Παραλλαγὲς ἑνὸς μεταφρασμένου στίχου

Ὑπάρχουν στίχοι προπομποί, ὅπως: «Ἔστησε ὁ Ἔρωτας χορὸ μὲ τὸν ξανθὸ Ἀπρίλη» καὶ στίχοι ψυχοπομποί: «Καλότυχοι οἱ νεκροὶ ποὺ λησμονᾶνε». Ὑπάρχουν στίχοι προπομποί, ὅπως: «Ἔστησε ὁ Ἔρωτας χορὸ μὲ τὸν ξανθὸ Ἀπρίλη» καὶ στίχοι ψυχοπομποί: «Καλότυχοι οἱ νεκροὶ ποὺ λησμονᾶνε». Ἕνας στίχος περικλείει μιὰ σοφία ζωῆς ἢ μιὰ κενὴ ρητορεία· καὶ τὰ δύο μπορεῖ ν’ ἀπομνημονευθοῦν, νὰ γίνουν εὐχάριστα. «Σὲ καρτεροῦσα μάθημα, κι ἐσὺ ἦρθες θάμα» ἢ «καὶ μὲς στὴν τέχνη ξεκουράζομαι ἀπὸ τὴ δούλεψή της». Τὸ «ἰδανικὲς φωνὲς κι ἀγαπημένες» ἔγινε σῆμα μουσικῆς ἐκπομπῆς. Ἐπ’ αὐτοῦ ἡ διαφήμιση ἔχει ὀλιγωρήσει· τόσες Ἀνθολογίες ὑπάρχουν... Κατὰ τὸν ἀνήσυχο λεξικογράφο Ἡσύχιο ὁ στίχος εἶναι περίπατος· αὐτὸ συνάδει μὲ τὴν ἰδιότητά μας, τῆς περιπατητικῆς σχολῆς καὶ τοῦ συλλεκτικοῦ ἐνδιαφέροντος[1]. Στίχωμεν, πορευθῶμεν καὶ βαδίσωμεν. Ὁ στίχος ὅσο περπατᾶμε ἔρχεται στὸ νοῦ σὰν γνωμικὸ ἢ φράση ποὺ ἐνέχει ἕνα ἀτράνταχτο νόημα, δύσκολο ν’ ἀντιστραφεῖ... Ἕνας ἰδεατὸς στίχος... ὄμορφος κόσμος, ἠθικός, ἀγγελικὰ πλασμένος, μεταφέρεται σὰν ἀντίφραση στὴ θλιβερὴ πραγματικότητα τῆς διαφθορᾶς, ἡ δυστυχισμένη συνείδηση ἀνακουφίζεται ἀπαγγέλλοντάς τον ἐνῶ ἡ ἴδια ὑποκύπτει στὴν ἀλήθεια τῆς ζωῆς· «ἄχ, ποὖσαι νιότη ποὔδειχνες πὼς θὰ γινόμουν ἄλλος!». Εἶναι ἴδιον κι ἄλλων γλωσσῶν καὶ τρόπων, ἕνας στίχος νὰ γίνεται παροιμιακός. Ἄλλωστε οἶμος εἶναι ὁ δρόμος. Καθ’ ὁδὸν λοιπόν, ὁ στίχος τοῦ Βιγιὸν “Mais où sont les neiges d'antan”, ἐπωδὸς τῆς «Μπαλάντας τῶν κυριῶν τοῦ παλαιοῦ καιροῦ», ξανακούγεται μὲς στὸ ἔργο τοῦ Ραμπελαὶ κι ἐπαναλαμβάνεται ἀπὸ τὴ γηραιὰ κόμισσα τῆς ἐπιτυχημένης τηλεοπτικῆς σειρᾶς Downton Abbey… Χαμένοι, τοῦ ἔρωτα ἢ τῆς τύχης, βρίσκουν καταφύγιο σ’ αὐτόν. Εἶναι γνωστὴ ἡ ἀξία τῶν ποιητικῶν μεταφράσεων τοῦ Κ. Γ. Καρυωτάκη. Ἐνσωμάτωνε τὶς μεταφράσεις στὶς συλλογές του, ἢ προσαρτοῦσε τὰ ποιήματα κατὰ μίαν ἄλλην ἔκφραση καὶ τὸ σύνολο ἔμοιαζε δικό του. Αὐτὸ συνέβαινε τόσο γιατὶ ὁ ἴδιος διάλεγε συγγενὴ ποιήματα, ὅσο καὶ γιατὶ παίρνοντας μεγάλες ἐκφραστικὲς ἐλευθερίες κατόρθωνε νὰ ἐντάξει τὶς ἄλλες φωνὲς στὴ δική του Λύρα. Πράγμα σπάνιο... Ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τῶν πρώτων δημοσιεύσεων οἱ κριτικοὶ στάθηκαν, σχεδὸν ὁμόφωνα, ἀλληλέγγυοι. Ὁ Τίμος Μαλάνος ἔφτασε στὸ σημεῖο νὰ ὑποστηρίξει πὼς «ὁ τίτλος τοῦ ποιητῆ θὰ τοῦ ἀνῆκε χωρὶς ἄλλο κι ἂν ἀκόμη δὲν ἔγραφε δικά του ποιήματα, μὰ περιοριζότανε σ’ αὐτὲς μόνο». Ὁ Τέλλος Ἄγρας ἔγραφε γιὰ τὶς «ἄριστες, ἑλληνικὲς μεταφράσεις, μεταφράσεις δημιουργικές». Καὶ ὁ Κλέων Παράσχος τὶς χαρακτήριζε «σχεδὸν ἄψογες καὶ μερικὲς ἀριστουργηματικές». Πολλὲς κρίσεις τοῦ παρελθόντος χάνονται μαζὶ μὲ τὰ ἔργα· ἀκόμα περισσότερο γερνοῦν οἱ μεταφράσεις ποὺ ὑπόκεινται κατὰ πολὺ στὴ γλωσσικὴ ἀγωγὴ μιᾶς ἐποχῆς, τὸ γοῦστο της. Δὲ συνέβη τὸ ἴδιο μὲ τὸν Καρυωτάκη· τὸ μεγάλο ἐνδιαφέρον, ἡ ἐπιρροὴ ποὺ ἄσκησε ὣς τὰ σήμερα παρακολουθήθηκε καὶ ἀπὸ τὶς μεταφράσεις του. Ἐπανεκδόσεις, σχόλια, κρίσεις, ὣς καὶ πανεπιστημιακὴ διατριβὴ[2]. Τὸ βιβλίο αὐτὸ περιέχει πληροφορίες ἀπαραίτητες καθὼς καὶ τὰ πρωτότυπα, ἀπαραίτητα γιὰ κάθε μελλοντικὸ ἐρευνητὴ ἢ καὶ ἁπλὸ ἀναγνώστη. Δυστυχῶς μιὰ τεχνοκρατικὴ ἀντίληψη τῆς ποιητικῆς πνίγει τὶς ὅποιες κρίσεις ἀνάμεσα στοὺς πίνακες συχνοτήτων τῶν λέξεων, ἀπὸ τὶς ὁποῖες δὲν συνάγεται καμιὰ αἰσθητικὴ ἀξία, κανένα συμπέρασμα. Ἂν ὑποθέσουμε ὅτι ὁ ἴδιος ὁ Καρυωτάκης τὰ εἶχε διαβάσει, ἴσως ἐπαναλάμβανε μιὰ φράση του (ἀπὸ τὰ Γράμματά του): «πλήττω μέχρι μυελοῦ ὀστέων». Μικρὴ παραφωνία, ἀλλὰ ὄχι ἀμελητέα, ὑπῆρξε ἡ παρατήρηση τοῦ ἑλληνιστῆ Louis Roussel πὼς οἱ μεταφράσεις του εἶναι ἐλάχιστα ἀκριβεῖς. Κυρίως ὁ τελευταῖος στίχος Mais où sont les neiges d'antan, τὸν ὁποῖο ὁ Καρυωτάκης μεταφράζει: Μὰ ποῦ ’ναι τὰ χιόνια τ’ ἀλλοτινά; «Ὅμως στὴ γλώσσα τοῦ Βιγιόν, “d’antan” δὲ σημαίνει τ’ ἀλλοτινὰ ἀλλὰ τὰ περσινά, πράγμα ποὺ ἔχει ἄλλη νοστιμάδα καὶ ὁ μεταφραστὴς δὲν τὸ ὑποψιάστηκε». Ἂς γευτοῦμε, λοιπόν, τὴ νοστιμιὰ τοῦ περιπάτου... Τὸ «σφάλμα» αὐτὸ τοῦ Καρυωτάκη φαίνεται νὰ διορθώνει ὁ σπουδαῖος Σπύρος Σκιαδαρέσης, σπουδαῖος γιὰ τὴ σπουδή του, ἤτοι τὴ βαθύτατη γνώση τοῦ ἀντικειμένου του. Ἔργα του ὑπῆρξαν οἱ ἑλληνικὲς μεταφράσεις τῶν Βιγιόν, Τροβαδούρων καὶ μέρος ἀτυχῶς τοῦ Ραμπελαί. Τὸ εὐτυχῶς θὰ σήμαινε τὸ κορυφαῖο αὐτὸ ἔργο στὴ γλώσσα μας, συνολικῶς. «Μὰ τὰ χιόνια ποῦ νὰ εἶν’ τὰ περσινά;». Πίσω λοιπὸν στὴ διόρθωση, ἂν λάβουμε ὑπ’ ὄψη μας καὶ μιὰν ἄλλη μετάφραση, τοῦ προρραφαηλίτη ποιητῆ Dante Gabriel Rossetti ποὺ φαίνεται νὰ συμφωνεῖ, But where are the snows of yesteryear? Πρὶν κατευθυνθοῦμε στὶς ἐκδοχές του, ἂς παρεκκλίνουμε σεφερικῶς. Ὁ ποιητὴς τέσσερις φορὲς προσέφυγε στὴ λέξη ἀλλοτινός, ποὺ ἀνιστοροῦσαν ταπεινὰ ζωγράφοι ἀλλοτινοὶ («Ἐρωτικὸς λόγος»), μὲ τὴν ἀλλοτινὴ μορφὴ τους ποὺ δὲ γνώρισες («Κίχλη») ποὺ πάει σ’ ἀλλοτινὸ λιμάνι, χωνεμένο τώρα («Μνήμη Β΄») καὶ ἀλλοτινὲς ἐλεημοσύνες («Οἱ γάτες τοῦ Ἅι-Νικόλα»). Λιγότερες ὁ Ἐλύτης: ἀλλοτινῶν ἤχων γόησσα, στὴν ἀρχὴ τῶν Προσανατολισμῶν· σ’ αὐτὰ πού ’ναι νὰ γίνουν καὶ στὰ ἀλλοτινὰ ἐπίσης στὴν ἀρχὴ τῆς Μαρίας Νεφέλης. Ἡ ποιητική του ἐμπέδωση εἶναι ἀρκετή· ἂς ἀναζητήσουμε καὶ τὶς λογῆς φωνές του στὸ Ἱστορικὸν Λεξικὸν τῆς Νέας Ἑλληνικῆς, τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν[3], ποὺ ξεκίνησε στὸν μεσοπόλεμο, τὸ 1933, καὶ σήμερα ἔφθασε στὸ γναθάδα - δαχτυλωτὸς τὸ 1989, αἰσίως· δὲν ὑπάρχει καμιὰ ἀνησυχία. Τὸ Λεξικὸν συντάσσεται ἀπὸ Μαθουσάλες καὶ βαίνει καλῶς. Παρακάμπτουμε τὸ ἀλλοτινὰ ὡς ἐπίρρημα καὶ πηγαίνουμε στὸ ἀλλοτινός, ἐκ τοῦ ἐπιρρήματος ἄλλοτε καὶ τῆς παραγωγικῆς καταλήξεως -ινός. Ὁ εἰς ἄλλην ἐποχήν, εἰς ἄλλους παλαιοὺς χρόνους ἀνήκων, παλαιός. Παλαιῶν ἰδεῶν ἄνθρωπος, ἰδιότροπος ἀλλὰ καὶ παράδοξος. Ἂν γυρίζετε ἀπὸ τὴν Κῶ ἴσως ἀκούσατε ἀλλοτινὸς λόγος, δηλαδὴ παράδοξος. Ἀρχαϊκός, ἀπονήρευτος, ἄκακος, δυστυχῶς καὶ ἄχρηστος. «Βγῆκε τώρα κι αὐτὸς ὁ ἀλλοτεσινὸς νὰ μᾶς ὁρμηνέψει»· μὲ τὴν περιφρόνηση γίνεται ὁρατὴ καὶ ἡ εὐστάθεια τῆς λέξης. Τί συμβαίνει ἀντίστοιχα μὲ τὸ antan[4]; Προῆλθε ἀπὸ τὰ ὕστερα λατινικὰ τοῦ 11ου αἰῶνα, συγκεκριμένα τὸ anteannum (ἡ τελευταία χρονιά) συνθεμένο ἀπὸ τὸ ante (πρὶν) καὶ τὸ annum (χρονιά). Ἡ λέξη σημαίνει stricto sensu, τὴν περασμένη χρονιά. Ὅμως ὑπάρχει καὶ κάτι ἄλλο, in lato sensu, ἕνα autrefois (ἄλλοτε) ποὺ χάνεται στὸ βάθος τοῦ χρόνου. Αὐτὸ ἀκριβῶς τὸ βάθος χρόνου προσδίδει μὲ τὸ ἀλλοτινὸς ὁ Κ. Γ. Καρυωτάκης. Ἡ ποιητικὴ διαίσθηση γνωρίζει καὶ βαθαίνει στὸν χρόνο τὴ σημασία. Συνηγορεῖ κι ἕνας ἄλλος ποιητής: στὰ προβηγκιανὰ συναντοῦμε τὸ antan καὶ μάλιστα στὸν πιὸ ἔγκυρο ποιητικὸ λόγο, τὴν περίφημη Mirèio (1859) του Frédéric Mistral. Διαβάζουμε στὸ ἕκτο ἄσμα “Emé li chivalié qu’ enfadèron antan” (μὲ τοὺς ἱππότες ποὺ ἄλλοτε μαγεύονταν). Τὸ antan διασχίζει τὸ χρόνο πρὸς τὸ μακρυνό, μαγευτικὸ παρελθὸν ὅπως καὶ ὁ κόσμος τοῦ Μιστράλ. Κάθε στίχος μεταφρασμένος εἶναι κομμάτι τῆς ἑλληνικῆς ποίησης. Ἡ μετάφραση εἶναι πιὸ σπάνια ἀπὸ τὴν ἴδια τὴν ποίηση. Καὶ οἱ μεταφραστές της πρωτίστως ποιητές. Ἐδῶ τελειώνει ὁ μικρὸς περίπατος. Βραδιάζει νωρὶς τώρα. [1] Ἡσυχίου τοῦ Ἀλεξανδρέως Λεξικόν. Αἰλίου Διογενειανοῦ περιεργοπένητες, φιλολογικὴ ἀποκατάστασις Maurigius Schmidt, Libraria Maukiana. M.D.CCCLXVII. Ἀναστατικὴ ἔκδοση, Οἶκος ἐκδόσεων Γεωργιάδης, Ἀθῆναι 1975. [2] Βασ. Τοκατλίδου, Οἱ μεταφράσεις τοῦ Καρυωτάκη. Ἔνταξή τους στὸ ποιητικὸ πρωτότυπο ἔργο τῶν συλλογῶν του, Θεσσαλονίκη 1978. [3] Ἀκαδημία Ἀθηνῶν, Λεξικὸν τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσης. Α. Ἱστορικὸν Λεξικὸν τῆς Νέας Ἑλληνικῆς τῆς τε κοινῶς ὁμιλουμένης καὶ τῶν ἰδιωμάτων, Τόμος πρῶτος Α-ΑΜ. Ἐν Ἀθήναις 1933. [4] Le Robert, Dictionnaire historique de la Langue Française, Παρίσι 1992.

Παραλλαγὲς ἑνὸς μεταφρασμένου στίχου

Σύνδεση