Ο λόγιος ως ταραξίας

Ο Μιχαήλ Μητσάκης (1864;-1916) θυμίζει ήρωα του Γκόγκολ. Αντιφατικός αυτοδαπανώμενος, εμμονικός, υπερβολικός. Ένα παράδοξο μίγμα ρομαντισμού και ρεαλισμού. Ο Μιχαήλ Μητσάκης (1864;-1916) θυμίζει ήρωα του Γκόγκολ. Αντιφατικός αυτοδαπανώμενος, εμμονικός, υπερβολικός. Ένα παράδοξο μίγμα ρομαντισμού και ρεαλισμού. Κάτι τέτοιο αναδεικνύεται από όσα γνωρίζουμε για τη ζωή και τους τρόπους του αλλά και από τα κείμενά του. Ανήκει στους μανιακούς της γραφής, αν σκεφτεί κανείς τη συγγραφική του παραγωγή έως το 1896, όταν άρχισε να θολώνει ο νους του και η ζωή του πήρε την κατηφόρα. Δεν είναι ο μόνος που ζει τη λογιοσύνη με τέτοια ένταση, με τέτοιο πάθος για τη γραφή και τη γνώση. Δεν είναι επίσης ο μόνος που η σχεδόν ολοκληρωτική προσχώρησή του στη δίνη της επικαιρότητας δεν άφησε μεγάλα περιθώρια για αφοσίωση σε έργο συστηματικό, με κεντρικό άξονα και ειδολογική ταυτότητα. Ξεχωρίζει όμως γιατί, τελικά, μέσα από τον κυκεώνα των κειμένων του αναδύεται μια δημόσια παρουσία που διαθέτει δύο σπουδαία γνωρίσματα: μαχητικότητα και ύφος. Θυμίζει ενίοτε τον φαρμακερό σαρκασμό και την αφοριστική γραφή του Καρλ Κράους (1874-1936), περισσότερο όμως θυμίζει τον Εμμανουήλ Ροΐδη (1836-1904), με το ύφος του οποίου έχει εκλεκτική συγγένεια. Βέβαια, ο Ροΐδης θεωρείται ασυναγώνιστος, γιατί η γραφή του είναι άλλης κλάσης. Η διαφορά εντοπίζεται στη γενική συγκρότηση της συγγραφικής ταυτότητας από τον Ροΐδη και, επιμέρους, στην ειρωνική απόσταση που κρατά, ακόμη και στις πιο ακραίες αντιπαραθέσεις, καθώς και στη συνέπεια με την οποία υπερασπίζεται αρχές και απόψεις σε όλη του τη ζωή. Ο Μητσάκης φαίνεται να τον θαυμάζει αλλά και να τον ανταγωνίζεται. Ίσως η αίσθηση του ανταγωνισμού να έκανε τον Ροΐδη, ο οποίος ήταν κατά είκοσι πέντε τουλάχιστον χρόνια πρεσβύτερός του, να δηλώσει στη συνέντευξή του στον Μποέμ, που έχει ήδη δημοσιευθεί σ’ αυτές τις σελίδες: «Ο Μητσάκης θέλει να κάμη ιδικόν του ύφος. Αυτό είναι πάρα πολύ. Δεν το χωνεύω. Είναι καθαρά οίησις» (ARB, τχ. 72, Απρ. 2016). Για να κατανοήσει κανείς τον συγκεκριμένο τύπο λογίου ή διανοουμένου πρέπει να προσπαθήσει να κατανοήσει την εποχή, δηλαδή την ελληνική πραγματικότητα στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Πρόκειται για πραγματικότητα ρευστή, υπό διαμόρφωση, όπου όλα βρίσκονται στα σπάργανα. Μια ολόκληρη κοινωνία εν τω γεννάσθαι, που βιώνει τη δύσκολη και αργή διαδικασία να συγκροτήσει κράτος και να θεμελιώσει θεσμούς. Η σύγκρουση και η αντιπαράθεση, στην ελληνική εξημμένη μορφή τους, κυριαρχούσαν σε όλους τους τομείς του κοινωνικού βίου, πρωτίστως όμως στην πολιτική σκηνή. Εξίσου κυρίαρχες ήταν η παρακμή του πολιτικού συστήματος και η ιδεολογική σύγχυση. Σε αυτό το περιβάλλον άνθισε ο Τύπος. Εφημερίδες, περιοδικά και φυλλάδια ξεφύτρωναν σαν μανιτάρια, ξεπερνώντας σε αριθμό τους ευάριθμους αναγνώστες τους. Η παρουσία τους όχι μόνο δεν συνέβαλε στην αγωγή του πολίτη και στο ακόνισμα της κρίσης του, αλλά, αντίθετα, τον ενέπλεκε στον φατριασμό και στον φενακισμό. Η προσπάθεια να προσαρμοστεί το σκηνικό στο πρότυπο της Ευρώπης κατέληγε σε ένα αντιφατικό ανατολίτικο παζάρι, στο οποίο συνυπήρχαν τα πιο ανόμοια στοιχεία. Κάτι που εξακολουθεί βέβαια να ισχύει και σήμερα, μολονότι τώρα με άλλες μορφές και προσοικειώσεις. Στο επιτακτικό αίτημα της προσαρμογής και της εξομοίωσης έπρεπε να ανταποκριθούν οι οργώντες προς τα γράμματα νέοι, οι οποίοι συνέρρεαν στην Αθήνα για να πραγματοποιήσουν τα όνειρά τους. Έβρισκαν μια χοάνη αναβρασμού και αλληλοπάθειας, έναν αχταρμά φημών και προκαταλήψεων, ταχύτητας και ακινησίας. Η Ελλάδα του 19ου αιώνα ήταν το θύμα ενός εξακολουθητικού παραδαρμού. Η εθνική ασάφεια και ο κοινωνικός πρωτογονισμός ανάγκασαν πολλούς μορφωμένους νέους, που ήθελαν να ασχοληθούν με τις τέχνες και τα γράμματα, να υποκύψουν στις απαιτήσεις της επικαιρότητας και να αναλάβουν ταυτόχρονα πολλές αποστολές. Έτσι κάποιος μπορούσε να είναι, την ίδια στιγμή, και λογοτέχνης και κριτικός και ιστορικός και γλωσσολόγος και πολιτικός και οτιδήποτε άλλο. Στις περισσότερες περιπτώσεις υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής: η «δημοσιογραφία». Η ζήτηση για κείμενα γενικού περιεχομένου (εκτός από τα πολιτικά που βρίσκονταν πάντα στην κορυφή) ήταν μεγάλη και ο προσανατολισμός σταθερός: ο μέσος αναγνώστης. Για τους λογίους και τους λογοτέχνες η εξάρτηση από τη δημοσιογραφία είχε να κάνει με την επιβίωση. Έπρεπε μάλιστα να γράφουν πολύ και σε διαφορετικά έντυπα για να εξασφαλίζουν τα προς το ζην στοιχειώδη. Όχι σπάνια η συνάφεια με τον δημοσιογραφικό λόγο επηρέαζε τη γραφή τους, ενώ συνάμα τους πόριζε και μια κάποια δημοσιότητα, η οποία, όταν τους καθιέρωνε, τους καθιστούσε ισχυρούς παράγοντες στον χώρο τους. Με αυτά κατά νου, αν δούμε ξανά την περίπτωση Μητσάκη, διαπιστώνουμε πως συνέβη και με αυτόν το ίδιο που συνέβη με πολλούς άλλους: η δημοσιογραφία και η επικαιρότητα κυρίευσαν τη ζωή τους. Αυτή ήταν η συνθήκη που καθόριζε όλα τα υπόλοιπα. Άπειρα τα κείμενα στα οποία συνυπάρχουν η λογοτεχνική ή η κριτική γραφή με τη δημοσιογραφική ρητορεία. Τα περισσότερα ξεχάστηκαν. Όσα διασώθηκαν εντάσσονται σε μια ιδιαίτερη κατηγορία, που δεν έχει όνομα, προσφέρει όμως στέγη στον υβριδικό χαρακτήρα τους. Ορισμένα μάλιστα από αυτά αναγνωρίζονται ως σημαντικά στην ιστορία της νεοελληνικής γραμματείας. Ο Μητσάκης ανήκει σε αυτή την υβριδική κατηγορία. Τα κείμενά του έχουν πολυμερή σύσταση, που δεν μπορείς να την περιορίσεις ή να την διαχωρίσεις. Αυτό το γνώρισμα τα καθιστά ενδιαφέροντα για τη σημερινή εποχή, εποχή που ενδιαφέρεται εξόχως για την υπέρβαση των ορίων και την ανάμιξη των ειδών. Διαβάζοντας κάποιο από αυτά, δεν είναι κανείς σίγουρος αν πρόκειται για χρονογράφημα, για επιφυλλίδα, για δοκίμιο, για λογοτεχνικό παστίς ή για κάτι άλλο που περιέχει λίγο απ’ όλα. Ορισμένα θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν με τη λέξη που ο Ροΐδης χρησιμοποιούσε για τα ευκαιριακά του γραπτά: σκαλαθύρματα, δηλαδή παιγνιώδεις ασκήσεις γραφής. Άλλη κυρίαρχη τάση του 19ου αιώνα είναι η ενασχόληση όλων με την πολιτική, φαινόμενο που εξέθρεψε τον λίβελλο (σε όλες τις εκδοχές του) και, ευρύτερα, την πολεμική αντιπαράθεση, με συνήθη όπλα τη δυσφήμηση, τη συκοφαντία, τον χλευασμό, τη διαβουκόληση. Σε πιο ήπιες καταστάσεις τα μέσα ήταν η ειρωνεία, ο σαρκασμός, η ευφυολογία. Η ρευστότητα της κατάστασης στην Ελλάδα του 19ου αιώνα και η έξαρση των παθών σε μια κοινωνία άγουρη και αλλοπρόσαλλη, μαζί με την ανάγκη για βιοπορισμό, ανάγκαζαν όσους ήθελαν να ασχοληθούν με το γράψιμο να υπηρετούν πολλούς αφέντες ταυτόχρονα κι έτσι να μην ολοκληρώνουν ποτέ μια συγκεκριμένη συγγραφική οντότητα. Ο Μητσάκης, όπως και πολλοί άλλοι σύγχρονοί του, ανήκουν σε αυτή την εποχή, και μόνον αν τον δούμε στα συμφραζόμενά της, αποκτούν τα κείμενά του την πραγματική τους προοπτική. Οι χαρακτηρισμοί για τη συμβολή του στη νεοελληνική γραμματεία καλύπτουν μεγάλο φάσμα: από τον «πρωτότυπο τολμητία» και «ασυμβίβαστο ριζοσπάστη» του Μ. Περάνθη έως τον παρατηρητικό νατουραλιστή με διακριτικά την «ανομοιογένεια της γλώσσας» και την «ακαταστασία της γραφής» του Κ. Θ. Δημαρά. Στο ενδιάμεσο διαβάζουμε: «από τους λαμπροτέρους, εικονικωτέρους, σπινθηροβολωτέρους αρθρογράφους» (Βλ. Γαβριηλίδης), «ένας δυνατός, ένας πρωτότυπος, ένας “ποιητής ρεαλιστής” […] το πνεύμα του απαράμιλλον […] το ύφος του νευρώδες, καλαίσθητον, περίτεχνον…» (Γρ. Ξενόπουλος), «πεζογράφος - στυλίστ» (Ρ. Φιλύρας), «ένας αλκοολικός της γραφής» (Κ. Παρορίτης), «ακόλαστοι χρωματισμοί, Ζολαδική εμμονή στις πιο κουραστικές λεπτομέρειες» (Άρ. Καμπάνης), «με το ένα χέρι του κρατών την πένναν και με το άλλο το μαστίγιον (Αλ. Μωραϊτίδης), «τύπος ανώμαλος και αλλοπρόσαλλος, ασταθής εις τας γλωσσικάς του πεποιθήσεις, ακριβολόγος εις την έκφρασιν και παρατηρητικός, θηρεύων ενίοτε την πρωτοτυπίαν…» (Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος), «ασύγκριτος κολορίστας, Ροντέν του πεζού λόγου» (Μ. Μαλακάσης).[1] Γλωσσικά ο Μητσάκης είναι μια συνηθισμένη περίπτωση της εποχής του: υποστήριζε τη δημοτική και κατανοούσε την αναγκαιότητά της, αλλά έγραφε στην καθαρεύουσα ή μάλλον σε μια μορφή καθαρεύουσας που ενσωμάτωνε πολλά στοιχεία της δημοτικής και ήθελε να κρατηθεί στο επίπεδο της αστικής καθομιλουμένης. Ο ίδιος προέβλεπε (το 1893) για το μέλλον της γλώσσας στην Ελλάδα: «Επί πολλά χρόνια θα εξακολουθήση η κατάστασις αυτή, φιλολογικής παραγωγής δηλαδή ποικιλωτάτης εις όλους τους υπάρχοντας γλωσσικούς τύπους τους οποίους μας εκληροδότησεν αιώνων παρελθόν [...] Ύστερα δε απ’ αυτά τα χρόνια, τα οποία ίσως θα βαστάξουν έως ου τελειωθή κ’ η εθνική ημών ενότης, ως γενική, καθολική, καθαυτό εθνική γλώσσα, γραφομένη μαζί και λαλουμένη, δε μπορεί παρά να επικρατήση η γλώσσα, η οποία θα έχει βαθμηδόν διαμορφωθή εις τα μεγάλα αστικά κέντρα και ιδίως εις την πρωτεύουσαν».[2] Ανεξάρτητα από τις απόψεις για τη γλώσσα, το επίτευγμα του Μητσάκη ήταν η κατάκτηση προσωπικού ύφους που αναδείκνυε την ιδιαιτερότητά του. Η ιδιαιτερότητα αυτή δεν ήταν απλώς μορφολογική ιδιορρυθμία, που περιοριζόταν στη ρητορική επένδυση, ένα είδος εξωτερικού στολισμού του λόγου, για να εντυπωσιάσει και να προκαλέσει. Όποιες και αν ήταν οι υπερβολές του ή οι συνέπειες της αστάθειας ή της ανομοιομορφίας στα κείμενά του, το ύφος υπήρξε όργανο άσκησης κριτικής, είναι το όπλο του όταν καλείται να αντιμετωπίσει την ελληνική πραγματικότητα. Ο σαρκασμός, η ειρωνεία και ο ρητορικός καρναβαλισμός του Μητσάκη εντάσσονται στη μόνιμη πολεμική του ετοιμότητα. Ανήκε στην κατηγορία των λογίων που εκφράζανε με παρρησία τη γνώμη τους και έκαναν αισθητή την παρέμβασή τους στον δημόσιο χώρο, μέσα στην κυρίαρχη ατμόσφαιρα της εθνικής απροσδιοριστίας. Η εικόνα του ελληνικού 19ου αιώνα, ως προς αυτό, είναι εικόνα διαρκούς αναστάτωσης και άναρχης πορείας. Δεν ήταν όλες οι παρεμβάσεις ενδιαφέρουσες ως τρόπος γραφής. Ο Μητσάκης όμως δεν ανήκε στο σωρό. Ο δικός του λόγος ξεχωρίζει γιατί κατορθώνει να ξεφύγει από την πεπατημένη και να μετατρέψει την κριτική σε υφολογικό επίτευγμα. Το βλέπουμε αυτό και στη συνέντευξή του στον Μποέμ όταν π.χ. σχολιάζει ειρωνικά: «Επλημμύρησεν η Ελλάς δόξης, επλημμύρησεν από μοναδικούς ποιητάς, από εξόχους ιστορικούς, από τρομακτικούς δραματογράφους, από περιφανείς διηγηματογράφους, από πνευματώδεις δημοσιογράφους, από πολυμαθείς καθηγητάς Πανεπιστημίου, όλα λαμπρά! Όλα έξοχα, όλα έξοχα! Τι ευτυχής τόπος, τι ευτυχής!». Ο Μποέμ δεν αποδίδει παραστατικά μόνο τους ιδιόρρυθμους τρόπους του Μητσάκη, βυθισμένου στην ανάγνωση και στη γραφή, παρακινημένου από μια έξαψη σαν προμήνυμα της επερχόμενης κατάρρευσης, αλλά και την ιδιαιτερότητα του ύφους του, ως συμπεριφορά και ως λόγο. Το πεδίο βέβαια στο οποίο διέπρεψε ο Μητσάκης ήταν η κριτική της ελληνικής κοινωνίας, με επιμέρους βολές εναντίον της πολιτικής αχρειότητας και της διαφθοράς στη δημόσια διοίκηση. Συνέβαλε επίσης βιτριολικά στην καταπολέμηση της εθνικής ψώρας που λέγεται πτωχαλαζονεία. Φερειπείν «Το πονηρότερον και το μάλλον ευκόλως απατώμενον εξ όλων των ζώων είναι ο …έλλην».[3] «Πέντε Άγγλοι πέντε ασχημιές, πέντε Γάλλοι πέντε τρέλλες, πέντε Γερμανοί πέντε συμφέροντα, πέντε Έλληνες δέκα ανοησίες».[4] «Συκοφαντία λέγεται πάσα δι’ οιουδήποτε μέσου επίδειξις ή αποκάλυψις εις το κοινόν του τέλματος, εν ω κυλίεται το κόμμα· απεναντίας η από του τέλματος τούτου δι’ οιουδήποτε μέσου επίρριψις παντός είδους βορβόρου επί των καθαρών ενδυμάτων των άλλων λέγεται Αλήθεια».[5] Στις 6 Οκτωβρίου του 1885, εγκαινιάζοντας με πολλούς άλλους ψευδωνυμογράφους, το πρώτο τεύχος του περιοδικού Το Άστυ, και υπογράφοντας ως «Κρακ» δίνει μια εξαιρετικά ρεαλιστική εικόνα (η οποία δυστυχώς εξακολουθεί να μας είναι οικεία) για το καθολικό κραχ που υπέστη η ελληνική κοινωνία: «Αν εζητείτο λέξις δυναμένη μόνη αυτή να συνοψίση την όλην ημών κατάστασιν, αναμφιβόλως ουδεμία άλλη θα ηδύνατο να εκπληρώση τούτο ακριβέστερον και εκφραστικώτερον ή το μονοσύλλαβον καββαλιστικόν λεξείδιον της χρηματιστικής argot κρακ. Αυτή η κυβέρνησις εκήρυξεν προ πολλού το οικονομικόν κρακ. Η φιλολογία μας βρίσκεται εις διηνεκές κρακ γενναίων εμπνεύσεων και άξιων λόγου έργων. Κρακ πολιτικών ανδρών, κρακ κοινωνικών συμβάντων, μεγάλων επιχειρήσεων, αξιομνημονεύτων πράξεων, κινήσεως, ζωής». Ο Μητσάκης δεν ήταν μόνο οξύχολος δημοσιογράφος της πολιτικής πραγματικότητας ή μόνο χρονογράφος της ελληνικής κοινωνίας. Στον σύντομο βίο του υπηρέτησε και την πεζογραφία με τη γνωστή του καλλιέπεια. Διέπρεψε συνάμα ως σχολιογράφος της εκδοτικής κίνησης και ως οξυδερκής κριτικός ανθρώπων και πραγμάτων στο πολιτισμικό πεδίο. Ακόμη περισσότερο: δημοσίευσε εξαιρετικές ταξιδιωτικές εντυπώσεις από την Ελλάδα της εποχής του και αποτύπωσε σε καλογραμμένα κείμενα την Αθήνα στην αμφίθυμη απόπειρά της να μετατραπεί σε κανονική μητρόπολη.[6] Αν ζούσε σήμερα ίσως να διαπίστωνε ότι η διαδικασία ακόμη συνεχίζεται. Εκεί κοντά στα τριάντα πέντε του χρόνια ο Μητσάκης συναντήθηκε με το σκοτάδι. Η ψυχική διαταραχή κυριάρχησε επάνω του για τα επόμενα είκοσι χρόνια της ζωής του. Ο ίδιος, ήδη το 1889, απευθύνει στους αναγνώστες του ένα μήνυμα απελπισίας, σαν κραυγή βοήθειας που πέφτει στο κενό: «Άνθρωποι, χριστιανοί, αδελφοί, δεν γνωρίζετε να μου υποδείξετε κανένα θηριοδαμαστήν δι’ αυτά τα δύο αγρίμια, αυτόν τον πάνθηρα και αυτήν την τίγριν, άτινα φέρω εντός μου, κατασπαράσσοντα την σάρκα μου, ‒ τον Εγκέφαλόν μου και την Καρδίαν μου;…».[7] [1] Για τους χαρακτηρισμούς βλ. Μιχ. Περάνθης (επιμ.), Μιχαήλ Μητσάκης. Το έργο του, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα [1956], σ. 51-52. [2] Ό.π., σ. 399. [3] Ό.π., σ. 391. [4] Ό.π., σ. 392. [5] Μιχαήλ Μητσάκης, Αφηγήματα και ταξιδιωτικές εντυπώσεις (επιμ. Μ. Γ. Σέργης), Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, Αθήνα 2006, σ. 600. [6] Πβ. και τα ακόλουθα εύστοχα σχόλια: «Δύσκολα παιδικά χρόνια, ημιτελείς σπουδές στη Νομική, δημοσιογραφία, απουσία ερωτικού συντρόφου, άσχημα οικονομικά, αποτυχημένες εκδοτικές προσπάθειες, κακόβουλα σχόλια και ψυχική ασθένεια στο τέλος, είναι με δυο λόγια η ζωή του Μιχαήλ Μητσάκη. Παρά τις αντιξοότητες, όμως, ο συγγραφέας άφησε ένα μοναδικό, πολύ σπουδαίο λογοτεχνικό έργο. […] Ο Μητσάκης, ένας flâneur στην Αθήνα, στοχάζεται και ερμηνεύει τα ασύνδετα και διακεκομμένα ράκη των συνομιλιών, είναι ψυχογράφος των ανθρώπινων παθών και με όλες του τις αισθήσεις σε εγρήγορση συλλαμβάνει εικόνες, ακούσματα, οσμές, γεύσεις, χειρονομίες [...]. Στο παλίμψηστο μιας πόλης υπό κατακρήμνιση και υπό κατασκευή, κοσμοπολίτης και ελληνοκεντρικός ταυτόχρονα, είναι μια προσωπικότητα ανάμεσα σε δύο κόσμους, ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν, ανάμεσα στο πριν και στο μετά…», Άννα Λυδάκη, «Η Αθήνα του Μιχαήλ Μητσάκη», Το Βήμα, 17 Απριλίου 2016 (βιβλιοκριτική για το βιβλίο του Μ. Γ. Σέργη, Αστική λαογραφία. Αναπαραστάσεις της Αθήνας (1880-1896) στο συγγραφικό έργο του Μιχαήλ Μητσάκη, Ηρόδοτος, Αθήνα 2016). [7] Περάνθης, ό.π., σ. 391.

Σύνδεση