Ακροβατώντας

Τα πρόσωπα ήταν πραγματικά, το ίδιο και τα γεγονότα. Η Αλμπερτίν Σαρραζέν δεν χρειάστηκε να καταφύγει στη φαντασία της για να φτιάξει πρόσωπα και καταστάσεις· μετέφερε στο χαρτί τα όσα έζησε. Αλμπερτίν Σαρραζέν, Ο αστράγαλος, πρόλογος Patti Smith, εισαγωγή Jean-Jacques Pauvert, μτφρ. Σώτη Τριανταφύλλου, Πατάκη, Αθήνα 2016, σελ. 256 Μια κοπέλα δραπετεύει από τη φυλακή. Καθώς προσγειώνεται στο έδαφος πέφτοντας από ένα τοίχο δέκα μέτρων, σπάει τον αστράγαλό της. Ένας άνδρας τη βοηθάει να σηκωθεί, να απομακρυνθεί, να κρυφτεί. Τον ερωτεύεται, ίσως περισσότερο από κείνον, που ωστόσο εξαρχής ανταποκρίνεται. Η συνέχεια τους βρίσκει διαρκώς εν κινήσει, παρά τις προφανείς δυσκολίες της κοπέλας (το κάταγμα στον αστράγαλο είναι από τα πιο δύσκολα και επώδυνα), έτσι όπως με τη βοήθεια του άνδρα αλλάζει συνεχώς κρυψώνα. Η κοπέλα, είκοσι ετών, λέγεται Ανν· ο κάπως μεγαλύτερος άνδρας, Ζυλιέν. Τα πρόσωπα ήταν πραγματικά, το ίδιο και τα γεγονότα. Η Αλμπερτίν Σαρραζέν (1937-1967) δεν χρειάστηκε να καταφύγει στη φαντασία της για να φτιάξει πρόσωπα και καταστάσεις· μετέφερε στο χαρτί τα όσα έζησε. Γεννήθηκε στην Αλγερία, εκτός γάμου και από άγνωστους γονείς, υιοθετήθηκε στη συνέχεια από ζευγάρι Γάλλων. Ατίθασο παιδί, πέρασε συνολικά εννιά χρόνια στις φυλακές, κυρίως για κλοπές, και το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της στο περιθώριο, από το οποίο κατάφερε κάποτε να βγει, μαζί με τον Ζυλιέν, τον άντρα της ζωής της, ο οποίος εμφανίζεται κι εξαφανίζεται κάθε τόσο στις σελίδες αυτού του βιβλίου. Ο Ζυλιέν Σαρραζέν (1924-1991), αρχικά μικροκακοποιός, ο οποίος μεταμορφώθηκε, όπως και η Αλμπερτίν, μέσα από τα βιβλία και το γράψιμο, της έδωσε το όνομά του, την παντρεύτηκε, και το ζευγάρι μπόρεσε τελικά να ξεφύγει από το παρελθόν και να εγκατασταθεί στην εξοχή. Ωστόσο, η Σαρραζέν, που ήταν από την αρχή άτυχη στη ζωή της (μόλις στα δέκα της χρόνια έπεσε θύμα βιασμού), ήταν άτυχη και στο θάνατο: έχοντας επιβιώσει από ένα σωρό περιπέτειες, πέθανε από ιατρικό λάθος πάνω στο χειρουργικό τραπέζι λίγο πριν κλείσει τα τριάντα. Από τις πρώτες σελίδες προκύπτει ένα ερώτημα ‒τι θα γίνει με το πόδι‒, μια και η Ανν μένει κλεισμένη μέσα για να μην τη συλλάβουν. Ωστόσο, όταν κάποια στιγμή χάνει την ισορροπία της και πέφτει στο πάτωμα ενός φτηνού ξενοδοχείου, είναι πλέον αδύνατον να μην μπει στο νοσοκομείο. Ένας γιατρός την προετοιμάζει για τα χειρότερα (το ενδεχόμενο να χάσει το πόδι της), κάτι που τελικά δεν συμβαίνει: ο γύψος θα σώσει την κατάσταση. Τα πρώτα έξι κεφάλαια (οι πρώτες 100 σελίδες) έχουν κάτι το ιδιαίτερα σωματικό, έτσι όπως περιγράφονται οι προσπάθειες της Ανν να περπατήσει, ο πόνος που νιώθει με το παραμικρό, οι αλλαγές στο κορμί της: Τις πρώτες μέρες, η γάμπα και ο αστράγαλος ήταν ένα, το πόδι μου χαμηλά ήταν η βάση ενός κώνου και το πρήξιμο είχε εξαφανίσει τη γάμπα. Χυμένο σε μπλε, μοβ και πράσινες λωρίδες, το αίμα λίμναζε κάτω από το δέρμα, και οι γρατσουνιές από τα βάτα σχημάτιζαν από πάνω ένα δίχτυ από μαύρες κρούστες. [...] Ύστερα το πρήξιμο υποχώρησε· το ξύλο έγινε σκληρό και κρύο μάρμαρο, το αίμα δεν κυκλοφορούσε πια. (σ. 44-45) O πόνος γινόταν κουβάρι πάνω από τη φτέρνα μου, στριφογύριζε και συστρεφόταν αργά· όταν η μπάλα ήταν έτοιμη ‒τώρα κατάφερνα να προβλέπω αυτή τη στιγμή‒ έσπαγε με μια αίσθηση φωτός. Και οι λάμψεις, διασχίζοντας ολοταχώς το πόδι μου, κατέληγαν σε εκρήξεις και γίνονταν άστρα που έσβηναν αμέσως, στην άκρη των δακτύλων. Τότε ανάσαινα [...] (σ. 49-50) Η διαδρομή από την επώδυνη αρχή ως την ανατροπή της τελευταίας σελίδας (η αίσθηση που σου δημιουργείται καθώς διαβάζεις, ότι το τέλος δεν θα είναι αίσιο, επαληθεύεται) και μέσα σε ένα πλαίσιο ανθρώπων και καταστάσεων παράνομων και ημιπαράνομων, γίνεται μέσα από μια κοφτή, νευρώδη γραφή, επιδέξια μεταφερμένη στα ελληνικά από τη Σώτη Τριανταφύλλου. Η Σαρραζέν αποφεύγει τους συναισθηματισμούς, είναι ρεαλίστρια, αποστασιοποιημένη, κάποτε σαρκαστική ‒ πολύ χαρακτηριστικό δείγμα του ύφους της είναι ολόκληρο το 9ο κεφάλαιο. Ο γρήγορος ρυθμός που έδωσε στην αφήγησή της έχει το αντιστοιχό του στο πολύ σύντομο διάστημα μέσα στο οποίο γράφτηκε το βιβλίο ‒ τέσσερις μήνες, από τον Απρίλιο ως τον Αύγουστο του 1964. Ίσως αναπόφευκτα, αυτή η κάποτε ξέπνοη, χειμαρρώδης αφήγηση συχνά μοιάζει επιφανειακή, παρά τις λεπτομέρειες που δίνει. Η εμβάθυνση και η ανάλυση απαιτούν πιο αργούς ρυθμούς. Βέβαια, μπορεί κανείς να αντιτείνει ότι η Σαρραζέν ούτως ή άλλως δεν είχε χρόνο για αναλύσεις. Μεγάλο μέρος των όσων έγραψε η Αλμπερτίν Σαρραζέν εκδόθηκε μετά το θάνατό της, όπως για παράδειγμα τα γράμματά της προς τον Ζυλιέν (1971) και το ημερολόγιο που κρατούσε στη φυλακή (1972). Ο Αστράγαλος, το πρώτο και σημαντικότερο από τα τρία μυθιστορήματά της, μπορεί να διαβαστεί και ως τεκμήριο της εποχής του, χωρίς οι αρετές του βιβλίου να εξαντλούνται σ’ αυτή του την ιδιότητα. Θα ήθελα, πάντως, να προσθέσω τα εξής: Συνηθίζεται να δίνεται έμφαση στην αντισυμβατική ζωή όσων έζησαν αντισυμβατικά. Η Αλμπερτίν Σαρραζέν ήταν μία ταλαντούχα, πολλά υποσχόμενη συγγραφέας. Θα ήταν, όμως, προτιμότερο να μείνουμε σ’ αυτό το δεδομένο· η ενσωμάτωση της ελληνικής μετάφρασης του βιβλίου στη σειρά Σύγχρονοι Κλασικοί, η οποία περιλαμβάνει ακόμα, μεταξύ άλλων, Ζιντ και Ναμπόκοφ και Σκοτ Φιτζέραλντ, είναι υπερβολικά αισιόδοξη. Η Σαρραζέν δεν είναι αξιοπρόσεκτη λόγω των περιστατικών της ζωής της· το ίδιο ισχύει και για τον Ζενέ, με τον οποίον τη συνέκριναν (λίγο άδικα, και για τους δύο). Ίσως να είχε συμβάλει στη μεγαλύτερη (και, κυρίως, γρηγορότερη) καθιέρωση και διάδοση του έργου της μια παρέμβαση ανάλογη με αυτή που έκανε ο Σαρτρ (ο οποίος, παρεμπιπτόντως, βρίσκεται αμέσως μετά τη Σαρραζέν σε βιογραφικά λεξικά), όταν εξέδωσε, το 1951, το περίφημο βιβλίο Saint Genet: Comédien et martyre. Το κείμενο της τραγουδίστριας Πάτι Σμιθ που προλογίζει τον Αστράγαλο, όσο και αν αφορά περισσότερο την Πάτι Σμιθ, είναι μια καλή συνηγορία. Όμως είναι γεγονός ότι δεν ξέρουμε, ούτε είναι δυνατόν να μαντέψουμε, ποια θα ήταν η λογοτεχνική συνέχεια της Σαρραζέν. Θα παραμείνει μία ακόμα ιδιαίτερη περίπτωση.

Σύνδεση