Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ

Τη γη δεν την κληρονομείς από τους πατέρες σου, την δανείζεσαι από τα παιδιά σου. Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ Στην αρχή-αρχή του Μικρού Πρίγκιπα συναντάμε τη φράση «Οι μεγάλοι δεν καταλαβαίνουν ποτέ τίποτα από μόνοι τους και είναι κουραστικό για τα παιδιά να τους εξηγούν το καθετί ξανά και ξανά». Ομολογώ ότι η φράση με αιφνιδίασε και με έβαλε σε σκέψεις. Κλόνισε την πεποίθησή μου ως αναγνώστη και ακόμη περισσότερο ως κριτικού. Πώς θα μπορούσα να μιλήσω για ένα βιβλίο που ισχυρίζεται ότι δεν καταλαβαίνω γενικώς τίποτα και, προφανώς, χρειάζεται ένα παιδί να μου εξηγήσει ακόμη και τούτο το βιβλίο ξανά και ξανά; Αλλά μετά σκέφτηκα ότι ο Μικρός Πρίγκιπας είναι έργο μεγάλου, όχι παιδιού ‒ο Σαιντ-Εξυπερύ είχε περάσει τα σαράντα όταν το έγραψε‒ και όπως εκείνος δεν συμπεριέλαβε τον εαυτό του στη μεγάλη εκείνη κατηγορία των μεγάλων που δεν καταλαβαίνουν τίποτα (πόσο μάλλον να γράψουν για τα παιδιά), έτσι κι εμείς μπορούμε να εξαιρεθούμε από αυτόν τον κανόνα και να πούμε δυο λόγια, λίγα για τον Μικρό Πρίγκιπα, και λίγο περισσότερα για τον ίδιο και το έργο του. Ο Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ γεννήθηκε στη Λυών της Γαλλίας το 1900. Ήταν γόνος αριστοκρατικής οικογένειας και έχασε τον πατέρα του όταν ήταν τεσσάρων ετών. Γράφτηκε στη Σχολή Καλών Τεχνών για να σπουδάσει αρχιτεκτονική και σε ηλικία είκοσι ενός ετών πήγε στο στρατό όπου εκπαιδεύτηκε σαν πιλότος. Υπήρξε από τους πρωτοπόρους της αεροπορίας σε μια εποχή ηρωική, όταν τα αεροπλάνα δεν είχαν καν όργανα, ήταν σαν χάρτινα πουλιά, με τα φτερά τους σαν προέκταση του σώματος και του νου του πιλότου. Ο ίδιος είπε αργότερα ότι αυτοί που πετούσαν με τα πιο εξελιγμένα αεροπλάνα ήταν λογιστές μάλλον παρά πιλότοι. Μπορούμε να φανταστούμε πώς θα αντιμετώπιζε τα σύγχρονα αεροσκάφη. Εργάστηκε στην Αεροποστάλ, πρόγονο της σημερινής Air France, και εκτελούσε το ταχυδρομικό δρομολόγιο Τουλούζη-Ντακάρ, στη Βόρειο Αφρική. Αργότερα έγινε διευθυντής ενός απομακρυσμένου αεροπορικού σταθμού, ενός πρωτόγονου διαδρόμου προσγειώσεως στο Μαρόκο, στη Δυτική Σαχάρα. Αξίζει να σταθούμε σε μια περιγραφή της εκεί κατοικίας του που αποκαλύπτει τον άνδρα περισσότερο από οποιαδήποτε άλλα τυπικά βιογραφικά στοιχεία: «Το σπίτι του ήταν ένα ξύλινο παράπηγμα. Από τη μια μεριά έβλεπε στον ωκεανό, από την άλλη το διεκδικούσε η έρημος, στο βάθος σκηνές βεδουίνων. Η επίπλωσή του ήταν μια σανίδα με ένα στρώμα πάνω στο οποίο κοιμόταν, κι ένα καφάσι για μαξιλάρι. Μια πόρτα που ισορροπούσε πάνω σε δυο άδεια βαρέλια πετρελαίου τού χρησίμευε για γραφείο. Τα υπόλοιπα υπάρχοντά του ήταν μια καράφα, μια τενεκεδένια λεκάνη, μια γραφομηχανή, ένα ράφι με βιβλία, ένα τασάκι γεμάτο αποτσίγαρα, ένα κουρδιστό γραμμόφωνο, μια τράπουλα. Σύντροφοί του τέσσερις Γάλλοι μηχανικοί, δέκα Μαυριτανοί, ένα σκυλί, μια γάτα και μια ύαινα». Ο ίδιος λέει ότι αυτά ήταν τα ευτυχέστερα χρόνια της ζωής του. Το φανταζόμαστε και τον ζηλεύουμε. Ο Σαιντ-Εξυπερύ ήταν τότε είκοσι οκτώ χρονών. Η ζωή του έκτοτε ήταν περιπετειώδης. Μετά από συχνές μετακινήσεις (στην Αφρική, στη Νότιο Αμερική), ο Εξυπερύ γυρίζει το 1939 στη Γαλλία και κατατάσσεται στην πολεμική αεροπορία σαν πιλότος. Μετά την πτώση της Γαλλίας πηγαίνει στις Ηνωμένες Πολιτείες και αφοσιώνεται στο γράψιμο. Το 1942 γυρίζει ξανά στη Βόρειο Αφρική, σαν πιλότος, υπό τις διαταγές τώρα των Αμερικανών. Στις 31 Ιουλίου του 1944, το πρωί, απογειώνεται από την Σαρδηνία για μια αναγνωριστική πτήση πάνω από τη Νότιο Γαλλία και χάνεται στα νερά της Μεσογείου. Μετά από 54 χρόνια, το 1998, ένας ψαράς βρίσκει το μπρασελέ του με το όνομά του. Μετά από άλλα δύο χρόνια δύτες βρίσκουν τα υπολείμματα του αεροπλάνου του. Ο Εξυπερύ έγραψε αρκετά βιβλία, φημολογείται ότι έγραφε στο αεροπλάνο του ενώ πετούσε. Τα πιο γνωστά είναι η Γη των ανθρώπων, η Νυχτερινή πτήση, ο Πολεμικός πιλότος, το Ταχυδρομείο του Νότου, και πάνω απ’ όλα Ο μικρός Πρίγκιπας, αυτό το εξακολουθητικό best-seller που έχει μεταφραστεί σε 150 γλώσσες, ψυχαγώγησε και δίδαξε πολλές γενιές μικρών και μεγάλων και θεωρείται το πιο αγαπημένο έργο παιδικής λογοτεχνίας. Εδώ αναδεικνύεται η οξυδερκής αφέλεια, η ασύλληπτη ευαισθησία και η απρόβλεπτη σοφία των παιδιών, και ταυτόχρονα διακωμωδείται ο στείρος πραγματισμός και μια διεστραμμένη αντίληψη των πραγμάτων εκ μέρους των ενηλίκων. «Καλημέρα, είπε ο μικρός πρίγκιπας. Καλημέρα, είπε ο έμπορος. Πωλούσε χάπια που καταλαγιάζουν τη δίψα. Παίρνεις ένα τη βδομάδα και δεν αισθάνεσαι πια την ανάγκη να πιεις νερό. Γιατί τα πουλάς αυτά; είπε ο μικρός πρίγκιπας. Κάνουν μεγάλη οικονομία στο χρόνο, είπε ο έμπορος. Οι ειδικοί υπολόγισαν πως γλιτώνουμε πενήντα τρία λεπτά τη βδομάδα. Και τι τα κάνουμε αυτά τα πενήντα τρία λεπτά;». Αυτή η στρατηγική των ερωτήσεων και των αποκρίσεων πέτυχε το στόχο της. Ξέρουμε πολύ καλά τι τα κάνουμε αυτά τα πενήντα τρία λεπτά… Είναι εξαιρετικά σπάνιες οι φορές που αφιερώνονται σε κάτι δημιουργικό. Πέρα από την κριτική της νοοτροπίας και της πολιτείας των μεγάλων, το βιβλίο προβάλλει τις αξίες της φιλίας και της ευθύνης. Καθώς τόνισε ο Στρατής Τσίρκας, πρώτος μεταφραστής του Μικρού πρίγκιπα στα ελληνικά, «Το δίδαγμα του βιβλίου είναι οπωσδήποτε θετικό: είναι το αίσθημα ευθύνης απέναντι σε εκείνους που αγαπούμε ή μας αγαπούν». Μόνο που αυτήν την αγάπη ο Εξυπερύ την εννοούσε με τον δικό του, ιδιότυπο αλλά δημιουργικό τρόπο: Αγαπώ, είπε κάποτε, δεν σημαίνει ότι κοιτάμε ο ένας τον άλλο στα μάτια – κοιτάμε κι οι δυο προς την ίδια κατεύθυνση. Και τα άλλα βιβλία του Σαιντ-Εξυπερύ είναι καλά και ενδιαφέροντα. Και έχουν όλα ένα κοινό στοιχείο. Εκφράζουν μιαν αδιάκοπη και επιτακτική ανάγκη του συγγραφέα, του πιλότου Εξυπερύ, να πετάει πάνω από τη γη, να ανεβαίνει στους ουρανούς. Η πτήση, η εναέριος πορεία, ήταν για τον Εξυπερύ θεία κλίση και υπαρξιακή ανάγκη, και οι ουρανοί ήταν γι’ αυτόν προνομιακό πεδίο αναζήτησης νοήματος. Πετάω, είπε, για να ξεφύγω από την τυραννία των τιποτένιων πραγμάτων. Η φυγή προς τα πάνω όρισε τη ζωή του και είναι το κεντρικό μήνυμα των βιβλίων του. Ένα μήνυμα υπέρβασης της επίγειας μίζερης πραγματικότητας και αναζήτησης μιας άλλης δυνατότητας. Θα πρέπει να προσθέσω ότι σε αυτό το μήνυμα του Εξυπερύ, που μπορεί να είναι και αλληγορικό, δεν υπάρχει τίποτα το υπερβατικό ή θρησκευτικό. Χρησιμοποιώντας ένα επίθετο του Ανδρέα Κάλβου θα τον χαρακτηρίζαμε «ουρανοδρόμο» ή θα του αποδίδαμε έναν στίχο του Οδυσσέα Ελύτη: «Τιμαριώτης του ουρανού που δεν ανήκει πουθενά». Ούτως ή άλλως ο Εξυπερύ, μολονότι διανοούμενος, ήταν άνθρωπος της δράσης και πίστευε ότι η μοίρα του ανθρώπου είναι στα χέρια του. «Έργο μας», είπε κάποτε, δεν είναι να αστρολογούμε και να προβλέπουμε το μέλλον αλλά να δώσουμε στο μέλλον τη δυνατότητα να υπάρξει». Σπουδαία λόγια που αρμόζουν να ακουστούν κάτω από τούτο τον θόλο, σε ένα ίδρυμα που υπηρετεί τη διάδοση στην ευρύτερη κοινωνία, με εύληπτο τρόπο, της αληθούς γνώσης, των δεδομένων της επιστημονικής έρευνας – των μόνων πραγματικών στοιχείων που έχουμε στη διάθεσή μας για να διαμορφώσουμε το παρόν και να εξασφαλίσουμε το μέλλον μας. Και θα τελειώσω με μια άλλη ρήση του Εξυπερύ που έχει επίκαιρο ενδιαφέρον σε αυτά τα δύσμοιρα χρόνια που ζούμε, της βαθμιαίας καταστροφής του περιβάλλοντος και του δυσοίωνου μέλλοντος, της αναπότρεπτης ίσως ερήμωσης του πλανήτη που μας έλαχε να κατοικούμε: Τη γη, είπε κάποτε, δεν την κληρονομείς από τους πατέρες σου, την δανείζεσαι από τα παιδιά σου. Η συναίσθηση αυτού του χρέους θα μπορούσε να είναι, θα πρέπει να είναι, στη σημερινή κρίσιμη συγκυρία, κανόνας βίου και οδηγός δράσης, τόσο ατομικής όσο και συλλογικής. Επεξεργασμένο για την ARB κείμενο παλαιότερης αλλά πάντα επίκαιρης ομιλίας του Άρη Μπερλή, προλογίζοντας την προβολή του Μικρού Πρίγκιπα στο Ευγενίδειο Πλανητάριο, 2 Φεβρουaρίου 2010.

Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ

Σύνδεση