Μια νέα σύνθεση για το Μικρασιατικό

Σπυρίδων Γ. Πλουμίδης, Τα μυστήρια της Αιγηΐδος: Το Μικρασιατικό Ζήτημα στην ελληνική πολιτική (1891-1922), Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2016, σελ. 412 (περιλαμβάνει βιβλιογραφία και ευρετήρια) Μετά τη συγκρότηση εθνικού κράτους, η ελληνική ιστορία σημαδεύτηκε από δύο κατεξοχήν δεκαετίες, αμφότερες τον 20ό αιώνα. Πρόκειται για τις περιόδους 1912-1922 και 1940-1949. Και στις δύο περιπτώσεις, η πολεμική εμπλοκή της Ελλάδας εξελίχθηκε σε οξεία εσωτερική κρίση η οποία έθεσε σε δοκιμασία την εσωτερική συνοχή και την κρατική υπόσταση της χώρας. Η περίοδος του Εμφυλίου που πυροδότησε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος εξακολουθεί να τροφοδοτεί μία φαινομενικά ανεξάντλητη βιβλιογραφική παραγωγή και παραμένει στο επίκεντρο ζωηρής δημόσιας συζήτησης, ακαδημαϊκής και μη. Αντιθέτως, η περίοδος που ορίζεται από τους Βαλκανικούς Πολέμους και την τραγική κατάληξη της Μικρασιατικής Εκστρατείας αποσπά πολύ μικρότερο μερίδιο από το ενεργό ενδιαφέρον της ερευνητικής κοινότητας και του κοινού. Πέρα από τη διευρυνόμενη χρονική απόσταση, η διαφορετική «απήχηση» των δύο αυτών περιόδων οφείλεται και στο διαφορετικό τους εκτόπισμα για την τρέχουσα πολιτική διαπάλη. Μέχρι την προτελευταία εκλογική αναμέτρηση και το δημοψήφισμα του Ιουλίου 2015, η θεμελιώδης, ίσως, διαιρετική τομή των ελληνικών πολιτικών δυνάμεων εξακολουθούσε να ανάγεται στη δεκαετία του 1940. Επιπλέον, τα στρατευμένα αφηγήματα για την Κατοχή και τον Εμφύλιο αποτέλεσαν θεμελιώδη συστατικά της κυρίαρχης ιδεολογίας, πρώτα της Δεξιάς και, μετά το 1974, της πολύμορφης Αριστεράς. Άλλωστε, η ίδια διαιρετική τομή που κληροδότησε ο Εμφύλιος είχε συμβάλει αποφασιστικά στην υπέρβαση της προηγούμενης, εκείνης του Εθνικού Διχασμού. Η εκατοστή επέτειος από την εκδήλωση του Διχασμού συνέπεσε με την κυκλοφορία τριών έργων από έλληνες ιστορικούς, τα οποία αναφέρονται σε πτυχές της περιόδου 1912-1922. Η συγκέντρωση σε έναν τόμο της πολυετούς και καινοτόμου συνεισφοράς του Γιώργου Μαυρογορδάτου στην ανάλυση του Εθνικού Διχασμού γνωρίζει ήδη κυκλοφοριακή επιτυχία αντάξια της βαρύτητας του έργου.[1] Στην κλασική μελέτη του βρετανού διπλωμάτη και ιστορικού Sir Michael Llewellyn Smith για τη διπλωματική, κυρίως, εξέλιξη της ελληνικής εμπλοκής στη Μικρά Ασία και την Καταστροφή,[2] ήρθε να προστεθεί η μονογραφία του ιστορικού Σωτήρη Ριζά, η οποία ρίχνει πρόσθετο φως στην εσωτερική διάσταση του θέματος.[3] Το Μικρασιατικό ως ζήτημα της ελληνικής ιδεολογίας και πολιτικής από την ανάδυσή του, κατά την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα, έως την Καταστροφή, εστιάζει το ενδιαφέρον του ένας από τους πλέον παραγωγικούς εκπροσώπους της νεότερης γενιάς ελλήνων ιστορικών, ο Σπύρος Πλουμίδης. Πρόκειται για μια φιλόδοξη σύνθεση η οποία, χωρίς να παραμελεί τη διπλωματική και στρατιωτική εξέλιξη του ζητήματος, επεκτείνεται στην ανάλυση του δημόσιου λόγου αλλά και της στάσης των διαμορφωτών της κοινής γνώμης (Τύπος, κόμματα, ομάδες πίεσης, διανοούμενοι), προκειμένου να αποτυπώσει την περιρρέουσα ατμόσφαιρα και να διαγνώσει τα αίτια της ελληνικής εμπλοκής στη Μικρά Ασία. Ήδη στον Πρόλογο, ο συγγραφέας δηλώνει απερίφραστα τη βασική του θέση, ότι δηλαδή η διεκδίκηση εδαφών στη δυτική Μικρά Ασία και η συνακόλουθη εκστρατεία «ήταν το αποτέλεσμα του πρωτοφανούς ανθελληνικού διωγμού που εξαπέλυσε η κυβέρνηση των Νεοτούρκων την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1914». (σ. 16) Τη σημασία του διωγμού για τη διαμόρφωση της ελληνικής μικρασιατικής πολιτικής έχουν επισημάνει και άλλοι μελετητές. Για τον Llewellyn Smith, η τύχη των ελληνικών κοινοτήτων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας «είχε καταστεί ένα θέμα το οποίο καμία ελληνική κυβέρνηση δεν μπορούσε να αγνοήσει».[4] Ο Ριζάς συμφωνεί ότι οι διωγμοί του ελληνικού στοιχείου από το νεοτουρκικό καθεστώς υπαγόρευσαν την ανάγκη η Ελλάδα να διαμορφώσει πολιτική για τη Μικρά Ασία, απορρίπτει όμως την αιτιώδη συνάφεια μεταξύ των διωγμών και της τελικής εμπλοκής στην περιοχή.[5] Ήδη από την εποχή του μεσοπολέμου, ο δημοσιογράφος Γεώργιος Βεντήρης είχε επισημάνει το ζήτημα των διωγμών. Το συνέδεε, όμως, με ένα άλλο πρόβλημα το οποίο κατεξοχήν συντηρούσε το φάσμα ενός ελληνοτουρκικού πολέμου στη διάρκεια του 1914.[6] Επρόκειτο για την επέκταση της ελληνικής κυριαρχίας στο σύνολο των νησιών του βορειοανατολικού Αιγαίου, την οποία η Πύλη απέρριπτε και σχεδίαζε να αμφισβητήσει έμπρακτα μόλις εξασφάλιζε ναυτική υπεροπλία. Ακριβώς την κρίση αυτή εκμεταλλεύτηκε, περισσότερο από την εισροή μουσουλμάνων προσφύγων από τις πρώην οθωμανικές επαρχίες στα Βαλκάνια, για να απομακρύνει ελληνικούς πληθυσμούς των μικρασιατικών παραλίων από τις εστίες τους.[7] Στα μέσα του 1914, η Αθήνα εξέτασε το ενδεχόμενο προληπτικού ελληνοοθωμανικού πολέμου. Μεταξύ άλλων, καταρτίστηκε σχέδιο για την αιφνιδιαστική κατάληψη της χερσονήσου της Καλλίπολης. Εισηγητής του σχεδίου ήταν ο υπαρχηγός του Γενικού Επιτελείου Ιωάννης Μεταξάς, ο οποίος, στο ριζικά διαφορετικό διεθνές περιβάλλον του 1915, θα επιχειρηματολογούσε σθεναρά εναντίον της εμπλοκής στη Μικρά Ασία. Το γεγονός είναι ότι η κρίση εκτονώθηκε πρόσκαιρα όταν, τον Ιούνιο του 1914, ο Ελευθέριος Βενιζέλος συνειδητά επέλεξε την οδό του συμβιβασμού, οσονδήποτε οδυνηρού, με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ο συμβιβασμός αυτός θα περιλάμβανε την «εθελούσια» ανταλλαγή των υπό διωγμό ελληνικών πληθυσμών με μουσουλμάνους από τις ελληνικές «Νέες Χώρες». Έχοντας ερευνήσει σε βάθος τον Τύπο και αρχειακές συλλογές, ο Πλουμίδης αφιερώνει αρκετή έκταση στις πιέσεις που ασκούσαν προσωπικότητες και συλλογικοί φορείς για την προστασία και τον επαναπατρισμό των διωκόμενων Ελλήνων, αλλά και στην έντονη κριτική που εξαπέλυε η αντιπολίτευση. Ωστόσο, όπως είχε ήδη δείξει στην περίπτωση του ζητήματος της Βόρειας Ηπείρου,[8] ο Βενιζέλος, ως υπεύθυνος και ρεαλιστής ηγέτης, ήταν σε θέση να ανθίσταται στις εσωτερικές πιέσεις, όταν έκρινε ότι αυτό επέβαλλαν τα μακροπρόθεσμα συμφέροντα της χώρας.[9] Θα είχε ενδιαφέρον να εξεταστεί κατά πόσον η πολιτική κουλτούρα της Μεγάλης Ιδέας, με τις διάχυτες χιλιαστικές δοξασίες για τον «Μαρμαρωμένο Βασιλιά» και την «Κόκκινη Μηλιά», είχε αντίκτυπο στη χάραξη της ελληνικής πολιτικής. Είναι χαρακτηριστικές οι μαρτυρίες για τις αντιλήψεις του ανώτατου άρχοντα και εκκολαπτόμενου ηγέτη του αντιβενιζελισμού. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του μυστικοσυμβούλου του Γεωργίου Στρέιτ, ο Κωνσταντίνος συμμεριζόταν «τον πόθον παντός Έλληνος», δηλαδή, της εισόδου του ελληνικού στρατού στην Κωνσταντινούπολη.[10] Υπάρχουν ενδείξεις ότι, με νωπές τις επιτυχίες των Βαλκανικών Πολέμων, το όραμα της περαιτέρω επέκτασης προς ανατολάς συγκινούσε ακόμα και έναν ρεαλιστή πολιτικό όπως ο Βενιζέλος; Σχετική είναι η μαρτυρία του Εμμανουήλ Ρέπουλη, την οποία μεταφέρει ο Γεώργιος Βεντήρης. Μετά την υπογραφή της συνθήκης του Βουκουρεστίου, ο Βενιζέλος φέρεται να είπε στον στενό συνεργάτη του: «Και τώρα τα βλέμματά μας προς Ανατολάς».[11] Η διατύπωση, όμως, ενός μύχιου πόθου απείχε πολύ από τη διαμόρφωση πρακτικής πολιτικής. Σαφείς ενδείξεις προς τούτο δεν ανιχνεύονται πριν από τον Αύγουστο του 1914.[12] Ο Πλουμίδης ορθά επισημαίνει ότι η Μικρά Ασία δεν αποτελούσε στόχο της ελληνικής αλυτρωτικής πολιτικής πριν από το 1914. Ωστόσο, εντοπίζει τον κρίσιμο χρόνο ανάδυσης του ζητήματος στην περίοδο των διωγμών του πρώτου εξαμήνου εκείνης της χρονιάς. Είναι, όμως, σαφές ότι, ενόσω η χώρα δεν διέθετε αξιόπιστους συμμάχους, ο Βενιζέλος δεν επρόκειτο να διακινδυνεύσει μια πολεμική αναμέτρηση με τη λαβωμένη πλην επικίνδυνη Οθωμανική Αυτοκρατορία, τη στιγμή μάλιστα που η χώρα αντιμετώπιζε και τον απροκάλυπτο αναθεωρητισμό της ηττημένης Βουλγαρίας. Ακόμα και σε συνδυασμό με την αλυτρωτική ιδεολογία που ενέπνεε λαό και ηγεσία στην Ελλάδα, οι ανθελληνικοί διωγμοί στην οθωμανική επικράτεια αλλά και η μη αναγνώριση της ελληνικής κυριαρχίας στα νησιά του βορειοανατολικού Αιγαίου δεν επαρκούν για να εξηγήσουν την πρωτοβουλία του Βενιζέλου να προτείνει στον βασιλιά Κωνσταντίνο Α΄ αλλά και στις ενδιαφερόμενες δυνάμεις τη σύμπραξη της Ελλάδας με την Εγκάρδια Συνεννόηση στον ευρωπαϊκό πόλεμο που ξέσπασε στις 28 Ιουλίου 1914. Η αναγκαία και ικανή συνθήκη για την επιλογή αυτή ήταν η διαφαινόμενη ήδη σύμπραξη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με τις Κεντρικές Δυνάμεις. Η ριζική, λοιπόν, μεταβολή των συνθηκών που επέφερε ο πόλεμος στην Ευρώπη ήταν εκείνη που κατέστησε, κατά μαρτυρία και του ίδιου του Βενιζέλου, την εμπλοκή της Ελλάδας «ζωτική ανάγκη, ζήτημα ζωής και θανάτου τον Αύγουστον του 1914».[13] Στο βιβλίο του, ο Πλουμίδης αναγνωρίζει την καθοριστική επίδραση του πολέμου (σ. 112), επιμένοντας παράλληλα ότι οι διωγμοί αποτελούσαν το πρωταρχικό αίτιο της μικρασιατικής πολιτικής του Βενιζέλου (σ. 27, 105, 113, 146, 166, 212). Μικρασιατική εκστρατεία. Πάνω: μεταφορά βαρέως πυροβολικού στο μέτωπο δια μέσου της ερήμου, 1921. Κάτω: Έλληνες στρατιώτες σε πορεία προς τον Σαγγάριο, 1921/1922. Φωτογραφικό Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Τον Ιανουάριο του 1915, όταν ακόμα το ενεργό ενδιαφέρον της Ρωσίας και οι υπολογισμοί των εταίρων της στη Συνεννόηση απέκλειαν τη ρεαλιστική διεκδίκηση της Κωνσταντινούπολης, η επέκταση στο βιλαέτι της Σμύρνης φάνηκε να συγκεντρώνει προϋποθέσεις επιτυχίας, ιδίως την ενεργό συνδρομή ισχυρών συμμάχων. Από το σημείο εκείνο γίνεται σαφές ότι ο Βενιζέλος αντιμετώπιζε την παρουσία του ελληνικού κράτους στη Μικρά Ασία ως την καλύτερη εγγύηση για την επιβίωση των εκεί ομοεθνών πληθυσμών. Προεξοφλούσε, βέβαια, την επικράτηση των δυνάμεων της Συνεννόησης στον πόλεμο και, πάντως, την ικανότητα της Μεγάλης Βρετανίας να επιβάλει τους όρους της μεταπολεμικής διευθέτησης στην Εγγύς Ανατολή. Στο πλαίσιο αυτό, η Ελλάδα θα κατόρθωνε να επιτύχει την εθνική της ολοκλήρωση, καθιστάμενη παράλληλα σημαντική περιφερειακή δύναμη και υπολογίσιμος εταίρος των μεγάλων δυνάμεων που κυριαρχούσαν στην περιοχή. Αναδεικνύοντας αυτή τη διάσταση,[14] με έμφαση στη διάσωση των ελληνικών κοινοτήτων από τη νεοτουρκική πολιτική εκτουρκισμού της Αυτοκρατορίας, ο Πλουμίδης καταρρίπτει τη μαρξίζουσα ερμηνεία της μικρασιατικής εμπλοκής της Ελλάδας ως ένα εγχείρημα ιμπεριαλιστικό ή και αποικιακού τύπου – μια ερμηνεία την οποία ασπάστηκε όχι μόνο το ελληνικό παράρτημα του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος (κεφ. 5ο), αλλά και επιφανείς εκπρόσωποι του αστικού πολιτικού κόσμου, όπως ο Μεταξάς (σ. 148-51, 286). Πολύ λιγότερο αντέχει στην εύστοχη κριτική του συγγραφέα η αντίληψη ότι, εκστρατεύοντας στη Μικρά Ασία, ο Βενιζέλος ενήργησε ως υποχείριο ιμπεριαλιστικών Μεγάλων Δυνάμεων – μύθος ο οποίος συνδέεται με την επίμονα αναπαραγόμενη αντίληψη της Καταστροφής ως συνέπειας της συνωμοσίας ξένων (σ. 367). Ο Πλουμίδης συμμερίζεται τη θέση του Μαυρογορδάτου,[15] ότι η διεκδίκηση μικρασιατικών εδαφών αποτελούσε πρωτίστως εκδήλωση του ελληνικού αλυτρωτισμού (σ. 23 και 209 επ.) σε μια εποχή, μάλιστα, που η πρόσφατη ιστορική εμπειρία δεν άφηνε περιθώρια αισιοδοξίας για την προστασία των μειονοτήτων στο πλαίσιο πολυεθνικών οντοτήτων στις εσχατιές της Ευρώπης. Αποκρούει, επίσης, την απλοϊκή απόδοση της τελικής Καταστροφής στο «σαράκι του Έθνους», τη διχόνοια: Δεν ήταν ο Εθνικός Διχασμός που καθόρισε την έκβαση της Μικρασιατικής Εκστρατείας, αλλά «η απομάκρυνση του Βενιζέλου από την εξουσία» (σ. 365). Ο συγγραφέας των Μυστηρίων της Αιγηΐδος δεν παραλείπει να επισημάνει παρερμηνείες και υπεραπλουστεύσεις που απαντώνται και στη διεθνή βιβλιογραφία. Για παράδειγμα, καταλογίζει στην ιστορικό Μάργκαρετ ΜακΜίλλαν, δισέγγονη του Ντέιβιντ Λόιντ Τζορτζ, ότι παραγνωρίζει το ζήτημα της προστασίας πολυάριθμων ελληνικών πληθυσμών όταν μέμφεται τον Βενιζέλο ότι «άναψε το φιτίλι» της μικρασιατικής καταστροφής (σ. 105). Πλανημένη αποδεικνύεται και η αναφορά της ΜακΜίλλαν σε «οικονομικά επιχειρήματα» τα οποία δήθεν χρησιμοποίησε ο Βενιζέλος ενώπιον του Συνεδρίου της Ειρήνης (σ. 224, σημ. 8). Ο συγγραφέας, ωστόσο, αποφεύγει να αποτιμήσει κριτικά τα οικονομικά επιχειρήματα τα οποία «δευτερογενώς» προβλήθηκαν για να στηρίξουν τη βενιζελική πολιτική στο Μικρασιατικό (σ. 212-18).[16] Το έργο του Πλουμίδη περιλαμβάνει ιδιαίτερα χρήσιμα στοιχεία για την πληθυσμιακή, οικονομική και εκπαιδευτική-πολιτισμική παρουσία του ελληνισμού στη Μικρά Ασία κατά τις δύο τελευταίες προπολεμικές δεκαετίες. Τεκμηριώνει το ακαδημαϊκό μόνο ενδιαφέρον του ελεύθερου βασιλείου – σε αντίθεση με τη δραστήρια παρέμβασή του στα προς βορράν ελληνικά irredenta. Ως αίτια της απραξίας αυτής μπορεί κάποιος να εικάσει τη γεωγραφική απόσταση, τα περιορισμένα οικονομικά, την ισχυρή επιρροή του Οικουμενικού Πατριαρχείου, και, εν τέλει, τις προτεραιότητες της ελληνικής αλυτρωτικής πολιτικής που είχε κάθε λόγο να κατευθύνεται σε όμορες επαρχίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Το κενό επιχείρησαν να καλύψουν ιδιωτικοί φορείς, όπως ο Μικρασιατικός Σύλλογος «Η Ανατολή» και, ιδίως, ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος της Κωνσταντινούπολης, οι οποίοι στόχευαν στην καλλιέργεια του εθνικού φρονήματος, στην περιφρούρηση της ορθοδοξίας απέναντι στον προσηλυτισμό άλλων δογμάτων, και στην υποκατάσταση της διαδεδομένης τουρκοφωνίας από την εθνική γλώσσα. Ωστόσο, η χρήση από τον συγγραφέα του όρου «όψιμος Διαφωτισμός» (σ. 41 κ.ε.) μοιάζει να συγχέει ένα εκπαιδευτικό εγχείρημα, ιδεολογικά προσανατολισμένο στον ρομαντικό εθνικισμό του 19ου αιώνα, με ένα προγενέστερο και πολύ ευρύτερο πνευματικό κίνημα που ανήγαγε τον ορθό λόγο σε θεμελιώδη πηγή της γνώσης αλλά και της πολιτικής οργάνωσης της κοινωνίας.[17] Σε κάθε περίπτωση, ο Πλουμίδης επισημαίνει ότι το έργο της εθνικής διαπαιδαγώγησης των κοινοτήτων της Μικράς Ασίας απείχε ακόμα από την ολοκλήρωσή του όταν αυτές βρέθηκαν στο στόχαστρο του νεοτουρκικού καθεστώτος, το 1914 (σ. 51). Ιδιαίτερα διαφωτιστική είναι η διερεύνηση από τον συγγραφέα της πρόσληψης του μικρασιατικού χώρου από τις πολιτικές και πνευματικές ελίτ της Ελλάδας. Εντοπίζει ισχυρές ενδείξεις ότι η δυτική Μικρά Ασία και ο Πόντος συγκαταλέγονταν στη λόγια αντίληψη για τον ελληνικό «εθνικό» χώρο ήδη από τα προεπαναστατικά χρόνια. Ωστόσο, για τους κατοίκους του ελεύθερου βασιλείου, η περιοχή αυτή παρέμεινε terra incognita μέχρι τις παραμονές της μικρασιατικής εξόρμησης. Το ίδιο ίσχυε και για τις επιτελικές υπηρεσίες του ελληνικού στρατού, οι οποίες, όπως αναφέρει ο Πλουμίδης (σ. 85), δεν είχαν καταστρώσει ίχνος επιχειρησιακού σχεδιασμού για τη Μικρά Ασία μέχρι το 1917. Αξίζει να σημειωθεί ότι ούτε οι ανθελληνικοί διωγμοί του 1914-15 οδήγησαν στην εκπόνηση τέτοιων σχεδίων, πέρα από την εισήγηση του Μεταξά τον Μάιο του 1914, η οποία όμως αφορούσε την Καλλίπολη και συνδεόταν με το ζήτημα των νησιών του βορειοανατολικού Αιγαίου. Ο Πλουμίδης αφιερώνει ένα υποκεφάλαιο του πρώτου κεφαλαίου και το μεγαλύτερο μέρος από το δεύτερο κεφάλαιο του βιβλίου του στον διωγμό ελληνικών κοινοτήτων από τα μικρασιατικά παράλια κατά το 1914, καθώς και στις πιέσεις που η έλευση μεγάλου αριθμού προσφύγων δημιούργησε στο εσωτερικό της Ελλάδας. Εκτιμά ότι ο διωγμός αποτελούσε «εθνοκάθαρση» που έλαβε «διαστάσεις μερικής γενοκτονίας». Πάντως, δεν επρόκειτο για «πρωτοφανές και πρωτόγνωρο γεγονός στην οθωμανική ιστορία» (σ. 91), αφού είχαν προηγηθεί οι μαζικές σφαγές αρμενικών πληθυσμών στα 1894-96. Η διαφορά, όπως επισημαίνει και ο συγγραφέας, έγκειται στο νεοτουρκικό εγχείρημα που απέβλεπε στη μετάλλαξη της πολυεθνικής Αυτοκρατορίας σε τουρκικό/μουσουλμανικό εθνικό κράτος. Πέρα όμως από τις τάσεις του νεοτουρκικού εθνικισμού και την ανάγκη αποκατάστασης εκατοντάδων χιλιάδων προσφύγων από τις χαμένες βαλκανικές επαρχίες της Αυτοκρατορίας, δεν θα πρέπει να υποτιμάται η αμεσότερη (proximate) αιτία των διωγμών, δηλαδή η κλιμάκωση της έντασης στις ελληνοοθωμανικές σχέσεις λόγω της διαμάχης για το ζήτημα των νησιών του βορειοανατολικού Αιγαίου. Δεν είναι τυχαίο ότι στο επίκεντρο βρέθηκαν οι ελληνικοί πληθυσμοί πέριξ των Στενών και της έναντι των νησιών μικρασιατικής ακτής.[18] Οι διωγμοί επρόκειτο να επαναληφθούν σε μεγαλύτερη κλίμακα από το 1916, αφού είχε συντελεστεί η γενοκτονία των Αρμενίων και διαφαινόταν η συμμετοχή μιας βενιζελικής Ελλάδας στον πόλεμο. Η σχετικά πυκνή παρουσία ελληνικού πληθυσμού και οι διωγμοί τους οποίους υπέστη στη δυτική Μικρά Ασία επέτρεψαν στον Βενιζέλο, παραμονές του Συνεδρίου της Ειρήνης, να εκμεταλλευτεί ένα από τα περίφημα Δεκατέσσερα Σημεία του αμερικανού προέδρου Γούντρο Ουίλσον, το οποίο ζητούσε την «αυτόνομη ανάπτυξη» των εθνών που διαβιούσαν στην οθωμανική επικράτεια. Ερμηνεύοντας την αναφορά αυτή ως αναγνώριση «δικαιώματος» των εθνών στην αυτοδιάθεση, ο Βενιζέλος επικαλέστηκε στατιστικά στοιχεία που έδιναν ελαφρά υπεροχή στο ελληνικό στοιχείο, συνυπολογίζοντας μάλιστα και τους κατοίκους των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου. Επικουρικά, προσέφυγε σε μια αφηρημένη μεν, βολική δε σύλληψη των χωρών που βρέχει το Αιγαίο Πέλαγος ως ενιαίου γεωπολιτισμικού χώρου. Η σύλληψη αυτή βασιζόταν στις μελέτες του γερμανού γεωγράφου Άλφρεντ Φίλιπσον (Alfred Philippson) για τον γεωλογικό σχηματισμό της Αιγηΐδος, οποίος ένωνε τη νοτιοανατολική Ευρώπη με την Ασία πριν από δύο εκατομμύρια χρόνια. Επρόκειτο για το «κερασάκι» στην τούρτα των ελληνικών διεκδικήσεων, το οποίο, όπως αναγνωρίζει ο Πλουμίδης (σ. 199) δεν επηρέασε σοβαρά τις αποφάσεις του Συνεδρίου της Ειρήνης. Ο συγγραφέας, πάντως, δικαίως επισημαίνει την τακτική του Βενιζέλου να επικαλείται κοινά συμφέροντα και τεκμηριωμένα επιχειρήματα που ανταποκρίνονταν στο πνεύμα της εποχής του, παρά να αναμασά την «αισθηματολογική» και ατελέσφορη ρητορεία περί «εθνικών δικαίων».[19] Την παρουσίαση των ελληνικών διεκδικήσεων ενώπιον των νικητριών δυνάμεων ο Πλουμίδης συμπληρώνει με ένα απάνθισμα προπαγάνδας για εσωτερική, κυρίως, κατανάλωση, η οποία εστιαζόταν στην υποτιθέμενη «πολιτισμική υπεροχή του ελληνισμού έναντι των τούρκων αντιπάλων» (σ. 202). Οι δοξασίες αυτές, σε συνδυασμό με τη σχετικά απρόσκοπτη επέκταση της ελληνικής στρατιωτικής κατοχής που ακολούθησε την αποβίβαση δυνάμεων στη Σμύρνη, τον Μάιο του 1919, συνέβαλαν στην καλλιέργεια κλίματος εφησυχασμού από την πλευρά τόσο των βενιζελικών όσο και των αντιπάλων τους, τη στιγμή που ανδρωνόταν στην Ανατολία το εθνικιστικό κίνημα του Μουσταφά Κεμάλ (σ. 247). Η αδυναμία των ελλήνων πολιτικών να αντιληφθούν τη δυναμική του κινήματος αυτού καταδεικνύεται και από τις φαντασιώσεις για ανάδειξη της Ελλάδας, μεταξύ άλλων, σε «πρότυπο πολυεθνικό βασίλειο» και «μουσουλμανική Δύναμη» (σ. 218-23). Συστηματικά ο Πλουμίδης αποδομεί μια άλλη, βενιζελικής προέλευσης, δοξασία, ότι δήθεν οι αντίπαλοι του Βενιζέλου κέρδισαν τις εκλογές του Νοεμβρίου 1920 επαγγελλόμενοι τερματισμό του πολέμου και αποστράτευση. Η αντίληψη αυτή υπονοεί ότι οι αντιβενιζελικοί ήταν κατά βάση αντίθετοι στη Μικρασιατική Εκστρατεία. Συστηματικά ο Πλουμίδης αποδομεί μια άλλη, βενιζελικής προέλευσης, δοξασία, ότι οι αντίπαλοι του Βενιζέλου κέρδισαν τις εκλογές του Νοεμβρίου 1920 επαγγελλόμενοι τερματισμό του πολέμου και αποστράτευση, υπονοώντας ότι ήταν κατά βάση αντίθετοι στη Μικρασιατική Εκστρατεία.[20] Το τελευταίο ισχύει μόνο για τον Μεταξά και φυσικά για το νεοσύστατο Κομμουνιστικό Κόμμα. Όπως έχει προ πολλού επισημάνει ο Μαυρογορδάτος, και οι δύο παρατάξεις του Διχασμού έμεναν «δέσμιες του ίδιου υπερκείμενου εθνικισμού» – παρά το ότι ο ίδιος αναγνωρίζει τον βενιζελισμό ως τον «πιο συνεπή, διορατικό και πραγματιστικό φορέα της εθνικής ολοκλήρωσης».[21] Ο Πλουμίδης, όπως και ο Ριζάς στη δική του μελέτη,[22] τεκμηριώνουν την αποδοχή των αποτελεσμάτων της βενιζελικής διπλωματίας από τους αντιβενιζελικούς και μάλιστα ως ελάχιστη αφετηρία, ή, σε τρέχουσα ορολογία, «κόκκινη γραμμή» για τη δική τους εξωτερική και αμυντική πολιτική. Απλώς, κατά την προεκλογική περίοδο του 1920, επέλεξαν να σιωπήσουν για τα επιτεύγματα του μεγάλου αντιπάλου τους, επικεντρώνοντας τη ρητορεία τους στην ανάγκη να καταλυθεί η εσωτερική «τυραννία» και να αποκατασταθεί η τρωθείσα «ανεξαρτησία» της χώρας (σ. 241-62). Πάνω: άνδρες του Ευζωνικού του Πλαστήρα γύρω από το αντίσκηνο του αρχηγού τους, 1921.Κάτω: αναχώρηση των τραυματιών της μάχης, 1921/1922. Φωτογραφικό Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Μετά την εκλογική της νίκη η αντιβενιζελική ηγεσία αυτοπαγιδεύτηκε σε έναν ανεδαφικό και, εν τέλει, καταστροφικό μαξιμαλισμό, τον οποίον συμβόλισαν δύο υπερήφανα «όχι»: Το πρώτο εκδηλώθηκε μέσω του δημοψηφίσματος για την επάνοδο του Κωνσταντίνου Α΄ στον θρόνο, αψηφώντας την έγκαιρη και σαφή προειδοποίηση των νικητριών δυνάμεων του Μεγάλου Πολέμου· το δεύτερο «όχι» διατρανώθηκε στη Βουλή και διά του Τύπου, συμπολιτευόμενου και αντιπολιτευόμενου, όποτε οι δυτικές δυνάμεις πρότειναν μια ειρηνευτική διαδικασία που περιλάμβανε τη συντεταγμένη ελληνική απαγκίστρωση από τη Μικρά Ασία. Επρόκειτο για κορυφαία δείγματα φυγής από τη διεθνή πραγματικότητα (σ. 300), από αυτά που περιοδικά επαναλαμβάνονται στην ελληνική ιστορία. Με δεδομένη την έμφαση που δίνει στο ζήτημα της προστασίας των ελληνικών πληθυσμών της Μικράς Ασίας και στις πιέσεις που ασκούσαν οι εκπρόσωποί τους στην Αθήνα, ο Πλουμίδης διαφοροποιείται από την κριτική που ασκείται στον Βενιζέλο ότι «υπέκυψε τυφλά στα θέλγητρα της Ιωνίας» (σ. 172).[23] Δεν είναι βέβαιο, ωστόσο, ότι ο Βενιζέλος θα επέμενε δογματικά στη διεκδίκηση μικρασιατικών εδαφών αν οι Σύμμαχοι, και ιδίως η Βρετανία, δεν ενθάρρυναν το εγχείρημα, για τους δικούς τους ασφαλώς λόγους, το 1915 και το 1919. Αυτό, άλλωστε, αναγνωρίζει ο συγγραφέας όταν διαπιστώνει πως ο Κρητικός πολιτικός «είχε αφομοιώσει πλήρως τα διδάγματα του 1897 και ήταν πεπεισμένος ότι η Ελλάδα δεν θα μπορούσε ποτέ να πολεμήσει ξανά την Τουρκία δίχως συμμάχους» (σ. 300). Απεναντίας, όπως καταδεικνύει το έκτο κεφάλαιο του βιβλίου, οι αντίπαλοί του επέλεξαν να αφήσουν «τα πράγματα να ακολουθήσουν τη μοιραία πορεία τους» (σ. 365). Ο Πλουμίδης αντλεί από τα διδάγματα του ιταλικού και του δυτικού μετώπου κατά τον Μεγάλο Πόλεμο χρήσιμα συγκριτικά στοιχεία για να αναδείξει την αποσάθρωση της μαχητικής αξίας –τον «μαρασμό», όπως τον αποκαλεί– του ελληνικού εκστρατευτικού σώματος στη Μικρά Ασία (σ. 330-40). Το βιβλίο αποτελεί μια καλαίσθητη έκδοση. Το ύφος του συγγραφέα είναι δόκιμο με μια ροπή σε λογιότερους τύπους της γλώσσας. Ωστόσο, το κείμενο θα είχε να ωφεληθεί από μια ενδελεχέστερη επιμέλεια. Πέρα από αβλεψίες κατά την πληκτρολόγηση, θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί ορισμένες λιγότερο ευτυχείς εκφράσεις, όπως, για παράδειγμα, η «συνεπόμενη θέαση των Ελλήνων ως επιούσιου λαού του Θεού» (σ. 203) ή «στα έγκατα της Ελάσσονος Ασίας» (σ. 365), καθώς και λίγα πραγματολογικά ολισθήματα, όπως η αναφορά σε «μεγάλο κύμα» μουσουλμάνων προσφύγων και από την Αλβανία (σ. 91) ή η ταύτιση της κατεξοχήν εβραϊκής Φεντερασιόν με τους «έλληνες σοσιαλιστές» κατά την περίοδο πριν από τους Βαλκανικούς Πολέμους (σ. 277). Επιπλέον, έχουν χαθεί οι υπογραμμίσεις του συγγραφέα σε παραθέματα, ενώ οι συχνές παραπομπές του αναγνώστη σε άλλα σημεία του βιβλίου δεν συνοδεύονται από αριθμό σελίδων. Στο έργο του Πλουμίδη εντυπωσιάζει το τεράστιο φάσμα πηγών και η διάθεση του συγγραφέα να προχωρήσει σε μια μεγάλη σύνθεση. Ακόμα και αν διαφωνεί κάποιος με την έμφαση που αποδίδει στους διωγμούς των ελληνικών κοινοτήτων ως το πρώτιστο γενεσιουργό αίτιο της ελληνικής απόφασης για εμπλοκή στην ανατολική ακτή του Αιγαίου, οφείλει να αναγνωρίσει ότι η άποψη αυτή δεν εκφέρεται αβασάνιστα. Ο Πλουμίδης αναμετριέται ευσυνείδητα τόσο με την προηγούμενη ιστοριογραφία όσο και με την περιρρέουσα αντίληψη για το Μικρασιατικό. Η μεγαλύτερη, ίσως, συνεισφορά του έγκειται ακριβώς στην τεκμηριωμένη αμφισβήτηση των πιο διαδεδομένων μύθων και υπεραπλουστεύσεων που ακόμα περιβάλλουν την ελληνική εξόρμηση στη Μικρά Ασία, τόσο στον δημόσιο λόγο όσο και στην ελληνική και ξένη βιβλιογραφία. Είναι βέβαιο ότι Τα μυστήρια της Αιγηΐδος θα αποτελέσουν σημείο αναφοράς στη συνεχιζόμενη επιστημονική συζήτηση για τα αίτια και την έκβαση της μικρασιατικής περιπέτειας. Πόσο μάλλον που, όπως υπαινίσσεται ο Πλουμίδης (σ. 366-69) και υποστηρίζει ο Μαυρογορδάτος, εκκρεμεί η αποτίμηση των «καθαρά στρατιωτικών ευθυνών» για την πιο συντριπτική ήττα της νεότερης ελληνικής ιστορίας.[24] [1] Γιώργος Θ. Μαυρογορδάτος, 1915: Ο Εθνικός Διχασμός, Πατάκη, Αθήνα 2015. [2] Michael Llewellyn Smith, Ionian Vision: Greece in Asia Minor, 1919-1922, Hurst and Co., Λονδίνο 21998, και στα ελληνικά: Το όραμα της Ιωνίας: Η Ελλάδα στη Μικρά Ασία 1919-1922, μτφρ. Λίνα Κάσδαγλη, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2002. [3] Σωτήρης Ριζάς, Το τέλος της Μεγάλης Ιδέας: Ο Βενιζέλος, ο αντιβενιζελισμός και η Μικρά Ασία, Καστανιώτη, Αθήνα 2015. [4] Llewellyn Smith, Ionian Vision, ό.π., σ. 33. [5] Ριζάς, Το τέλος της Μεγάλης Ιδέας, ό.π., σ. 10. [6] Γεώργιος Βεντήρης, Η Ελλάς του 1910-1920, τ. Α΄, Ίκαρος, Αθήνα 1970, σ. 191-4, 216-7, 235. [7] Βλ. και Ιωάννης Δ. Στεφανίδης, «Το ζήτημα των νησιών του βορειοανατολικού Αιγαίου στις παραμονές του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου: Το ελληνικό διπλωματικό δίλημμα», Βαλκανικά Σύμμεικτα, 12-13 (2001-2), σ. 111-141. [8] Έχοντας αποφασίσει την απόδοση της περιοχής στο νεοσύστατο αλβανικό κράτος, οι δυνάμεις της Ευρωπαϊκής Συμφωνίας, δηλαδή του άτυπου διευθυντηρίου των Μεγάλων Δυνάμεων, απαιτούσαν την αποχώρηση των ελληνικών στρατευμάτων που παρέμεναν στη Βόρεια Ήπειρο από την εποχή των Βαλκανικών Πολέμων. Αποβλέποντας στην εύνοια των ευρωπαϊκών δυνάμεων για το επίσης εκκρεμές ζήτημα των νησιών του βορειοανατολικού Αιγαίου, ο Βενιζέλος δεν δίστασε να συμμορφωθεί, παρά την έντονη κριτική της αντιπολίτευσης και το γενικότερο αλυτρωτικό ρεύμα που διαπερνούσε Τύπο και κοινή γνώμη. [9] Αυτό το αναγνωρίζει ο Πλουμίδης αναφέροντας ότι «μέχρι τις αρχές του 1915 ο Βενιζέλος συνέχισε επισήμως να είναι πολιτικά προσανατολισμένος στην εθελούσια και ειρηνική ανταλλαγή των ελληνοτουρκικών πληθυσμών» (σ. 143). [10] Γεωργίου Στρέιτ, Ημερολόγιον - Αρχείον (επιμ. Παναγιώτη Πιπινέλη), τ. 2ος, Α΄, χ.ε., Αθήνα 1965, σ. 20 και 34. [11] «Πλατύ και μεγάτολμον σχέδιον εις απλήν εικόνα», σχολιάζει ο Βεντήρης: Η Ελλάς του 1910-1920, τ. Α΄, ό.π., σ. 263. [12] Ο Πλουμίδης αναφέρει επανειλημμένες δημόσιες διαβεβαιώσεις του Βενιζέλου από την περίοδο 1913-1914 ότι η Ελλάδα δεν έτρεφε εδαφικές φιλοδοξίες σε βάρος οθωμανικών εδαφών (σ. 88-89). [13] Βεντήρης, Η Ελλάς του 1910-1920, τ. Α΄, ό.π., σ. 239. Η έμφαση στο πρωτότυπο. [14] Όπως έχει ήδη πράξει ο Μαυρογορδάτος. Βλ. το κεφάλαιο «Ο Διχασμός ως κρίση εθνικής ολοκλήρωσης» που πρωτοδημοσιεύτηκε στο Μελέτες και κείμενα για την περίοδο 1909-1940, Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα - Κομοτηνή 1982, και περιέχεται αναθεωρημένο στο 1915: Ο Εθνικός Διχασμός, ό.π.. [15] Μαυρογορδάτος, 1915: Ο Εθνικός Διχασμός, ό.π., σ. 230-3. [16] Το αβάσιμο των οικονομικών προσδοκιών από την επέκταση στην περιοχή της Σμύρνης επισημαίνει ο Μαυρογορδάτος, ό.π., σ. 124-5. [17] Για την απόκλιση της ελληνικής πνευματικής και πολιτικής ζωής από το κριτικό και φιλελεύθερο πνεύμα του Διαφωτισμού ήδη από την πρώιμη μετεπαναστατική περίοδο και την προσκόλλησή της στην κατά βάση ανορθολογική, συντηρητική και αυταρχική ιδεολογία του αλυτρωτικού εθνικισμού, βλ. Πασχάλης Κιτρομηλίδης, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1996, σ. 472-514. [18] Τη διασύνδεση αυτή αναφέρει ο Πλουμίδης, εκτιμά όμως ότι είχε δευτερεύουσα σημασία σε σχέση με την πολιτική των Νεότουρκων για «εθνική ομογενοποίηση» της περιοχής, με το πρόσθετο επιχείρημα ότι οι διωγμοί έπληξαν και τους ορθόδοξους Βούλγαρους της Ανατολικής Θράκης και της δυτικής Μικράς Ασίας (σ. 99-100). [19] Πλουμίδης, σ. 22, σημ. 4. Πβ. Γιάνης Ν. Γιανουλόπουλος, «Η ευγενής μας τύφλωσις»: Εξωτερική πολιτική και «εθνικά θέματα» από την ήττα του 1897 έως τη Μικρασιατική Καταστροφή, Βιβλιόραμα, Αθήνα 1999, σ. 250. [20] Όπως παρατηρεί ο Πλουμίδης (σ. 273, σημ. 132), την εν λόγω δοξασία αναπαράγει και το ισχύον σχολικό βιβλίο ιστορίας της Γ΄ Γυμνασίου. [21] Μαυρογορδάτος, Μελέτες και κείμενα, ό.π., σ. 43-44, και του ιδίου, 1915: Ο Εθνικός Διχασμός, ό.π., σ. 217, 222. [22] Ριζάς, Το τέλος της Μεγάλης Ιδέας, ό.π., σ. 159 -60, 162-67. [23] Την προσέγγιση αυτή συμμερίζεται ο Μαυρογορδάτος, 1915: Ο Εθνικός Διχασμός, ό.π., σ. 122-5. [24] Μαυρογορδάτος, ό.π., σ. 155.

Μια νέα σύνθεση για το Μικρασιατικό

Σύνδεση