Ο καιρός του Ντίλαν

Σήμερα το πρωί κέρδισε το μεγάλο βραβείο ο Μπομπ Ντίλαν, και έκτοτε οι σελίδες μου στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ξεχειλίζουν από αγανάκτηση. Κάθε μέσα Οκτωβρίου, οι ανακοινώσεις της Σουηδικής Ακαδημίας για το Νόμπελ Λογοτεχνίας προκαλούν σχεδόν πάντοτε αντιγνωμίες, αν όχι αγανάκτηση. Όποτε το κερδίζει κάποιος ξένος συγγραφέας, εν πολλοίς άγνωστος στο αγγλόφωνο αναγνωστικό κοινό, υπάρχει μια ομάδα που θα πει ότι οι Σουηδοί μάς δουλεύουν. Όποτε το κερδίζει κάποιος που είναι ήδη πασίγνωστος ανά την υφήλιο, μια άλλη παράταξη πέφτει από τα σύννεφα, επειδή αυτός ή αυτή δεν είχε ανάγκη τη δημοσιότητα. Το ίδιο συμβαίνει, κατά πάσα πιθανότητα, από το 1901, που πήρε το Νόμπελ ο Συλί Προυντόμ, οι μελίρρυτοι στίχοι του οποίου θα χορεύουν παντοτινά στα χείλη των παιδιών. Σήμερα το πρωί κέρδισε το μεγάλο βραβείο ο Μπομπ Ντίλαν, και έκτοτε οι σελίδες μου στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ξεχειλίζουν από αγανάκτηση. Δεν το πήρε ο Νγκούγκι βα Τιόνγκο, δεν το πήρε η Ούρσουλα Κ. ΛεΓκεν, δεν το πήρε εκείνος ο άσημος μυθιστοριογράφος από μικρή χώρα που γράφει σε μια γλώσσα η οποία μεταφράζεται σπάνια. Αλλά ακόμα πιο πολλοί είναι εκείνοι που αγανάκτησαν γιατί το βραβείο απονεμήθηκε σε έναν «τραγουδοποιό». Μερικοί από αυτούς γκρινιάζουν ακόμα που πέρυσι απονεμήθηκε στη Σβετλάνα Αλεξίεβιτς, μια «δημοσιογράφο». Για κάποιο λόγο, έχουν αποφασίσει ότι οι στίχοι των τραγουδιών και η μη μυθοπλαστική πεζογραφία δεν μπορούν να χαρακτηριστούν λογοτεχνία. Αυτό θα εξέπληττε τους περισσότερους συγγραφείς πριν τα μέσα του δέκατου όγδοου αιώνα περίπου, αλλά αυτοί έχουν το μειονέκτημα να είναι νεκροί. Άλλοι συγχύζονται επειδή ο Μπομπ Ντίλαν είναι η φωνή κάποιας άλλης γενιάς και όχι της δικής τους, επειδή χρησιμοποιεί ένα λαϊκό ιδίωμα, επειδή δεν χρησιμοποιεί το λαϊκό ιδίωμα αυτής εδώ της στιγμής, επειδή εμφανίστηκε σε μια διαφήμιση αυτοκινήτου που προβλήθηκε κατά τη διάρκεια του Super Bowl, επειδή σταμάτησε να γράφει καλά τραγούδια μετά τον τάδε ή τον δείνα δίσκο (τα υποψήφια άλμπουμ ποικίλλουν πολύ) – επειδή ήταν διάσημος πριν καιρό. Προσέξτε όμως την έκφραση «διάσημος πριν καιρό» [famous long ago]. Παρότι είναι βέβαιο ότι είχε χρησιμοποιηθεί στον προφορικό και τον γραπτό λόγο πολύ πριν γεννηθεί ο Ντίλαν, είναι πια άρρηκτα συνδεδεμένη μαζί του: «…for playing the electric violin on Desolation Row» («...έπαιζε το ηλεκτρικό βιολί-βιολάκι / στης Απελπισίας το Σοκάκι»). Μπορεί να μην σκέφτεστε τον Ντίλαν ως ποιητή, επειδή το μέτρο των στίχων του δεν αποτυπώνεται πάντα καλά στη σελίδα, αναλογιστείτε όμως πόσους ποιητικούς στίχους έχει ενσωματώσει στον καθημερινό λόγο: «But to live outside the law you must be honest», «She knows there’s no success like failure / And that failure’s no success at all», «Ah but I was so much older then / I’m younger than that now» («Για να ζεις εκτός νόμου, πάντως, θέλει εντιμότητα πολλή», «Ξέρει πως δεν υπάρχει επιτυχία σαν την αποτυχία / Και πως η αποτυχία δεν είναι διόλου επιτυχία», «Ήμουνα πολύ πιο μεγάλος / Μα τώρα από τότε διαρκώς/ Γίνομαι ολοένα πιο μικρός») – αυτοί είναι οι πρώτοι που μου ήρθαν στο μυαλό, μπορούμε να συνεχίσουμε έτσι όλη νύχτα. Κάποιος θα πει ότι ο στίχος «You’re the top, you’re the Colosseum» κυλάει με την ίδια ευχαρίστηση από τα χείλη, αλλά κανείς δεν πήγε να δώσει το μεγάλο σουηδικό βραβείο στον Κόουλ Πόρτερ. Και κάποιος άλλος θα επισημάνει ότι το ίδιο συμβαίνει και με το «My smile is my makeup I wear since my break-up with you» («Το χαμόγελό μου είναι το μέικαπ που βάζω από τότε που χωρίσαμε»), και ότι λέγεται πως ο ίδιος ο Ντίλαν ανακήρυξε τον Σμόουκι Ρόμπινσον μεγαλύτερο εν ζωή ποιητή του έθνους, οπότε πού είναι το δικό του Νόμπελ; Μπορεί οι στίχοι των τραγουδιών και η ποίηση να ήταν ταυτόσημες έννοιες την εποχή της Ελισάβετ Α΄, αλλά αργότερα χωρίστηκαν. Όσο σπουδαίοι στιχουργοί κι αν ήταν ο Πόρτερ και ο Ρόμπινσον, εργάζονται –και κερδίζουν– από την επιπολαιότητα που συνόδευε τη στιχουργική στα μέσα του εικοστού αιώνα, μιας εποχής που εκτιμούσε τη γλωσσική ευχέρεια και την ταχεία εξαέρωση. Ο Ντίλαν, μέσα από το διφορούμενο των στίχων του, την ικανότητά του να βάζει γρίφους που εξακολουθούν να έχουν απήχηση και να γεννούν ερμηνείες, δημιούργησε σχεδόν από μόνος του ένα κλίμα όπου οι στίχοι των τραγουδιών αντιμετωπίζονται με σοβαρότητα. Και ο Ντίλαν πέτυχε κάτι που ελάχιστοι πεζογράφοι ή ποιητές, ή ακόμα και τραγουδοποιοί (συγγνώμη, Τζόνι Μίτσελ), κατόρθωσαν να κάνουν στην εποχή μας: άλλαξε την εποχή στην οποία έζησε. Μέσα από τις λέξεις, με τη μουσική ως μέσο μετάδοσης, επηρέασε την αντίληψη, τη νοοτροπία, τις απόψεις, τις φιλοδοξίες και τις υποθέσεις εκατοντάδων εκατομμυρίων ανθρώπων σε όλο τον κόσμο. Το Νόμπελ Λογοτεχνίας είναι αδύνατον να τους ικανοποιήσει όλους, και παρότι η φετινή απονομή απέτυχε να εκπληρώσει διάφορους πιθανούς σκοπούς, δεν ήταν επ’ ουδενί άστοχη. Εύχομαι μόνο να είχα προνοήσει να στοιχηματίσω ένα πενηντάρικο στον Ντίλαν. «The highway is for gamblers, better use your sense / Take what you have gathered from coincidence.» («Ο δρόμος είναι για τους τζογαδόρους, έχε λογική / Πάρε ό,τι άδραξες απ᾽ τις συμπτώσεις...»). 13 Οκτωβρίου 2016 © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2016

Σύνδεση