Η αυτοκτονία ως κείμενο

Η αυτοκτονία είναι μια προσωπική απόφαση που αντιμετωπίζεται θεσμικά ως δραματικό γεγονός, και όχι σπάνια σαν απαράδεκτη ή απαγορευμένη πράξη αυτεξουσιότητας. Η αυτοκτονία είναι μια προσωπική απόφαση που αντιμετωπίζεται θεσμικά ως δραματικό γεγονός, και όχι σπάνια σαν απαράδεκτη ή απαγορευμένη πράξη αυτεξουσιότητας. Η αντίδραση, όταν δεν είναι αρνητική, συνοδεύεται από απορία (γιατί αυτοκτόνησε;) και από περιέργεια (πώς αυτοκτόνησε;). Ο ηθελημένος θάνατος κρίνεται είτε ως πράξη γενναιότητας είτε ως πράξη δειλίας, σπανιότερα ως πράξη ανάγκης. Όταν ο αυτόχειρ είναι γνωστός συγγραφέας, τότε στο μυστήριο της πράξης προστίθεται και η ακτινοβολία της τέχνης. Τα κείμενα διαβάζονται αλλιώς όταν ο αναγνώστης γίνεται γνώστης του δραματικού γεγονότος. Οι αυτοκτονίες λογοτεχνών δεν είναι σαν τις άλλες, γιατί αντέχουν στον χρόνο, όσο τουλάχιστον διαρκεί η φήμη του συγγραφέα. Αν ο συγγραφέας είναι ασήμαντος περνάνε και αυτές στη λήθη, αν όμως είναι σημαντικός, τότε συνοδεύουν το έργο του σαν διαρκής υπόμνηση, εντείνοντας το ενδιαφέρον και επιτείνοντας τα ερωτηματικά. Στην περίπτωση του Καρυωτάκη συνέβη ακριβώς αυτό. Ένας ήδη σημαντικός ποιητής αυτοκτονεί και η πράξη του ταυτόχρονα προωθεί το έργο του αλλά και το τοποθετεί σε καινούρια συμφραζόμενα. Αν ο Καρυωτάκης δεν επιβίωνε ως καλός ποιητής η αυτοκτονία του θα είχε σύντομα ξεχαστεί. Με άλλα λόγια: ποτέ μια αυτοκτονία δεν σε κάνει σπουδαίο ποιητή, αν είσαι όμως σπουδαίος ποιητής, τότε η αυτοκτονία ρίχνει άλλο φως στο έργο σου. Ακόμη όμως και στην περίπτωση του Καρυωτάκη, δηλαδή στην περίπτωση ενός σημαντικού ποιητή, η αυτοκτονία θα είχε μεν καταγραφεί στη βιογραφία του αλλά δεν θα είχε συνδεθεί τόσο στενά με το έργο του, αν δεν είχε φροντίσει να αφήσει ένα αποχαιρετιστήριο κείμενο. Από τη στιγμή που το κείμενο κοινοποιείται, σχεδόν αυτόματα ξεκινά ο χορός των εικασιών και των υπαινιγμών να κυριαρχεί στο ευρύτερο πεδίο της ερμηνείας. Το σπουδαιότερο είναι ότι πότε φανερά και πότε κρυφά η αυτοκτονία και το κείμενό της επηρεάζουν την ερμηνεία των ποιημάτων. Αλλιώς διαβάζει κανείς τους στίχους ενός ποιητή που πέθανε σε βαθιά γεράματα και αλλιώς τους στίχους ενός ποιητή που αποχώρησε στα τριάντα δύο του χρόνια. Η σκιά της αυτοκτονίας εγγράφεται στο ποιητικό έργο από μόνη της και είναι αδύνατον να την αγνοήσει κανείς. Καρυωτάκης, Πολυδούρη και αυτοκτονία ανήκουν στο ίδιο πλέγμα γραφής. Η Πολυδούρη ως ματαίωση, η αυτοκτονία ως άφραστο τέλος και ο Καρυωτάκης ως ποιητική γραφή. Αν διαρκεί επομένως ακόμη η αυτοκτονία του Καρυωτάκη είναι γιατί υπάρχει ακόμη ως κείμενο: Εἶναι καιρὸς νὰ φανερώσω τὴν τραγωδία μου. Τὸ μεγαλύτερό μου ἐλάττωμα στάθηκε ἡ ἀχαλίνωτη περιέργειά μου, ἡ νοσηρὴ φαντασία καὶ ἡ προσπάθειά μου νὰ πληροφορηθῶ γιὰ ὅλες τὶς συγκινήσεις, χωρίς, τὶς περσότερες, νὰ μπορῶ νὰ τὶς αἰσθανθῶ. Τὴ χυδαία ὅμως πράξη ποὺ μοῦ ἀποδίδεται τὴ μισῶ. Ἐζήτησα μόνο τὴν ἰδεατὴ ἀτμόσφαιρά της, τὴν ἐσχάτη πικρία. Οὔτε εἶμαι ὁ κατάλληλος ἄνθρωπος γιὰ τὸ ἐπάγγελμα ἐκεῖνο. Ὁλόκληρο τὸ παρελθόν μου πείθει γι’ αὐτό. Κάθε πραγματικότης μοῦ ἦταν ἀποκρουστική. Εἶχα τὸν ἴλιγγο τοῦ κινδύνου. Καὶ τὸν κίνδυνο ποὺ ἦρθε τὸν δέχομαι μὲ πρόθυμη καρδιά. Πληρώνω γιὰ ὅσους, καθώς ἐγώ, δὲν ἔβλεπαν κανένα ἰδανικὸ στὴ ζωή τους, ἔμειναν πάντα ἕρμαια τῶν δισταγμῶν τους, κ’ ἐθεώρησαν τὴν ὕπαρξή τους παιχνίδι χωρὶς οὐσία. Τοὺς βλέπω νὰ ἔρχωνται ὁλοένα περσότεροι, μαζὺ μὲ τοὺς αἰῶνες. Σ’ αὐτοὺς ἀπευθύνομαι. Ἀφοῦ ἐδοκίμασα ὅλες τὶς χαρές!!, εἶμαι ἕτοιμος τώρα γιὰ ἕνα ἀτιμωτικὸ θάνατο. Λυποῦμαι τοὺς δυστυχισμένους γονεῖς μου, λυποῦμαι τ’ ἀδέρφια μου. Ἀλλὰ φεύγω μὲ τὸ μέτωπο ψηλά. Ἤμουν ἄρρωστος. Σᾶς παρακαλῶ νὰ τηλεγραφήσετε, γιὰ νὰ προδιαθέσῃ τὴν οἰκογένειά μου, στὸ θεῖο μου Δημοσθένη Καρυωτάκη, ὁδὸς Μονῆς Προδρόμου, πάροδος Ἀριστοτέλους, Ἀθήνας. Κ.Γ.Κ. Καὶ γιὰ ν’ ἀλλάξουμε τόνο. Συμβουλεύω ὅσους ξέρουν κολύμπι νὰ μὴν ἐπιχειρήσουνε ποτὲ νὰ αὐτοκτονήσουν διὰ θαλάσσης. Ὅλη τὴ νύχτα ἀπόψε, ἐπὶ 10 ὧρες, ἐδερνόμουν μὲ τὰ κύματα. Ἤπια ἄφθονο νερό, ἀλλὰ κάθε τόσο, χωρὶς νὰ καταλάβω πῶς, τὸ στόμα μου ἀνέβαινε στὴν ἐπιφάνεια. Ὡρισμένως, κάποτε, ὅταν μοῦ δοθῇ εὐκαιρία, θὰ γράψω τὶς ἐντυπώσεις ἑνὸς πνιγμένου. Κ.Γ.Κ. Αυτό το κείμενο συνοδεύει το όνομα και το έργο του ποιητή ως αναγκαίο και μόνιμο συμπλήρωμα. Είναι μέρος της υπογραφής «Καρυωτάκης», το οποίο, ενώ βρίσκεται εκτός λογοτεχνικού πεδίου, έχει συνδεθεί με αυτό ως ζωτικό παρακολούθημα. Είναι πράγματι αξιοπερίεργο πως αντί να αντιμετωπιστεί ως γραφή με ειδικό βάρος και ύφος αντιμετωπίστηκε ως απλό τεκμήριο που χρειάζεται αστυνομική αποκρυπτογράφηση. Έτσι η συζήτηση επικεντρώθηκε στη «χυδαία πράξη» και στο «επάγγελμα» που συνδέεται με αυτήν. Ορισμένοι, όπως ο Σαββίδης, θεωρούν ότι είναι πιθανό να εμπλέκονται τα «ναρκωτικά»,[1] άλλοι, όπως η Ντουνιά, υποψιάζονται ότι πρόκειται για υπόθεση «μαστροπείας».[2] Κανείς δεν είναι βέβαιος και οι περισσότεροι, πολύ σωστά, είτε αδιαφορούν είτε μένουν με την απορία. Πέρα όμως από αυτές τις επιμέρους ατελέσφορες ενασχολήσεις, σχεδόν όλοι οι μελετητές και οι αναγνώστες του Καρυωτάκη διακινούν το ίδιο ερώτημα: γιατί αυτοκτόνησε; Κι εδώ έχουν δοκιμαστεί διάφορες απαντήσεις μεμονωμένες ή συνδυαστικές: γιατί έπασχε από σύφιλη σε προχωρημένο στάδιο, γιατί ήταν ψυχικά ασθενής, γιατί τον καταδίωκαν πολιτικά (ως συνδικαλιστή δημόσιο υπάλληλο), χρησιμοποιώντας αθέμιτα μέσα. Η αυτοκτονία όμως, ως ακραία πράξη ατομικής ελευθερίας και βούλησης, από την ίδια τη φύση της ακυρώνει κάθε τελική εξήγηση ή βέβαιη αιτιολογία. Η πράξη του Καρυωτάκη έχει ως αναφορά μόνο τον ίδιο και το νόημά της χάθηκε με αυτόν. Ωστόσο απομένει το κείμενο, και αυτό, ως παράλληλη πράξη, δεν ακυρώνει την ερμηνεία αλλά την προσκαλεί (θα λέγαμε: την απαιτεί). Εκκρεμεί επομένως η επιστροφή στο ίδιο το κείμενο. Όσο μας επιτρέπεται στην παρούσα περίσταση διαπιστώνουμε ότι, παρά την κρισιμότητα των στιγμών, όπως αποτυπώνεται στη βιαστική γραφή του σημειώματος, το ύφος είναι άκρως λογοτεχνικό[3] παρότι γραμμένο με αξιοσημείωτη λιτότητα. Συναντάμε τροπισμούς του λόγου που αξιοποιούν τον αυτοσαρκασμό, τον υπαινιγμό, τις λογοτεχνικές αναφορές, την αισθητική αναγωγή της πράξης, την ειρωνεία, και πάνω απ’ όλα την αίσθηση ότι αυτός που αποχωρεί δεν είναι απλά ένας απελπισμένος άρρωστος αλλά ένας άρρωστος απελπισμένα ποιητής, με επίγνωση ότι ο θάνατός του ανήκει και στην ποίηση. Η κεφαλαιώδης διαπίστωση, σε μια πρώτη ματιά, είναι ότι ο Καρυωτάκης αναφέρεται στη ζωή του σαν «τραγωδία» και πάνω σε αυτή την παραδοχή στηρίζεται όλη η τρόπον τινά απολογία του για την απόφασή του να αυτοκτονήσει. Σε τι συνίσταται ακριβώς αυτή η τραγωδία; Κυρίως, στον «ίλιγγο του κινδύνου» που δεν έχει κανένα ουσιαστικό περιεχόμενο, αφού γίνεται χωρίς δίχτυ ασφαλείας, στο κενό, ισορροπώντας στο λεπτό σκοινί ενός υπαρξιακού μηδενισμού. Ο Καρυωτάκης παραδέχεται ότι επιζητούσε με πάθος τις συγκινήσεις, αλλά με ένα πάθος χωρίς νόημα, αφού τελικά δεν μπόρεσε να ταυτιστεί μαζί του, σαν να το ζούσε ως ήρωας δραματικού έργου με αδιάβροχο ψυχισμό. Η τραγωδία αναφέρεται κατά κύριο λόγο σε αυτή τη συναισθηματική αναπηρία, που γίνεται πιο βαριά από αυτά που χαρακτηρίζει ως «ελαττώματα»: την αχαλίνωτη περιέργεια και τη νοσηρή φαντασία. Αυτό το σκηνικό του ψυχρού πάθους ή της απελπισμένης αναζήτησης συμπληρώνεται από την άρνηση της πραγματικότητας: «Κάθε πραγματικότης μού ήταν αποκρουστική». Τα επίθετα πέφτουν με απόλυτη πεποίθηση: αχαλίνωτη, νοσηρή, αποκρουστική. Η αντίθεση που διαπερνά αυτή τη δήλωση έγκειται στον διχασμό ανάμεσα στο εγώ του ποιητή και στον κόσμο. Την ίδια στιγμή που είναι δράστης του πραγματικού δραπετεύει στο σύμπαν του φανταστικού, εκεί που μόνη παρηγοριά είναι η τέχνη. Αυτή είναι η μία πλευρά, η πλευρά της υποκειμενικής εξομολόγησης. Η άλλη είναι εκείνη της ηρωικής προβολής σε μια υποθετική συλλογικότητα. Όσοι ανήκουν σε αυτή πάσχουν από τον ίδιο υπαρξιακό μηδενισμό, ο οποίος προσδιορίζεται από την έλλειψη ιδανικών για τη ζωή, από παραλυτικούς δισταγμούς και, το σπουδαιότερο, από τη θεώρηση της ύπαρξης ως «παιχνίδι χωρίς ουσία». Ο Καρυωτάκης θεωρεί ότι αντιπροσωπεύει αυτή την κατηγορία των απελπισμένων αλλά ριψοκίνδυνων μηδενιστών, στους οποίους απευθύνεται σε υψηλούς τόνους, κηρύσσοντας ότι στο μέλλον θα πληθύνουν. Αν συνδυάσουμε τις δύο αυτές πλευρές, την ατομική και τη συλλογική, παρατηρούμε ότι ο τρόπος της γραφής αναδεικνύει συνοπτικά τη λογοτεχνική καταγωγή του, υπό την έννοια ότι η αιτιολόγηση της πράξης γίνεται έμμεσα περιγράφοντας περισσότερο την ποιητική αυτής της τραγωδίας και λιγότερο το πραγματικό της κίνητρο. Γι’ αυτό θα μιλήσει παρεκβατικά, χωρίς πάλι να φανεί διαφωτιστικός, με επαρκή όμως έμφαση για να μας κάνει να προσέξουμε και, κυρίως, να συνδέσουμε την αποχώρησή του με το κεφάλι ψηλά με τη λακωνική δήλωσή του: «Ήμουν άρρωστος». Εκτός από τις παραπάνω διαπιστώσεις δύο ακόμη ζητήματα υποκινούν την απορία. Το πρώτο αναφέρεται στη «χυδαία πράξη» και στο «επάγγελμα». Εδώ δεν μας ενδιαφέρει να εντοπίσουμε τι κρύβεται πίσω από τις λέξεις αλλά να υποδείξουμε ότι, σε ένα τέτοιο σημείωμα, αυτή είναι η μόνη περίπτωση κατά την οποία ο γράφων αναφέρεται σε μια παρούσα κατάσταση που τον πληγώνει πολύ, σε ένα δηλαδή πραγματικό γεγονός που υπεισέρχεται, μολονότι συγκυριακό, σε πράξη με καθολικό χαρακτήρα. Ακόμη όμως και τώρα δεν θα την αναιρέσει πλήρως· θα την αρνηθεί επεξηγώντας ότι σε αυτή δεν αναζήτησε «επάγγελμα» αλλά «την ιδεατή ατμόσφαιρά της, την έσχατη πικρία». Το επώδυνο επεισόδιο συνδέεται με τον υπαρξιακό μηδενισμό, με τη στάση εκείνη δηλαδή που μετατρέπει σε λογοτεχνία την αντιπαράθεση με το πραγματικό. Το άλλο ζήτημα αναφέρεται στο γεγονός ότι ο Καρυωτάκης δεν κάνει καμιά αναφορά στην ποίησή του ούτε αφήνει οδηγίες για την τύχη των καταλοίπων του. Σε ένα μη περαιτέρω σημείωμα, στο οποίο η γραφή είναι γεμάτη λογοτεχνικές εξαρτήσεις (μάλλον ασύνειδες), απουσιάζει η μέριμνα για το ίδιο το ποιητικό έργο και το μέλλον του. Για να ολοκληρωθεί η εικόνα μιας γραφής που αποστασιοποιείται από τον ίδιο της τον εαυτό, σαν να πρόκειται η αυτοκτονία να είναι ήρωας πλασματικής αφήγησης, ο Καρυωτάκης προσθέτει ένα υστερόγραφο γραμμένο με περιπαικτικό σαρκασμό. Το λογοτεχνικό αυτό τέχνασμα λειτουργεί σαν ένα είδος αντίστιξης προς τον ελεγειακό τόνο που κυριαρχεί σε όσα έχουν προηγηθεί. Κατά κάποιο τρόπο συνεχίζει κι εδώ να συνδυάζει την ελεγεία με τη σάτιρα, γνωρίσματα που συγκροτούν τον πυρήνα της ποιητικής του, σε ποιήματα και πεζά, κατά την τελευταία περίοδο της ζωής του. Όλα όσα προηγήθηκαν δεν επαρκούν βέβαια για να χαρακτηρίσουμε αβασάνιστα το σημείωμα του Καρυωτάκη ως αμιγές λογοτεχνικό κείμενο, γιατί τόσο η γραφή του όσο και η ανάγνωσή του φαίνεται να διστάζουν (με διαφορετικούς τρόπους και για διαφορετικούς λόγους) να τοποθετηθούν μπροστά στη σιωπή του θανάτου. Αμφιταλαντεύονται ανάμεσα στο ντοκουμέντο και στη μυθοπλασία. Έστω όμως και με αυτή την αμφίβολη ταυτότητα το σημείωμα έχει προσδεθεί οριστικά και αμετάκλητα στην τύχη του καρυωτακικού έργου. Στην πραγματικότητα ο ποιητής δεν έγραψε μια προσωπική επιστολή αλλά έκανε μια δημόσια δήλωση, προσβλέποντας όχι μόνο σε εκείνους που ήταν ήδη αναγνώστες αλλά και σε εκείνους που θα γίνονταν στο μέλλον. Από τότε και έως σήμερα το σημείωμα δεν έπαψε να πυροδοτεί τις πιο απίθανες εικασίες και να συνδαυλίζει τις πιο δημιουργικές αυθαιρεσίες. Η ίδια η πράξη διατηρεί ακμαία τη σημασία της, γιατί ακριβώς το κείμενο συντηρεί τη μέριμνα και ενισχύει τη μνήμη. Θα λέγαμε ότι διαγράφει τη δική του πορεία, μακριά από το γεγονός της αυτοκτονίας που ανήκει αποκλειστικά σε μία και μοναδική στιγμή. Είναι ένα ιδιότυπο «ίχνος», υπό την έννοια ότι ενώ συντηρεί την ανάμνηση δεν βοηθά ιδιαίτερα την ανάγνωση, όταν μετατρέπεται σε κυρίαρχο κλειδί της. Όπως ήταν επόμενο η τελική αυτή πράξη, εκτός από τη σκιά που έριξε στην ποίηση, προκάλεσε το ενδιαφέρον πολλών μελετητών για δύο κυρίως ζητήματα: τη σχέση του Καρυωτάκη με τις γυναίκες και την κατάσταση της ψυχικής του υγείας. Κάτι τέτοιο ήταν αναπόφευκτο, αφού η περιέργεια και η απορία των αποδεκτών του σημειώματος οδηγούν στην αναζήτηση «ανταποκρίσεων» ανάμεσα στους υπαινιγμούς του κειμένου και στον βίο του ποιητή. Η αυτοχειρία, από τη στιγμή που συνδέθηκε με τη σύφιλη, έφερε στο προσκήνιο τόσο τον δεσμό με την Πολυδούρη όσο και τη σχέση του με τις γυναίκες εν γένει, ιδιαίτερα όμως με τις ιερόδουλες, αφού η ασθένεια από την οποία έπασχε υποδείκνυε αυτόματα τον συσχετισμό. Και σε αυτή την περίπτωση αρχικός μάρτυρας παραμένει ο Σακελλαριάδης, ο οποίος επιχειρεί, όχι πάντα εύστοχα, να περιγράψει την αντιφατική στάση του Καρυωτάκη απέναντι στο γυναικείο φύλο. Η αντίφαση προϋποθέτει τη διαπίστωση του Σακελλαριάδη ότι ο Καρυωτάκης ήταν ανίκανος να αγαπήσει,[4] και ως εκ τούτου «η γυναίκα στη ζωή του … δεν έπαιξε ρόλο σημαντικό». Πρόκειται αναμφίβολα για μια πολύ σοβαρή αλλά ατεκμηρίωτη δήλωση, η οποία γίνεται ακόμη πιο αβάσιμη όταν καταλήγει στη γενίκευση πως η γυναίκα δεν έπαιξε σημαντικό ρόλο «ούτε και στην ποιητική του δημιουργία, ιδίως την τελευταία, τη γεμάτη τόσο μισογυνισμό».[5] Σύμφωνα με αυτή την άποψη ο Καρυωτάκης είχε πλήρη άγνοια της γυναικείας ψυχολογίας, η ερωτική του ζωή υπήρξε φτωχή και η συμπεριφορά του απέναντι σε «κανονικές» γυναίκες χαρακτηριζόταν από ατολμία και δειλία. Παρέμεινε πάντοτε πιστός στη χιμαιρική αναζήτηση μιας ιδανικής γυναίκας που θα τον λύτρωνε με την αγάπη της. Η εικόνα αυτή βέβαια δεν είναι πλήρης. Ο Σακελλαριάδης τη συμπληρώνει με το αντίθετό της. Ο συγκρατημένος και μονόχνοτος Καρυωτάκης, με εμφάνιση σοβαρού και συντηρητικού δημοσίου υπαλλήλου, ο τόσο εσωστρεφής και τυπικός, γινόταν άλλος άνθρωπος όταν άλλαζε το κοινωνικό περιβάλλον και επιδιδόταν στους «εφήμερους κι αγοραίους έρωτές του».[6] Η σχέση του Καρυωτάκη με τις ιερόδουλες βεβαιώνεται και από την επιστολή της Πολυδούρη στις 22 Οκτωβρίου 1922 που αναφέραμε προηγουμένως. Ο Σακελλαριάδης όμως θεωρεί ότι αυτή η αντίφαση, ανάμεσα στον ιδανικό και τον αγοραίο έρωτα, συνιστά ένα είδος αναπηρίας που οδήγησε τον Καρυωτάκη στην παράνοια: «Η άλλη ερωτική ζωή του Καρυωτάκη, αν και όχι τόσο σημαντική, είναι όμως αρκετά χαρακτηριστική για τη διαρκή του μα χιμαιρική αναζήτηση μιας γυναίκας, που να νιώθει αγάπη αληθινή γι’ αυτόν. Δειλός, πολύ δειλός στον έρωτά του, όταν νόμιζε ότι είχε απέναντί του γυναίκα όχι απ’ τις κοινές, θρασύτατος πάλι στις άλλες περιπτώσεις, λαχταρούσε πάντα στην περίοδο των περισπασμών και του ψυχικού του καμάτου την ανακούφιση που δίνει στη ζωή η ατμόσφαιρα τρυφερότητας και θαλπωρής, που μόνο μια γυναίκα θα μπορούσε να του τη δημιουργήσει. Έφθασε στο σημείο με την απειρία της γυναικείας ψυχολογίας που είχε, λίγο καιρό πριν φύγει για την Πρέβεζα, να μένει αρκετό χρονικό διάστημα με τη φρεναπάτη ότι τον αγαπάει μια όλως διόλου κοινή γυναίκα. Λογάριαζε μάλιστα να ζήσει μαζί της, και χρειάστηκε να γίνει από μέρους της μια από κείνες τις συχαμερές σκηνές, που μόνο τέτοιου είδους γύναια είν’ άξια να τις δημιουργούν, για να καταλάβει επιτέλους με τι άνθρωπο είχε να κάνει».[7] Η μαρτυρία αυτή, μαζί με άλλες πιο έμμεσες, αλλά και με τη συνδρομή παραδειγμάτων από την ποίησή του, χρησιμοποιήθηκε, ιδιαίτερα από το 1940 κι έπειτα, για να μελετηθεί ο ψυχισμός και ο χαρακτήρας του Καρυωτάκη κατά τρόπο που να αιτιολογείται η αυτοκτονία του. Αναπόφευκτα, σε αυτές τις περιπτώσεις, εκτός από τους ερασιτέχνες βυθομέτρες της ψυχής, προστρέχουν και οι θεράποντες της ιατρικής, οι οποίοι, με το πλεονέκτημα της επιστημονικής εγκυρότητας, αποφαίνονται για τα αίτια της τελικής πράξης, σαν ο ποιητής να ήταν για πολλά χρόνια ασθενής τους. Σύμφωνα με έναν από αυτούς[8] ο Καρυωτάκης ήταν βαρύτατα νευρωτικός, κατάσταση που οφειλόταν στην απωθημένη σεξουαλικότητά του. Κεντρικό ρόλο στην απώθηση διαδραματίζει η σχέση με τη μητέρα. Η προσήλωση στη μητέρα και η εξιδανίκευσή της τον καθιστά ανίκανο να αγαπήσει άλλη γυναίκα και να έχει σεξουαλική σχέση μαζί της, γεγονός που τον κάνει δειλό και απόμακρο όταν πρόκειται να εκδηλώσει τα αισθήματά του ή να αναλάβει τη δέσμευση που απαιτεί η ερωτική αμοιβαιότητα. Ο μηχανισμός της απώθησης λειτουργεί τότε ως άμυνα που εκφράζεται ως ψυχρότητα, αδιαφορία ή επιθετικότητα. Η τελευταία είναι τόσο ισχυρή, ώστε βρίσκει διέξοδο στην υποτίμηση της γυναίκας και στον εκχυδαϊσμό των σεξουαλικών σχέσεων. Ο Καρυωτάκης κατέφευγε στις «περιπατητικές Αφροδίτες», γιατί κατά βάθος «περιφρονούσε τη γυναίκα».[9] Η κατάστασή του, κατά τη θεώρηση αυτή, επιβαρυμένη ήδη από τη μελαγχολία που προξενεί η σωματική μειονεξία και η καταπίεση του οικογενειακού περιβάλλοντος, έγινε αφόρητη από την ενοχή και τον τρόμο που του προκάλεσε η σύφιλη. Η αυτοκτονία ήρθε σαν φυσικό επακόλουθο, αφού «ο άνθρωπος αυτός δεν εξελίχθηκε φυσιολογικά ούτε από σεξουαλικής ούτε από συναισθηματικής απόψεως».[10] Ένας άλλος ψυχίατρος,[11] κατέληξε, χρησιμοποιώντας ψυχοβιογραφικά δεδομένα αλλά και ποιήματα, στη διάγνωση ότι ο Καρυωτάκης έπασχε από «χρόνια νοσηρή κατάσταση που ονομάζουμε ανία ή πλήξη, το γνωστό spleen των Άγγλων, το taedium vitae των Ρωμαίων».[12] Σύμφωνα με αυτή την άποψη «ο ανιακός … δεν αισθάνεται καμιά χαρά και δεν έχει καμιάν απόλαυση στη ζωή του, όσο κι αν η ζωή αυτή κινείται στα πλαίσια του φυσιολογικού […]». Σε μια πιο πρόσφατη ψυχιατρική προσέγγιση[13] επανέρχεται η φροϋδική άποψη για τη σχέση με τη μητέρα και για το τραύμα της ερωτικής ματαίωσης σε συνδυασμό με δύο άλλους παράγοντες, τη χρήση ναρκωτικών και τις επιπτώσεις της σύφιλης. Το κλειδί για την κατανόηση του ψυχισμού που ώθησε τον ποιητή στην αυτοκτονία είναι και πάλι η σχέση του με τις γυναίκες ή, ακριβέστερα, η μη σχέση του με αυτές, αφού ήταν ανίκανος να τις αγαπήσει. Η ανικανότητα οφειλόταν στο γεγονός ότι έπασχε από το «γνωστό σύμπλεγμα της πόρνης-μαντόνας, όταν ένας άντρας μπορεί να έχει σχέσεις με μια κοινή γυναίκα αλλά είναι ανίκανος με τη γυ&shy;ναίκα που αγαπά».[14] Η συναισθηματική αστάθεια, η τραυματική σχέση με το εγώ και τα συγκυριακά αδιέξοδα δημιούργησαν έναν ασφυκτικό κλοιό μέσα στον οποίο ο ποιητής άγγιξε τα όρια της απελπισίας. Στον πυρήνα αυτής της κατάρρευσης ωστόσο παραμένει πάντα η σχέση του με το άλλο φύλο υπό την έννοια ότι αυτή επηρέασε καθοριστικά τη σχέση με τον εαυτό του: «Το πρόβλημα του Καρυωτάκη ήταν ότι δεν μπορούσε να αγαπήσει τις γυναίκες που μπορούσαν να τον αγαπήσουν. Έχοντας μια πολύ κακήν ιδέα για τον εαυτό του, δεν πίστευε πως άξιζε ν’ αγαπηθεί. Και την κακήν ιδέα που είχε για τον εαυτό του την πρόβαλλε στους άλλους ‒πολύ εύκολο για τη φθονερή πραγματικότητα μέσα στην οποίαν ζούσε‒ πλάθοντας για τον εαυτό του μια ψεύ&shy;τικη εικόνα ανωτερότητας, που κατέρρεε όταν μια γυναίκα τον απέρριπτε, ενώ τον έκανε να χάνει την εκτίμησή του για μια γυναίκα που, σαν την Πολυδούρη, μπορούσε να τον αγαπάει».[15] Είναι περίεργο το γεγονός ότι σε όλα τα γνωστά ψυχολογικά πορτρέτα του Καρυωτάκη δεν αξιοποιήθηκε η γνωστή από μαρτυρίες φίλων του τάση για φάρσες που σε ορισμένες περιπτώσεις υπήρξαν υπερβολικές ή και ακραίες. Η μορφή αυτή αντίδρασης έχει θεωρηθεί ότι λειτουργεί όπως το όνειρο, ως «μεταμφιεσμένη αντίδραση απωθημένων επιθυμιών»,[16] εκφράζοντας εκείνη την πλευρά του που εξεγείρεται εναντίον της κοινωνίας όχι για να αλλάξει την τάξη των πραγμάτων αλλά για να εκτονώσει αρνητικά αισθήματα απέναντι σε καταπιεστικές εξουσίες που δεν τολμά να αντιμετωπίσει φανερά. Η φάρσα εντάσσεται στις «ηρωικές» αντιδράσεις ενός προσχηματικά υποταγμένου εγώ, η οποία, μολονότι μοιάζει με αθώα βαλβίδα ασφαλείας, κρύβει μεγάλα πάθη και βαθιά τραύματα. Στην περίπτωση του Καρυωτάκη η αντιφατική εικόνα του εύθυμου φαρσέρ και του συμβατικού, σοβαρού, τυπικού μικροαστού υπογραμμίζει μια πτυχή του ταραγμένου ψυχισμού του που παραπέμπει σε συσσωρευμένη ένταση και απωθημένη επιθετικότητα. Με φροϋδικούς όρους η ίδια η αυτοκτονία, σε άλλη κλίμακα και με βαρύτερα φορτία, αντιμετωπίζεται ως βίαιη πράξη που κρύβει έντονη εσωτερική σύγκρουση. Η σύγκρουση αυτή δεν μπορεί να επιλυθεί, γιατί έχει αναπτυχθεί πάνω σε ένα υπόστρωμα μελαγχολίας και κατάθλιψης και γιατί, συνήθως, επιβαρύνεται από ένα αίσθημα διάχυτης ενοχής που οδηγεί στην απελπισία. Σε αυτή την κατάσταση, ιδιαίτερα όταν αγγίζει ακραία όρια, κυριαρχεί η αρνητική θεώρηση του εαυτού, του κόσμου και του μέλλοντος. Είναι πιθανό επομένως η συμπεριφορά του φαρσέρ να φανερώνει έναν αρνητικό ψυχισμό ο οποίος υπό ορισμένες συνθήκες και υπό την πίεση αφόρητης απελπισίας καταφεύγει στην τραγική χειρονομία της αυτοκτονίας. Ο θάνατος στην περίπτωση αυτή έχει θεωρηθεί, στο ίδιο ψυχαναλυτικό πεδίο, σαν μια μορφή «εκδίκησης» έναντι των άλλων, αλλά πρωτίστως έναντι του ίδιου του αυτόχειρος. Και αυτή η υπόθεση εργασίας όμως βρίσκεται εκείθεν του γεγονότος, αφού προϋποθέτει μια «ταυτότητα» που ανασυντίθεται από τα ίχνη του πολιτισμικού κεφαλαίου το οποίο διακινείται στο όνομα «Καρυωτάκης». Από όλες αυτές τις εικασίες για το «ποιος ήταν τελικά ο Καρυωτάκης» και «γιατί αυτοκτόνησε» προκύπτουν πολλές συναφείς αφηγήσεις, ανάμεσα στις οποίες οι πιο γνωστές μάς επιτρέπουν να καταλήξουμε σε μια αδρομερή περιγραφή που περιλαμβάνει τα εξής: α) ο ποιητής ήταν ένα ψυχικά ευάλωτο άτομο που δεν κατάφερε ποτέ να ξεπεράσει το υπαρξιακό του πρόβλημα· β) η ψυχοσύνθεσή του επηρέαζε πρωτίστως τη σχέση του με το άλλο φύλο, σχέση που είχε δύο σκέλη: την αδυναμία του να αγαπήσει αναλαμβάνοντας την ευθύνη της δέσμευσης και την απελπισμένη προσφυγή στον αγοραίο έρωτα, όπου ωραιοποιείται η συγκυριακή απόδραση και εκτονώνεται ως παραβατική εξιδανίκευση η συσσώρευση απωθημένων επιθυμιών· γ) το υπαρξιακό κενό και η ερωτική αναπηρία τον οδηγούν στα ναρκωτικά, τα οποία, την εποχή εκείνη, ήταν εύκολο να τα αποκτήσεις λόγω της σχετικής ανοχής εκ μέρους της πολιτείας· δ) όλα αυτά γίνονται δεινότερα, όταν το 1922, σε ηλικία είκοσι έξι ετών, ο ποιητής πληροφορείται ότι πάσχει από σύφιλη, ασθένεια που τα επόμενα χρόνια όχι μόνον δεν υποχωρεί αλλά γίνεται επιθετικότερη· ε) κυρίως γι’ αυτόν, αλλά πιθανώς και για άλλους λόγους που δεν γνωρίζουμε, ο δεσμός του με την Πολυδούρη, τον ίδιο χρόνο, έχει ατυχή έκβαση· στ) ο Καρυωτάκης αποδεικνύεται έτσι μια διχασμένη προσωπικότητα, αφού στον δημόσιο βίο δείχνει την εικόνα ενός τυπικού δημοσίου υπαλλήλου ενώ στην ιδιωτική ζωή βιώνει κατά μόνας το δικό του μαρτύριο·[17] ζ) οι συνθήκες της εποχής και η νοοτροπία της μικροαστικής οικογένειάς του τον οδηγούν στην απομόνωση και στη σιωπή· η) εντούτοις, παρά τις αντίξοες περιστάσεις, το 1928, τελευταίο χρόνο του βίου του, δραστηριοποιείται συνδικαλιστικά, συγκρούεται με την πολιτική ηγεσία του υπουργείου στο οποίο ανήκει και δεν κοινοποιεί τίποτε για τη δραματική κατάστασή του στους οικείους και φίλους· θ) φαίνεται ότι την εποχή αυτή πολλοί παράγοντες συμπίπτουν και οξύνουν τα πράγματα: η επιδείνωση της υγείας (με το φάσμα της τρέλας να αιωρείται) που ίσως τον οδήγησε σε μεγαλύτερη χρήση ναρκωτικών ουσιών, η φημολογούμενη σχέση του με μια ιερόδουλη, για την οποία έτρεφε παρανοϊκές ελπίδες γάμου και η οποία έληξε επεισοδιακά με τη μορφή κοινωνικού σκανδάλου, η σύγκρουσή του με τους ανωτέρους του, η ταλαιπωρία των μεταθέσεων εκτός Αθηνών, η προφανώς χαλκευμένη κατηγορία από τους διώκτες του για κάποια «χυδαία πράξη» και για «κάποιο επάγγελμα» που δεν κατονομάζονται αλλά τον αναγκάζουν να υπερασπίσει τον εαυτό του στο τελευταίο κείμενο της ζωής του. Όπως και αν έχει το πράγμα είναι ματαιοπονία να επιχειρήσουμε να κατανοήσουμε, όντας «απέξω», τι συνέβη «εντός», ποιος ήταν ο φοβερός δαίμονας ή η αβάσταχτη απειλή, που έκανε τον Καρυωτάκη να διαλέξει τον θάνατο παρά να τα αντιμετωπίσει. Αν αναζητήσουμε ένα ευρύτερο πεδίο αναφοράς δεν είναι δύσκολο να διαπιστώσουμε ότι η «αυτοκτονία» είναι παρούσα διαρκώς στην παράδοση από τη στιγμή που η λογοτεχνία και η τέχνη δεν παύουν ποτέ να είναι, εκτός όλων των άλλων, μια, περισσότερο ή λιγότερο φανερή, μελέτη θανάτου. Δεν θα ήταν επομένως άστοχο να μιλήσουμε για λογοτεχνικό περιστατικό. Αυτό εύκολα συνδέεται με λογοτεχνικούς ήρωες, όπως η Έμμα Μποβαρύ, η Άννα Καρένινα, ο Χήθκλιφ, ο Σέπτιμους Σμιθ, καθώς και με άλλες συναφείς καταστάσεις, αφού μπορούν να ενταχθούν στη μυθοπλαστική ποιητική και να κατανοηθούν ανάλογα. Το ζήτημα όμως μετατίθεται σε άλλη κλίμακα όταν πρόκειται για την πραγματική αυτοκτονία συγγραφέων. Ο Καρυωτάκης ανήκει σε αυτή την κατηγορία, η οποία περιλαμβάνει συγγραφείς όπως η Βιρτζίνια Γουλφ, η Σύλβια Πλαθ, ο Τσέζαρε Παβέζε, ο Έρνεστ Χέμινγκουεϊ . Είναι κοινός τόπος το γεγονός ότι η αυτοκτονία του συγγραφέα, από μόνη της σκοτεινό και πολυσήμαντο γεγονός, προσφέρεται για καινούριες μυθοπλασίες από την μεριά των αποδεκτών, ενώ την ίδια στιγμή επηρεάζει ποικιλοτρόπως την πρόσληψη του ίδιου του έργου. Όταν όμως η πράξη συνοδεύεται από ένα τελευταίο κείμενο, το οποίο μπορεί να έχει έκταση που κυμαίνεται από μία φράση έως κάποιες σελίδες, τότε όλο το έργο θα συνδεθεί αναπόφευκτα με αυτή την τελευταία παρουσία στη γραφή. Οι λογοτεχνικές αυτοκτονίες, είτε ως θεματική είτε ως πράξη, αγγίζουν σχεδόν τα όρια του λογοτεχνικού είδους, γιατί προσδιορίζονται πάντα από τη σύνδεσή τους είτε με τον συγγραφέα είτε με το έργο του ‒ συνήθως και με τα δύο. Όλες αυτές οι εκδοχές, μεμονωμένα ή συνδυαστικά, έχουν χρησιμοποιηθεί για να ερμηνευτεί αναδρομικά ο βίος, και συχνά η ποίηση, του Καρυωτάκη μέσα από την πράξη της αυτοκτονίας. Εφόσον όμως οι πηγές των πληροφοριών είναι πάντα έμμεσες, τα συμπεράσματα, ιδιαίτερα όταν έχουν τη μορφή αυθεντικής γνώμης, δεν μπορεί παρά να είναι άκρως επισφαλή. Ακόμη και όταν η πηγή είναι ο ίδιος ο ποιητής, όπως συμβαίνει με το αποχαιρετιστήριο σημείωμα, τα συμπεράσματα πρέπει να συνοδεύονται από επιφύλαξη λόγω ισχυρών αμφιβολιών, αφού άλλωστε το ίδιο το κείμενο είναι γραμμένο με τον τρόπο της αλληγορίας. Από τη στιγμή που το πεδίο είναι τόσο ολισθηρό, κάθε βεβαιότητα τίθεται σε αναστολή. Ο αλληγορικός λόγος ανήκει στη λογοτεχνία, στην εμμεσότητα που λέγεται λογοτεχνία, αν δεχτούμε ότι η λογοτεχνική πράξη συνιστά εξ ορισμού ένα άλλως αγορεύειν ή, διαφορετικά, ότι εμπλέκεται σε μια διαδικασία κατά την οποία οι λέξεις δεν συμπίπτουν με τα πράγματα αλλά στήνουν απέναντί τους ομοιώματα κατανόησης. Υπό την έννοια αυτή το σημείωμα του Καρυωτάκη είναι η πιο κρίσιμη αλληγορική του κίνηση. Η τελευταία κατάθεση στη γραφή, ύστερα από μια διαδρομή που μοιάζει να προετοίμαζε εξαρχής το τέλος της. Μπορούμε επομένως με ασφάλεια να πούμε ότι θα είναι για πάντα: το τελευταίο λογοτεχνικό του κείμενο. Ή, όπως θα έλεγε ο Μπλανσό, επιμαρτυρεί το δικαίωμα της λογοτεχνίας στον θάνατο. [1] Γ. Π. Σαββίδης, «Η αποχαιρετιστήρια επιστολή», στο Στα χνάρια του Καρυωτάκη, ό.π., σσ. 101-115. [2] Χριστίνα Ντουνιά, «Η αποχαιρετιστήρια επιστολή του Καρυωτάκη: μια νέα απόπειρα αποκρυπτογράφησης», Κονδυλοφόρος, τχ. 4 (2005), σσ. 139-147. [3] «Η ανοιχτή επιστολή πρέπει να θεωρηθεί ως η εσκεμμένη, ύστατη λογοτεχνική χειρονομία του ποιητή ‒ άρα και κληρονομιά κάθε αφοσιωμένου αναγνώστη του», Γ. Π. Σαββίδης, Στα χνάρια του Καρυωτάκη, ό.π., σ. 105. [4] Τη διαπίστωση αυτή τη στηρίζει σε παραδοχή του ίδιου του ποιητή που έγινε ενώπιόν του (βλ. Άπαντα, ό.π., σ. liv). [5] Ό.π., σ. lx. [6] Ό.π., σ. lii. [7] Ό.π., σ. lix. [8] Φώτης Σκούρας, «Ο Καρυωτάκης μπροστά στο φράγμα της νευρώσεως», Νέα Εστία, τχ. 383 (15 Μαΐου 1943), σσ. 599-603. [9] Ό.π., σ. 601. [10] Ό.π., σ. 603. [11] Γιώργος Σ. Φιλιππόπουλος, Η ζωή, το έργο και η προσωπικότητα του ποιητή Κ. Γ. Καρυωτάκη (αναλυτική βιοψυχογραφία), Εκδόσεις Ενώσεως Τριπολιτών Αττικής, Αθήνα 1985. [12] Ό.π., σ. 13. [13] Πέτρος Χαρτοκόλλης, Ιδανικοί αυτόχειρες. Έλληνες λογοτέχνες που αυτοκτόνησαν, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2004. [14] Ό.π., σ. 29. [15] Ό.π., σσ. 31-32. [16] Eric Bentley, “The psychology of farce”, στο Albert Bermel (ed.), The Genius of the French Theatre, Mentor Books, Νέα Υόρκη 1961, σ. 543. [17] Ταιριάζει εδώ η επισήμανση του Ρίλκε: «Επικίνδυνες και βλαβερές είναι μονάχα εκείνες οι θλίψεις που, για να τις βουβάνουμε, τις σέρνουμε μέσα στον όχλο· όπως οι αρρώστιες που γιατρεύτηκαν ανόητα κι επιπόλαια, πισωπλατίζουν κι εκείνες για λίγο μόνο, κι έπειτα ξαναγυρνάνε πιο τρομερές. Και στοιβάζονται εντός μας κι είναι ζωή κι αυτές, ζωή καταφρονεμένη όμως, χαμένη ζωή, που δεν τη ζήσαμε, και που μπορεί ωστόσο να μας φέρει στο θάνατο», [1904] Γράμματα σ’ ένα νέο ποιητή, μτφρ. Μάριος Πλωρίτης, Ίκαρος, Αθήνα 2005, σσ. 85-86.

Σύνδεση