Η αποθέωση του αυτονόητου

Ο συγγραφέας τιμήθηκε το 2007 με το βραβείο Crafoord (ισοδύναμο του Νόμπελ για τη Βιολογία), τέσσερα χρόνια πριν γράψει το The Folly of Fools (το 2011). Φοβάμαι ότι η βράβευση εξήψε υπερβολικά τον συγγραφικό του οίστρο. Robert Trivers: Η μωρία των ανοήτων. Η λογική της εξαπάτησης και της αυτοεξαπάτησης στην ανθρώπινη ζωή, μτφρ. Παναγιώτης Δεληβοριάς, Κάτοπτρο, Αθήνα 2016, σελ. 600 «Όσο πιο καλλιεργημένοι γίνονται κάποιοι, τόσο πιο ανυπόφορη καταντά η φλυαρία τους.» Τόμας Μπέρνχαρντ Ο συγγραφέας τιμήθηκε το 2007 με το βραβείο Crafoord (ισοδύναμο του Νόμπελ για τη Βιολογία), τέσσερα χρόνια πριν γράψει το The Folly of Fools (το 2011). Φοβάμαι ότι η βράβευση εξήψε υπερβολικά τον συγγραφικό του οίστρο. Κάπου 600 σελίδες για την πολυεδρική προσέγγιση μιας μάλλον προφανούς επισήμανσης ‒ότι όσο πιο σίγουρος νιώθει κανείς για τις δυνάμεις του, τόσο πιο πιθανό είναι να επιβληθεί στους άλλους‒ εξαφανίζουν σε έναν ωκεανό πλατειασμών και επαναλήψεων τα διάσπαρτα κι ενίοτε πολύ ενδιαφέροντα παραδείγματα που παρουσιάζονται στο βιβλίο. Το θέμα των συγκρούσεων μεταξύ φυσικών παρορμήσεων και εκπαίδευσης, γονιδιακών καταβολών και συνειδητού ελέγχου της συμπεριφοράς, γνωστό από την αρχαιότητα ως «από φύσεως και ευτροφίας» ή και ως «nature versus nurture» στην ελισαβετιανή Αγγλία, απασχόλησε ιδιαίτερα φιλοσόφους όπως ο Καρτέσιος ή ο Τζον Λοκ, για να τύχει συστηματικότερης επεξεργασίας μετά τον Δαρβίνο. Στις αρχές του 20ού αιώνα, ψυχολόγοι της συμπεριφοράς όπως ο Γουίλιαμ Τζέιμς ανέπτυξαν θεωρίες περί ενστίκτων, ενώ εθνολόγοι όπως ο Φραντς Ούρι Μπόας άρχισαν να εντρυφούν στο «πνεύμα του πρωτόγονου ανθρώπου». Στα τέλη της δεκαετίας του 1960, αυτή η προβληματική κατέστη δημοφιλής με δυο βιβλία του Ντέσμοντ Μόρις, Ο γυμνός πίθηκος και Ο ανθρώπινος ζωολογικός κήπος.[1] Την ίδια δεκαετία, η αιφνίδια επιτυχία της σημειολογίας, με τις μελέτες του Ρολάν Μπαρτ ή του Ουμπέρτο Έκο κ.ά., προσέγγισαν από άλλη πλευρά ‒εκείνη των τεχνικών της διαφήμισης και των προτύπων της λαϊκής λογοτεχνίας‒ το πώς λειτουργούν μηνύματα που απευθύνονται, αφανώς, σε βαθύτερες συνειδησιακές δομές του κοινού, καθοδηγώντας έτσι τις προτιμήσεις του. Πρόσφατα μάλιστα, ακόμη και ιστορικοί άρχισαν να ανατρέχουν στη βιολογία για τις ερμηνείες μακροϊστορικών ερωτημάτων, όπως ο Γιουβάλ Νώε Χαράρι στο εξαιρετικό βιβλίο του Sapiens ‒ Μια σύντομη ιστορία του Ανθρώπου.[2] Κοντολογίς, έχει επαρκώς φανεί ότι πολλών ειδών αρέσκειες και απαρέσκειες, η πρόθυμη αποδοχή της κολακείας, η πηγαία βεβαιότητα πως σε κάθε αντιπαράθεση εμείς και οι δικοί μας έχουμε το δίκιο με το μέρος μας, ενώ οι άλλοι βρίσκονται εν αδίκω, ή η έφεση να κρίνουμε αρνητικά όποιους μας απορρίπτουν, δεν αποτελούν πολιτιστικά φαινόμενα, αλλά διατηρούν μιαν εξελικτική ιστορία που πηγαίνει πίσω στους πιθήκους κι ακόμη πιο πίσω, μέχρι κάποια γένη τρωκτικών όπως οι επίμυες. (Συμπεριλαμβάνοντας και το κόστος των θεωριών ευγονικής, οι οποίες επιχείρησαν να δικαιώσουν «βιολογικά» κάθε λογής ρατσιστικές προκαταλήψεις, με αποτρόπαια κορύφωση τις μαζικές εξοντώσεις του Ολοκαυτώματος.) Ιδιαίτερα την τελευταία δεκαετία, με την εξέλιξη των νευροεπιστημών και της νανοτεχνολογίας, έχουν διερευνηθεί πολύ συστηματικότερα ποικίλες νοητικές λειτουργίες, που παλιότερα κατακυρώνονταν σε μιαν ομιχλώδη συναισθηματικότητα, κι έχουν κυκλοφορήσει εξαιρετικές εκλαϊκευμένες μελέτες αυτών των προόδων. Κορυφαία ανάμεσά τους, κατά τη γνώμη μου, η μελέτη τού επίσης βραβευμένου με το Crafoord (από το 1990) E.O. Γουίλσον, με τίτλο Το νόημα της ανθρώπινης ύπαρξης (πάλι από τις εκδόσεις Κάτοπτρο, για την ελληνική γλώσσα). Αλλά αντιπαραθέστε, παρακαλώ, μερικές αράδες από τις 180 σελίδες αυτού του βιβλίου, με κάποιες ανάλογες από τις 600 της Μωρίας των ανοήτων, και θα δείτε κάτι σαν τις διαφορές που, στη μουσική, ξεχωρίζουν τον Μότσαρτ από τον Σαλιέρι. «Το συνονθύλευμα λογικής και συναισθήματος που αποκαλούμε ανθρώπινη φύση δεν ήταν παρά μία από τις δυνατές εκβάσεις, ένα αυτόνομα δημιουργημένο προϊόν το οποίο εμφανίστηκε πρώτο μεταξύ πολλών άλλων που θα μπορούσαν να διαθέτουν εγκέφαλο και αισθητήριο σύστημα με ικανότητες ανθρώπινου επιπέδου. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η αυτοεικόνα μας ως είδους ήταν ανέκαθεν διαστρεβλωμένη από βαθιές μεροληψίες και παρανοήσεις, τα «είδωλα» της δεισιδαιμονίας και της εξαπάτησης που περιέγραφε ο Μπέικον πριν από τέσσερις αιώνες. Μας επιβλήθηκαν όχι από τυχαία συμβάντα στην πολιτισμική μας εξέλιξη, αλλά, όπως είπε ο σπουδαίος φιλόσοφος, από τη «γενική φύση του νου». Και έτσι ήταν πάντοτε. Η σύγχυση κυριαρχούσε…» (Wilson, σ. 124). «Στο ανθρώπινο είδος, η εξαπάτηση και η αυτοεξαπάτηση αποτελούν δυο όψεις του ίδιου νομίσματος. Αν περιορίσουμε την έννοια της εξαπάτησης αποκλειστικά στη συνειδητή εξαπάτηση ‒στα εξόφθαλμα ψεύδη‒, τότε θα παραβλέψουμε την πολύ ευρύτερη κατηγορία της ασυνείδητης εξαπάτησης, στην οποία συγκαταλέγεται η αυτοεξαπάτηση. Αν, πάλι, μελετήσουμε την αυτοεξαπάτηση χωρίς να λογαριάσουμε ότι πηγάζει από την προσπάθεια εξαπάτησης των άλλων, θα παραβλέπαμε την κύρια λειτουργία της. Σε τέτοια περίπτωση, κινδυνεύουμε να εκλογικεύσουμε τη φύση της αυτοεξαπάτησης ως αμυντική, όταν στην πραγματικότητα είναι συνήθως επιθετική… Ένα κομβικό εύρημα είναι ότι ο απατεώνας και ο εξαπατώμενος εγκλωβίζονται σε έναν συνεξελικτικό αγώνα, ο οποίος συμβάλλει στη συνεχή βελτίωση των εκατέρωθεν προσαρμογών. Μια τέτοια προσαρμογή είναι η νοημοσύνη καθ’ εαυτήν.» (Trivers, σ. 31-3). Μολονότι υπέρ το δέον αναλυτική, η επιχειρηματολογία του Τρίβερς ανατρέχει συχνά σε παραδείγματα από το σύνολο του οργανικού κόσμου, αναζητώντας την εξαπάτηση παντού, ως ένα από τα βαθύτερα χαρακτηριστικά της ζωής. Από τα ζώα και τα φυτά έως τα βακτήρια και τους ιούς, όταν εξαπατούν ενεργά έναν ξενιστή, προκειμένου να διασφαλίσουν την είσοδό τους στον οργανισμό του. Κάνει έτσι ακόμη πιο ακλόνητη την κεντρική θέση του βιβλίου του, ότι το να εξαπατούμε και να αυτοεξαπατώμεθα βρίσκεται τόσο βαθιά μέσα μας, ώστε να διατρέχει όλες τις ανθρώπινες σχέσεις και να καθιστά ματαιοπονία κάθε απόπειρα έγκαιρης ανίχνευσης και παράκαμψής του. Έχοντας εντοπίσει εννέα κατηγορίες αυτοεξαπάτησης σε επίπεδο ατομικής και κοινωνικής ζωής των ανθρώπων ‒υπερτίμηση του εαυτού, απαξίωση των άλλων, σημασία ενδοομαδικών και εξωομαδικών σχέσεων, μεροληψία κ.ά.‒ δοκιμάζει να επεκτείνει την ισχύ τους σε όλη τη χλωρίδα και την πανίδα. Από τις ορχιδέες στις πεταλούδες, απ’ τα καβούρια στα κοράκια κι από τους πιθήκους στους λαθρεμπόρους που ψάχνουν τρόπους να περάσουν απαγορευμένες ουσίες από αυστηρά τελωνεία! Σε τόσο ιλιγγιώδη γκάμα παραδειγμάτων, καταλαβαίνει κανείς ότι μπορεί να συναντήσει παραδείγματα συναρπαστικά ή απλώς ενδιαφέροντα, διασκεδαστικά ή απολύτως αναμενόμενα, καθώς και πολλά (μα πάρα πολλά) που δεν κάνουν άλλο από το να επαναλαμβάνουν ό,τι έχει ήδη επισημανθεί σε προηγούμενα. Στα πολύ ενδιαφέροντα παραδείγματα εντάσσονται εκείνα που δείχνουν την αυτοεξαπάτηση να λειτουργεί ως «ανοσοποιητικό σύστημα του νου», εξωραΐζοντας ή εκλογικεύοντας ό,τι τείνει να μας κάνει δυστυχείς κι ευνοώντας εικονικές θεραπείες του λεγόμενου «placebo effect». Στα αναμενόμενα, όσα παραθέτει περί εξαπάτησης και αυτοεξαπάτησης στις συναλλαγές των χρηματιστηρίων ή σε όσους κάνουν χρήση ναρκωτικών ουσιών, καθώς και (ίσως λιγότερο αναμενόμενα) στην αναπτυγμένη αίσθηση χιούμορ, που παρατηρείται σε όσους δεν έχουν την έφεση να εξαπατούν τους εαυτούς τους, ή στην περίοδο της ωοθυλακιορρηξίας που κάνει τις γυναίκες επιθετικότερες προς πιθανές ερωτικές αντιζήλους, κατά την ερωτοτροπία των δύο φύλων. Στα απολύτως πληκτικά παραδείγματα, τέλος, οι δια μακρών εξηγήσεις αεροπορικών ατυχημάτων, στα οποία συνέβαλαν η υπερεκτίμηση των ικανοτήτων κάποιων πιλότων και η εκλογίκευση των ενδείξεων κάποιων οργάνων ή η υποτίμηση των τεχνικών μειονεκτημάτων τους. Βρήκα έξοχο, πάντως, ένα παράδειγμα «μεροληπτικής προτίμησης» που, «σύμφωνα με πρόσφατα πειραματικά ευρήματα», ισχύει σε ενήλικους πιθήκους αλλά και σε τετράχρονα παιδιά: «Όταν ένας πίθηκος αναγκάζεται να διαλέξει ανάμεσα σε δύο αντικείμενα με διαφορετικό χρώμα (φέρ’ ειπείν, ανάμεσα σε ένα μπλε και ένα κόκκινο κουφέτο) και λίγο αργότερα κληθεί να διαλέξει ανάμεσα στο αντικείμενο που μόλις απέρριψε και ένα ομοειδές με κάποιο τρίτο χρώμα (κίτρινο κουφέτο), τότε θα απορρίψει εκ νέου το αντικείμενο που είχε απορρίψει αρχικά, σαν να προσπαθεί να φανεί συνεπής στην αρχική επιλογή του.» (σ. 257). Νομίζω ότι το συγκεκριμένο πειραματικό εύρημα ερμηνεύει με εξαιρετική ευστοχία τη συμπεριφορά των ψηφοφόρων των ΣΥΡΙΖΑ και ΑΝΕΛ στις εκλογές του Σεπτεμβρίου 2015. Το βιβλίο κορυφώνει το ενδιαφέρον του με το πώς η αυτοεξαπάτηση λειτουργεί σε ιστορικά αφηγήματα, σε πολεμικές συγκρούσεις, στη θρησκεία και στην απροθυμία πολλών επιστημόνων να αναθεωρήσουν τα επιστημονικά τους μοντέλα. Μόνο που αυτό το ενδιαφέρον έγκειται σε όσα λέγονται για τα ίδια τα παραπάνω πεδία, όχι για το πώς σε αυτά επιβεβαιώνεται η έφεση στην εξαπάτηση και την αυτοεξαπάτηση, καθώς κάτι τέτοιο είναι εξαρχής πρόδηλο. Η τουρκική άρνηση της γενοκτονίας των Αρμενίων, λ.χ., ή ο ισχυρισμός των Σιωνιστών ότι οδήγησαν «έναν λαό χωρίς γη σε μια γη χωρίς λαό», κ.ά. συναφή, σχολιάζονται με πολλήν οξυδέρκεια. Αλλά η λειτουργία της εξαπάτησης και της αυτοεξαπάτησης σε αυτά είναι ορατή δια γυμνού οφθαλμού. Το ίδιο ισχύει για την απαξίωση των άλλων και την ολέθρια αυτοπεποίθηση στις πολεμικές συρράξεις, με κορυφαίο παράδειγμα, πράγματι, τον πόλεμο των ΗΠΑ κατά του Ιράκ· το ίδιο για τις θρησκευτικές πεποιθήσεις και τη συμβολή τους σε ενδοομαδική συνεργασία, η οποία όμως ελέγχει την ατομική ζωή και δημιουργεί εξωομαδικές εχθρότητες· και το ίδιο για σωρεία ανασχέσεων σε επιστημονικές προόδους, εξαιτίας της δυσφορίας πολλών επιστημόνων (ιδίως στις κοινωνικές επιστήμες) να αποδεχτούν την κατάρριψη θεωριών τις οποίες επί χρόνια υπηρετούν. Αλλά ιστορικοί όπως λόγου χάρη ο Γιουτζίν Ρόγκαν έχουν εξαιρετικά περιγράψει και τεκμηριώσει την εξόντωση των Αρμενίων, κατά την «πτώση των Οθωμανών»[3]· βιολόγοι όπως ο Ρίτσαρντ Ντόκινς έχουν σε αλλεπάλληλες μελέτες τους δείξει τις σκοπιμότητες της «περί θεού αυταπάτης»[4]· και πάρα πολλοί φιλόσοφοι των επιστημών, όπως ο Τόμας Κουν ή ο Καρλ Πόπερ, έχουν εμβριθώς εκθέσει τις αδράνειες μέσα στη «δομή των επιστημονικών επαναστάσεων»[5] ή στη «λογική των επιστημονικών ανακαλύψεων»[6], τονίζοντας, ακριβώς, τα ποικίλα στρατηγήματα των επιστημόνων για να κρατήσουν σε ισχύ θεωρίες που πειραματικά ευρήματα τις έχουν προ πολλού ακυρώσει. Κάπου εκεί τελειώνει το αναγνωστικό ενδιαφέρον. Γιατί όταν φτάνει κανείς στο τελευταίο κεφάλαιο, με τίτλο: «Αντιπαλεύοντας την αυτοεξαπάτηση στην προσωπική μας ζωή», βρίσκεται μπρος στην αποθέωση του αυτονόητου. Το πόσο πρέπει να εμπιστευόμαστε παρατηρήσεις φίλων, να διορθώνουμε τις μεροληψίες μας και να αποφεύγουμε την φιλεπιδειξία, δειγματίζονται με επεισόδια της προσωπικής ζωής του συγγραφέα, στα οποία όμως επικρατεί μια σχεδόν συγκινητική αφέλεια. Κορυφαίο, το πώς παρά λίγο να παρασύρει σε θανατηφόρο αυτοκινητικό ατύχημα μια νεαρή φίλη του, όταν την είδε να θαυμάζει τις οδηγητικές ικανότητες ενός ανεψιού του, ο οποίος τους συνόδευε στο ταξίδι, και θέλησε να πάρει ο ίδιος το τιμόνι, για να τον υπερβεί σε δεινότητα! Όσο για τις θυμοσοφικής απόχρωσης γενικεύσεις του τελευταίου κεφαλαίου, όπως ότι «η δημοφιλία του θεάτρου προέκυψε από το ότι οι θεατές βλέπουν τα πάντα, σε αντίθεση με τους ηθοποιούς οι οποίοι περιορίζονται από τη θέση τους στη σκηνή», είναι από αυτές που συναντά κανείς σε κάθε θεατρολογικό δοκίμιο, ενώ κάποιες άλλες, όπως ότι «όσο ζει κανείς μαθαίνει, μα για να μάθει κάποιος από τα λάθη του πρέπει, δυστυχώς, πρώτα να τα διαπράξει», είναι από αυτές που διεκδικούν βραβείο λογοτεχνικής κοινοτοπίας. Εξάλλου, σε μια χώρα στην οποία «ορισμένες αυταπάτες» βοήθησαν εκείνους που τις είχαν να εξαπατήσουν την εκλογική πλειοψηφία και να γίνουν κυβέρνηση, δεν χρειάζονται πολλά παραδείγματα για να πειστεί κανείς πως ο χαρακτήρας της αυτοεξαπάτησης δεν είναι αμυντικός, αλλά «συνήθως επιθετικός». Ως «εξέχων θεωρητικός της εξελικτικής βιολογίας», ο Ρόμπερτ Τρίβερς θα έκανε καλύτερα να περιοριστεί στις έρευνες και στα μαθήματά του στο Πανεπιστήμιο του Νιου Τζέρσεϊ, όπου διδάσκει. Η σοφή εκλαΐκευση ειδικών θεωριών και των ερευνητικών ευρημάτων που τις στηρίζουν σίγουρα δεν είναι το φόρτε του. [1] Ελληνική έκδοση: Κέδρος, 2007 και 2012, αντίστοιχα. [2] Ελληνική έκδοση: Yuval Noah Harari, Sapiens: Μια σύντομη ιστορία του ανθρώπου, μτφρ. Μιχάλης Λαλιώτης, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2015. [3] Βλ. ομότιτλο βιβλίο, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2016. [4] Βλ. ομότιτλο βιβλίο, Κάτοπτρο, Αθήνα 2007. [5] Βλ. ομότιτλο βιβλίο, Σύγχρονα Θέματα, Αθήνα 1997. [6] Βλ. ομότιτλο βιβλίο (The Logic of Scientific Discovery), πρώτη έκδοση στα αγγλικά 1959.

Η αποθέωση του αυτονόητου

Σύνδεση