρόδου, μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη, Γνώση, Αθήνα 181991. Από την ευρεία βιβλιογραφία για το Όνομα του ρόδου βλ. κυρίως τα ακόλουθα βιβλία: Klaus Ickert - Ursula Schick, Il segreto della rosa decifrato, μτφρ. Carla Becagli Calamai - Silvia Bemporad Servi, Salani Editore, Φλωρεντία 1987· Theresa Coletti, Naming the Rose. Eco, Medieval Signs and Modern Theory, Cornell University Press, Ίθακα-Λονδίνο 1988· Bruno Pischedda, Come leggere Il nome della rosa di Umberto Eco, Μιλάνο 1994· Saggi su «Ιl nome della rosa», επιμ. Renato Giovannoli, Mursia, Μιλάνο 1999· Rocco Capozzi, Lettura, interpretazione e intertestualità: esercizi di commento a Il nome della rosa, Guerra Ediccioni, Περούτζια 2001· Postscript to the Middle Ages. Teaching Medieval Studies Through The name of the rose, Alison Ganse, Σίρακιουζ, Νέα Υόρκη 2009. [4] Αντλώ το παράθεμα από τη μελέτη του Walter E. Stephens, “Un’ Εco in fabula”, στο Saggi su «Ιl nome della rosa», ό.π., σ. 127-153, ιδίως σ. 127-128. Η μετάφραση είναι δική μου. [5] Βλ. Renato Giovannoli, «Introduzione», στο Saggi su «Ιl nome della rosa», ό.π., σ. 7-20, ιδίως σ. 9. [6] Βλ. Ουμπέρτο Έκο, Επιμύθιο στο “Όνομα του ρόδου”, μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη, Γνώση, Αθήνα 1990, σ. 47. [7] Ό.π., σ. 22. [8] Βλ. William Shakespeare, Ρωμαίος και Ιουλιέτα. Τραγωδία, εισαγωγή και μετάφραση Βασίλη Ρώτα, Ίκαρος, Αθήνα 1986, σ. 44. [9] Βλ. Έκο, Το όνομα του ρόδου, ό.π., σ. 466-467. [10] Ό.π., σ. 657. [11] Βλ. Ursula Schick, “Semiotica raccontata o rebus intertestuale?”, στο Saggi su «Ιl nome della rosa», ό.π., σ. 223-247, ιδίως σ. 238. [12] Βλ. Έκο, Το όνομα του ρόδου, ό.π., σ. 19. [13] Ό.π., σ. 19. [14] Ό.π., σ. 36. [15] Ό.π., σ. 47. [16] Βλ. Έκο, Επιμύθιο, ό.π., σ. 28-29. [17] Βλ. Massimo Parodi, “Silenzio o riso”, στο Saggi su «Ιl nome della rosa», ό.π., σ. 56-64, ιδίως σ. 58-59, και Huguette Hatem, “L’ eresia nominalista”, στο Saggi su «Ιl nome della rosa», ό.π., σ. 84-88, ιδίως σ. 87 και σ. 88 (με τα σχόλια του Giovannoli). [18] Βλ. Έκο, Το όνομα του ρόδου, ό.π., σ. 273. [19] Για τον τρόπο με τον οποίο ορίζει ο Γουλιέλμος του Όκκαμ τις σχέσεις ανάμεσα στα ονόματα, τις έννοιες και τα πράγματα, σύμφωνα με τον Ουμπέρτο Έκο, βλ. κυρίως Umberto Eco, «Στην καταδήλωση», Ο Καντ και ο Ορνιθόρυγχος, μτφρ. Άννα Παπασταύρου, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1999, σ. 425-450, ιδίως σ. 443-446. Για μια συνολική προσέγγιση της σκέψης του Γουλιέλμου του Όκκαμ βλ. επίσης Alessandro Ghisalberti, Guglielmo di Ockham, Pubblicazioni Dell’ Università Cattolica del Sacro Cuore, Μιλάνο 1996. [20] Βλ. Έκο, Επιμύθιο, ό.π., σ. 11. [21] Το ζήτημα δεν έχει διαφύγει της σύγχρονης κριτικής. βλ. ενδεικτικά Vintila Horia, “Politeismo del Nome della rosa”, στο Saggi su «Ιl nome della rosa», ό.π., σ. 118-122. [22] Για το επεισόδιο του αλόγου βλ. ενδεικτικά Franco Cardini, “Clericus in labyrintho”, στο Saggi su «Ιl nome della rosa», ό.π., σ. 21-32, ιδίως σ. 24-25. [23] Βλ. Έκο, Το όνομα του ρόδου, ό.π., σ. 44-45. Για το αντίστοιχο επεισόδιο από το Ζαντίγκ ή Το πεπρωμένο του Βολταίρου, από το οποίο άντλησε ο Έκο, βλ. Umberto Eco, “Horns, Hooves, Insteps: Some Hypotheses on Three Types of Abduction”, στο The Sign of Three: Dupin, Holmes, Peirce (Advances in Semiotics), έκδ. Umberto Eco & Thomas A. Sebeok, Bloomington, Ιντιάνα 1983, σ. 198-220. [24] Βλ. Έκο, Το όνομα του ρόδου, ό.π., σ. 26. Τα σχόλια στις αγκύλες είναι δικά μου. [25] Ό.π., σ. 37-38. [26] Βλ. Cardini, «Clericus in labyrintho», ό.π., σ. 24. [27] Βλ. Έκο, Το όνομα του ρόδου, ό.π., σ. 646-647. Τα σχόλια στις αγκύλες είναι δικά μου. [28] Βλ. ενδεικτικά Teresa De Lauretis, «Il ‘principio Franti’», στο Saggi su «Ιl nome della rosa», ό.π., σ. 45-55, ιδίως σ. 50. [29] Βλ. Έκο, Το όνομα του ρόδου, ό.π., σ. 655-656. [30] Βλ. Stephens, “Un’ Eco in fabula”, ό.π., σ. 147-148. Για το θέμα βλ. επίσης τη διεξοδική πραγμάτευση της Coletti, Naming the Rose, ό.π., σ. 172-205. [31] Βλ. Έκο, Το όνομα του ρόδου, ό.π., σ. 367. [32] Βλ. Giovannoli, “Introduzione”, ό.π., σ. 13, και Rocco Capozzi, “Intertestualità e semiosi: l’ éducation sémiotique di Eco”, στο Saggi su «Ιl nome della rosa», ό.π., σ. 156-173. [33] Βλ. Έκο, Το όνομα του ρόδου, ό.π., σ. 273. [34] Βλ. Parodi, “Silenzio o riso”, ό.π., σ. 61. [35] Βλ. Έκο, Το όνομα του ρόδου, ό.π., σ. 330, όπου η φράση και στο πρωτότυπο: «Omnis ergo figura tanto evidentius veritatem demonstrat quanto apertius per dissimilem similitudinem figuram se esse et non veritatem probat». [36] Για τον Ούγο του Αγίου Βίκτωρος ως σχολιαστή του ψευδο-Διονυσίου Αρεοπαγίτη, βλ. ενδεικτικά Έκο, Τέχνη και κάλλος, Γνώση, Αθήνα 1992, σ. 97-98. Για τους συλλογισμούς του ψευδο-Διονυσίου περί ανόμοιας ομοιότητας βλ. Umberto Eco, “Metafora e conoscenza nel Medioevo”, Scritti sul pensiero medievale, Bompiani, Μιλάνο 2012, σ. 589-665, ιδίως σ. 641-650. Το θέμα της ανόμοιας ομοιότητας πραγματεύεται και ο Jean-François Lyotard στο βιβλίο του Discorso, figura, μτφρ. με επιμ. Francesca Mazzini, εισαγωγή Elio Franzini, Mimesis, Μιλάνο 2008, σ. 220-223, αφορμώμενος από το ίδιο χωρίο του Ούγου του Αγίου Βίκτωρος. [37] Βλ. Έκο, Το όνομα του ρόδου, ό.π., σ. 646. [38] Βλ. Ουμπέρτο Έκο, Δεύτερο ελάχιστο ημερολόγιο, μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη, Γνώση, Αθήνα 1992, σ. 192, 194. [39] Βλ. και τις σχετικές παρατηρήσεις του Leonardo Lattarulo, “Tra misticismo e logica”, στο Saggi su «Ιl nome della rosa», ό.π., σ. 89-105, με τα συνοδευτικά σχόλια του Giovannoli στις σ. 105-106. [40] Για το ζήτημα βλ. ενδεικτικά Stephens, “Un’ Εco in fabula”, ό.π., και Capozzi, Lettura, interpretazione e intertestualità, ό.π., σ. 105-108. [41] Βλ. Έκο, Το όνομα του ρόδου, ό.π., σ. 19. [42] Βλ. Giovannoli, “Introduzione”, ό.π., σ. 11. [43] Φράση, με την οποία τίμησε άλλοτε και ο Δάντης τον εξαίσιο τροβαδούρο Αρνώ Ντανιέλ: «“O frate,” disse, “questi ch’io ti cerno / Col ditto,’ ed additò un spirto innanzi, / “Fu miglior fabbro del parlar materno”» (Dante, Purgatorio xxvi, 115-117)· βλ. ενδεικτικά Maurice Bowra, “Dante and Arnaut Daniel”, Speculum 27, 4 (Oct. 1952), 459-474.

Ένα όνομα για το ρόδο ή οι έννοιες και τα πράγματα

Σύνδεση