Φράχτες: Ένα ημερολόγιο του Brexit

ΑRΒ – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Όταν μετά από μακροχρόνια απουσία επέστρεψα στην παλιά μου γειτονιά στο βορειοδυτικό Λονδίνο, πέρασα μπροστά από το δημοτικό σχολείο της περιοχής και πρόσεξα μια αλλαγή. Εδώ είχαν φοιτήσει πολλοί από τους πιο παλιούς μου φίλους, και πρόσφατα –όταν επιστρέψαμε για ένα χρόνο στην Αγγλία για οικογενειακούς λόγους– εδώ έγραψα την κόρη μου. Πρόκειται για ένα πολύ όμορφο κτίριο της βικτοριανής εποχής από κόκκινο τούβλο, το οποίο, σύμφωνα με το πόρισμα του σώματος σχολικής επιθεώρησης Ofsted, για πολύ καιρό βρισκόταν σε καθεστώς «ειδικών μέτρων», η οποία είναι η χαμηλότερη αξιολόγηση που μπορεί να λάβει ένα δημόσιο σχολείο. Πολλοί γονείς, διαβάζοντας ένα τέτοιο πόρισμα, όπως είναι φυσικό πανικοβάλλονται και πηγαίνουν τα παιδιά τους σε άλλο σχολείο· άλλοι, βλέποντας με τα μάτια τους αυτό που το Ofsted –επειδή βασίζεται κυρίως σε αριθμούς– δεν μπορεί να δει ανθρώπινα, αμφισβητούν τη σοφία του και μένουν εδώ που βρίσκονται. Κάποιοι άλλοι μπορεί να μην ξέρουν να διαβάζουν καλά αγγλικά, ή να μην έχουν Ίντερνετ στο σπίτι, ή να μην έχουν καν ακούσει για το Ofsted, πόσο μάλλον να σκεφτούν να παρακολουθούν στενά την ιστοσελίδα του. Εγώ είχα το ατού της προϊστορίας στην περιοχή –ο αδερφός μου δίδασκε χρόνια εδώ, κάνοντας ενισχυτική διδασκαλία σε παιδιά μεταναστών– και ήξερα καλά πόσο καλό είναι το σχολείο, πόσο καλό ήταν ανέκαθεν, και πόσο φιλόξενο είναι για τον ετερογενή μαθητικό πληθυσμό του, μεγάλο μέρος του οποίου ήρθε πρόσφατα στη χώρα. Τώρα, ένα χρόνο αργότερα, το Ofsted έκρινε το σχολείο και επισήμως «Καλό», κι αν ξέρω την περιοχή, αυτό σημαίνει ότι περισσότεροι μεσοαστοί γονείς, λευκοί συνήθως, θα πάρουν το ρίσκο, όπως το θεωρούν, να μετακομίσουν στα πέριξ του σχολείου και να στείλουν εδώ τα παιδιά τους. Αν αυτή η διαδικασία ακολουθήσει σε γενικές γραμμές την ίδια πορεία που ακολουθεί στη Νέα Υόρκη, ο λευκός μεσοαστικός πληθυσμός της συνοικίας θα αυξηθεί, συμβαδίζοντας με τον γενικότερο εξευγενισμό της, και τα όρια της σχολικής περιφέρειας του σχολείου θα συρρικνωθούν ώσπου να γίνει μετά από κάποια χρόνια σχεδόν απόλυτα ομοιογενής, με ελάχιστες πινελιές ετερογένειας, οπότε και το ρυθμιστικό σώμα θα του απονείμει επιτέλους την υψηλότερη αξιολόγησή του. Όμως τίποτα δεν έχει συμβεί ακόμα στην παλιά γειτονιά, και ίσως να μη συμβεί ποτέ –με δεδομένη τη μακρά και ένδοξη ιστορία της σε κάθε πιθανή μορφή ετερογένειας– και ούτως ή άλλως δεν ήταν αυτή η αλλαγή που παρατήρησα περνώντας έξω από το σχολείο. Αλλού επικεντρώθηκε η ιδιαίτερη μορφή φιλελεύθερης παράνοιας που κουβαλάω: Πρόσεξα τον φράχτη. Διότι αυτό το βικτοριανό σχολείο, που επί έναν αιώνα θεωρούσε τα σιδερένια κάγκελα επαρκή για την οριοθέτησή του, είχε τώρα προσθέσει ανάμεσά τους κάτι που έμοιαζε με ψηλή καλαμωτή, καθώς και δύο μέτρα πράσινου που σκαρφάλωναν στην εν λόγω καλαμωτή, κρύβοντας το προαύλιο, και κατ’ επέκταση τα παιδιά που έπαιζαν, από τον δρόμο. Γύρισα σπίτι και έστειλα ένα λάβρο e-mail σε δυο ηγετικά μέλη του συλλόγου γονέων: Πέρασα μπροστά από το σχολείο για πρώτη φορά από τότε που επέστρεψα (χθες) και παρατήρησα το –ελλείψει καλύτερου χαρακτηρισμού– ξύλινο παραπέτασμα που έχει υψωθεί γύρω του. Στενοχωρήθηκα πάρα πολύ. Ζω στην περιοχή σαράντα χρόνια. Είδα έναν μαντρότοιχο να υψώνεται γύρω από το εβραϊκό σχολείο πριν δέκα χρόνια, και γύρω από το μουσουλμανικό σχολείο πριν μερικά χρόνια. Αλλά ποτέ μου δεν φαντάστηκα ότι θα έβλεπα τείχος γύρω από το __________. Είμαι πολύ περίεργη να μάθω πώς προέκυψε, ποιος το ζήτησε, πώς αποφασίστηκε, αν οι γονείς είναι ευχαριστημένοι και ποιος είναι –επισήμως– ο σκοπός του. Η «ασφάλεια»; Η «ιδιωτικότητα»; Ή κάτι άλλο; Ήταν ένα λάβρο e-mail, γεμάτο φιλελεύθερη παράνοια. Αντιθέτως, η απάντηση που πήρα ήταν λογική και ευγενική. «Ιδιωτικότητα και ρύπανση» ήταν η αιτιολογία που μου έδωσαν, ιδίως η ρύπανση που αποτελεί «τεράστιο ζήτημα αυτή τη στιγμή», το οποίο κλήθηκε το σχολείο από το τοπικό συμβούλιο να αντιμετωπίσει. Επιπλέον το προαύλιο έχει πολύ τσιμέντο και τα φυτά αμβλύνουν την εικόνα του και, για να είναι ειλικρινείς, κανένα μέλος του συλλόγου γονέων δεν είχε σκεφτεί το ενδεχόμενο να φανεί η κατασκευή παράξενη ή αμυντική στους περαστικούς. Ξαναδιάβασα το e-mail μου και ντράπηκα που το έστειλα. Ποια λογική με είχε οδηγήσει να ερμηνεύσω μια απλή αισθητική παρέμβαση τόσο αρνητικά; Γκρέισον Πέρι, Η ανώτερη τάξη στριμωγμένη στη γωνία, 2013, ταπισερί (μαλλί, βαμβάκι, ακρυλικό, πολυεστέρας και μετάξι), 2 x 4 m. ©GRAYSON PERRY Είμαι συνηθισμένη στις αλλαγές: εδώ η αλλαγή είναι ο κανόνας. Το παλιό δημοτικό πάνω στον λόφο μετατράπηκε σε ένα από τα μεγαλύτερα μουσουλμανικά σχολεία της Ευρώπης· η παλιά συναγωγή έγινε τζαμί· η παλιά εκκλησία έγινε πια ιδιωτικά διαμερίσματα. Κύματα μετανάστευσης και αστικού εξευγενισμού (gentrification) περνούν από αυτούς τους δρόμους σαν τα λεωφορεία. Υποθέτω ότι αυτό το σχολείο, στο μυαλό μου, είχε γίνει κάτι σαν σύμβολο. Κι αν κάτι μάθαμε για τη Βρετανία τελευταία είναι ότι εμείς οι Βρετανοί μπορεί να επιδείξουμε πολύ παράξενη συμπεριφορά όταν επιτρέπουμε στις υλικές πραγματικότητες να μετατραπούν σε σύμβολα. Εκτιμούσα αυτό το σχολείο, ιδίως συμβολικά ως ένα μικτό θεσμό στον οποίο τα παιδιά των σχετικά πλούσιων και των φτωχών, τα παιδιά των μουσουλμάνων, των εβραίων, των ινδουιστών, των προτεσταντών, των καθολικών, των άθεων, των μαρξιστών και των ανθρώπων που κάνουν με θρησκευτική ευλάβεια πιλάτες εκπαιδεύονται όλα μαζί στις ίδιες αίθουσες, παίζουν μαζί στο ίδιο προαύλιο, συζητάνε την πίστη τους –ή την έλλειψή της–, ενώ εγώ ρίχνω περνώντας μια ματιά και παίρνω μια απαραίτητη συμβολική επιβεβαίωση ότι ο κόσμος της παιδικής μου ηλικίας δεν έχει σβήσει εντελώς ακόμα. Πλέον το εβραϊκό σχολείο μοιάζει με το Φορτ Νοξ. Το μουσουλμανικό σχολείο δεν πάει πίσω. Άραγε το μικρό τοπικό μας σχολείο έμελε να κλειστεί κι αυτό πίσω από έναν φράχτη, να αποκοπεί, να απομονωθεί, να γίνει παρανοϊκό, εμμονικό με την ασφάλεια, και να αποστρέψει το πρόσωπό που από την ευρύτερη κοινότητα; Δυο μέρες αργότερα, οι Βρετανοί ψήφισαν Brexit. Ήμουν στη Βόρεια Ιρλανδία, στο σπίτι των πεθερικών μου, που είναι δυο καλοσυνάτοι, μετριοπαθείς συντηρητικοί Βορειοϊρλανδέζοι προτεστάντες με τους οποίους βρέθηκα, για πρώτη φορά στα χρονικά, να συμφωνώ σε ένα πολιτικό ζήτημα. Το σοκ που είχα βιώσει έξω από τις πόρτες του σχολείου το βίωνα ξανά τώρα μπροστά στην πελώρια τηλεόρασή τους ενώ παρακολουθούσαμε παρέα την Αγγλία να αποκόπτεται από την υπόλοιπη Ευρώπη, χωρίς να σκέφτεται τι σήμαινε αυτό για τα ξαδέλφια της στη Σκοτία στο Βορρά και την Ιρλανδία στη Δύση. Έκτοτε πολλά γράφτηκαν για τη σοκαριστικά ανεύθυνη συμπεριφορά τόσο του Ντέιβιντ Κάμερον όσο και του Μπόρις Τζόνσον, αλλά δεν νομίζω ότι θα είχα εστιάσει αποκλειστικά πάνω τους αν είχα ξυπνήσει στο κρεβάτι μου στο Λονδίνο. Όχι, σ’ εκείνη την περίπτωση οι πρώτες μου σκέψεις θα ήταν ουσιαστικά ερμηνευτικές. Τι σημαίνει αυτή η ψήφος; Τι αφορούσε πραγματικά; Τη μετανάστευση; Την ανισότητα; Τη διαχρονική ξενοφοβία; Την εθνική κυριαρχία; Τη γραφειοκρατία της ΕΕ; Την επανάσταση κατά του νεοφιλελευθερισμού; Την πάλη των τάξεων; Πάντως, στη Βόρεια Ιρλανδία ήταν ξεκάθαρο ότι το μόνο πράγμα που σίγουρα δεν αφορούσε, ούτε στο ελάχιστο, ήταν η Βόρεια Ιρλανδία, και αυτό εστίαζε τη σκέψη στον απίθανο σολιψισμό που επέτρεψε σε αυτή τη διαχρονικά κακοποιημένη μικρή χώρα να γίνει παράπλευρη απώλεια μιας ρήξης στο εσωτερικό του Συντηρητικού Κόμματος. Το ίδιο και η Σκοτία! Είναι δύσκολο να πιστωθεί η ευθύνη σε κάποιον. Το ότι δύο θεωρητικά μορφωμένοι άνθρωποι, που υποτίθεται ότι έχουν μελετήσει βρετανική ιστορία, μπόρεσαν με τέτοια απερισκεψία να θέσουν σε κίνδυνο μια κερδισμένη με αγώνες ένωση διάρκειας τριακοσίων χρόνων –με σκοπό να ικανοποιήσουν τις προσωπικές επαγγελματικές φιλοδοξίες τους– μου φαινόταν εκείνο το πρωί μεγαλύτερο έγκλημα από τη ρήξη της πολυετούς ευρωπαϊκής συνθήκης που έγινε η αφορμή για όλα αυτά. Ο όρος «συντηρητικός» δεν είναι κατάλληλος για κανέναν από τους δύο πλέον: αυτή η λέξη έχει κατ’ ελάχιστο μια συνδήλωση μέριμνας και διατήρησης της παρακαταθήκης. Ο όρος «εμπρηστής» ακούγεται πολύ πιο ακριβής. Εν τω μεταξύ, ο Μάικλ Γκόουβ και ο Νάιτζελ Φάρατζ είναι πραγματικοί δεξιοί ιδεολόγοι, με ξεκάθαρη ατζέντα για την οποία εργάζονται εδώ και πολλά χρόνια. Ο πρώτος απέβλεπε στον δούρειο ίππο της «εθνικής κυριαρχίας», το κενό σύμβολο μέσα από το οποίο υποτίθεται ότι θα ξεπεταγόταν ένας αδέσμευτος και απορρυθμισμένος οικονομικός τομέας. Ο δεύτερος, που παραιτήθηκε την 4η Ιουλίου, φαινόταν να έχει καταληφθεί από γνήσια φυλετική εμμονή, όντας ταυτόχρονα αποφασισμένος να αποκόψει τη Βρετανία από το κυρίαρχο ευρωπαϊκό ρεύμα όχι μόνο στο θέμα της ελεύθερης μετακίνησης, αλλά και σε πλήθος ζητημάτων που εκτείνονταν από την κλιματική αλλαγή και τον έλεγχο της οπλοφορίας ως τον επαναπατρισμό των μεταναστών.[1] Ένα δημοψήφισμα διογκώνει τις χειρότερες πτυχές ενός ήδη ατελούς συστήματος –της δημοκρατίας– διοχετεύοντας μια ασύλληπτα ευρεία γκάμα ζητημάτων σε μια πολύ στενή δίοδο. Παρουσιάζεται ως ενίσχυση της δημοκρατικότητας –η απόλυτη δημοκρατία! Ναι ή Όχι!–, αλλά στην πραγματικότητα επιφέρει μια επικίνδυνα παραπλανητική αφαίρεση. Ακόμη και πολλοί που ψήφισαν έξοδο (Leave) κατέληξαν να αισθάνονται ότι η ψήφος τους δεν εξέφρασε με ακρίβεια τα αισθήματά τους. Τα κίνητρά τους ήταν ποικίλα, και μεγάλο μέρος του στρατοπέδου υπέρ της παραμονής (Remain) ήταν εξίσου κατακερματισμένο. Το σκεπτικό ορισμένων ψηφοφόρων απέκλινε σχεδόν κωμικά από το διαζευκτικό ερώτημα που τέθηκε. Μια φίλη που η μητέρα της ζει ακόμα στην γειτονιά μού μετέφερε μια συζήτηση πάνω από τον φράχτη του κήπου ανάμεσα στη μητέρα της και μια άλλη αριστερή του Βόρειου Λονδίνου, η οποία εξήγησε στη μητέρα της φίλης μου ότι είχε ψηφίσει έξοδο για να «ξεφορτωθεί εκείνον τον καταραμένο υπουργό Υγείας!». Αχ, όπως και τόσοι άλλοι σε αυτό το σπουδαίο έθνος επιθυμώ κι εγώ σφόδρα να γλιτώσω από τον Τζέρεμι Χαντ [κυνήγι] που είναι σχεδόν όνομα και πράμα, αλλά απ’ ό,τι φάνηκε το δημοψήφισμα αντιμετωπίζεται ως αναποτελεσματικό πολυεργαλείο για χίλια δυο στραβά. Η πρώτη σκέψη πολλών ψηφοφόρων υπέρ της παραμονής από τον χώρο της αριστεράς ήταν ότι το ζήτημα αφορούσε μόνο τη μετανάστευση. Όταν ανακοινώθηκαν τα αποτελέσματα και έγιναν γνωστά τα ποσοστά ανά τάξη και ηλικία, μια εθνολαϊκιστική μεταστροφή κι αντίδραση της εργατικής τάξης πρόβαλε καθαρότερα, μολονότι ήταν του είδους που πάντα σαστίζει τους μεσοαστούς φιλελεύθερους οι οποίοι τείνουν να είναι ταυτόχρονα πολιτικά αφελείς και συναισθηματικοί απέναντι στις εργατικές τάξεις. Όλη τη μέρα έπαιρνα τηλέφωνα και έστελνα e-mail και προσπαθούσα να κοινολογήσω, μαζί με το μισό Λονδίνο –ή τουλάχιστον το Λονδίνο που ξέρω– το τεράστιο σοκ που ένιωθα. «Τι πήγαν κι έκαναν;» λέγαμε ο ένας στον άλλο, άλλες φορές εννοώντας τους ηγέτες, που είχαμε την αίσθηση ότι σίγουρα ήξεραν τι έκαναν, και άλλες φορές εννοώντας τους πολίτες που, όπως υπαινισσόμασταν, δεν ήξεραν. Τώρα μπαίνω στον πειρασμό να σκεφτώ ότι συνέβη το αντίστροφο. Ο στόχος ήταν κατά κάποιο υποτυπώδη τρόπο να γίνει κάτι, οτιδήποτε: Το κυριότερο χαρακτηριστικό του νεοφιλελευθερισμού είναι ότι σε κάνει να νιώθεις ότι δεν μπορείς να κάνεις τίποτα για να τον αλλάξεις, όμως αυτό το δημοψήφισμα έδινε μια σπάνια ευκαιρία να προκαλέσεις χαοτική ρήξη σε ένα σύστημα που συνήθως ισοπεδώνει τα πάντα στο διάβα του. Όμως ακόμη και αυτή η πλέον αισιόδοξη αριστερή ερμηνεία –ότι ήταν μια βίαιη, λίγο-πολύ ζυγισμένη αντίδραση στη λιτότητα και τη νεοφιλελεύθερη οικονομική καταστροφή που προηγήθηκε– δεν μπορεί να αρνηθεί τον ρατσισμό που αποδεσμεύθηκε, τόσο από την προεκλογική εκστρατεία όσο και από το ίδιο το δημοψήφισμα. Στις πολλές ανεκδοτολογικές αφηγήσεις θα προσθέσω δύο που μου ανέφερε η μητέρα μου, η οποία έχει γεννηθεί στην Τζαμάικα. Μία εβδομάδα πριν το δημοψήφισμα, ένας σκίνχεντ την πλησίασε στο Γουίλεσντεν και της φώναξε «Über Alles Deutschland!» στα μούτρα, σαν ανάμνηση από τα τέλη της δεκαετίας του ’70. Την επομένη του δημοψηφίσματος, μια κυρία που ψώνιζε σεντόνια και πετσέτες στο Κίλμπερν Χάι Ρόουντ, στάθηκε κοντά στη μητέρα μου και πέντε έξι άλλα άτομα που κατάγονταν από άλλες χώρες και δήλωσε μονολογώντας: «Τώρα θα πάτε όλοι από ’κεί που ’ρθατε!» Τι πήγες κι έκανες, Μπόρις; Τι πήγες κι έκανες, Ντέιβ; Όμως μέσα σε αυτή την ιστορία των σολιψιστικών ηγετών μας που άναψαν απερίσκεπτα φωτιές, εμπεριέχεται η λιγότερο ευχάριστη ιστορία του λονδινοκεντρικού σολιψισμού μας, που μου φαίνεται εξίσου πραγματικός, και έχει δημιουργήσει ένα άλλου είδους παραπέτασμα, ίσως εξίσου αδιαπέραστο με την τυφλή προσωπική φιλοδοξία ενός ανθρώπου σαν τον Μπόρις. Το βαθύ σοκ που ένιωσα βλέποντας το αποτέλεσμα –το οποίο φαίνεται να βίωσαν και πολλοί άλλοι Λονδρέζοι– δείχνει αν μη τι άλλο ότι ζούσαμε πίσω από ένα παραπέτασμα, ανίκανοι να δούμε πώς είχε γίνει η χώρα μας. Την παραμονή του ταξιδιού μου στη Βόρεια Ιρλανδία έφαγα με παλιούς φίλους, διανοούμενους του Βόρειου Λονδίνου, από εκείνους στους οποίους αναφέρθηκε συμβολικά ο βουλευτής των Εργατικών Άντι Μπέρναμ όταν ισχυρίστηκε ότι το Εργατικό Κόμμα έχανε έδαφος από το UKIP επειδή «είχε πολύ Χάμπστεντ και όχι αρκετό Χαλ», μολονότι η αλήθεια είναι ότι φυσικά μας έχουν εκτοπίσει εδώ και καιρό από το Χάμπστεντ οι τραπεζίτες και οι ρώσοι ολιγάρχες. Σκεφτόμασταν το Brexit. Κατά πάσα πιθανότητα, το ίδιο γινόταν γύρω από κάθε τραπέζι στο Βόρειο Λονδίνο. Αλλά απ’ ό,τι φάνηκε, μάλλον δεν το σκεφτόμασταν πολύ καλά, γιατί ούτε ένας μας, ούτε για μια στιγμή, δεν πίστεψε ότι ήταν πιθανό να συμβεί. Ήταν προφανέστατα λάθος και εμείς ήμασταν προφανέστατα σωστοί – πώς ήταν δυνατόν να συμβεί; Αφού κλείσαμε αυτό το ζήτημα, αρχίσαμε να οικτίρουμε την παράξενη τάση της νέας αριστερής γενιάς να λογοκρίνει ή να φιμώνει τον λόγο ή τις απόψεις που θεωρεί λανθασμένες: το No Platform, τους ασφαλείς χώρους και ούτω καθεξής. Και σ’ αυτό είχαμε όλοι δίκιο. Αλλά μετά, από μια άκρη, από τον καναπέ, η πιο έξυπνη απ’ όλους μας, που εκείνη τη στιγμή τάιζε ένα νεογέννητο, περίμενε να σταματήσουμε όλοι να δεκαρολογούμε και πρόσθεσε: «Λοιπόν, από εμάς την πήραν αυτή τη συνήθεια. Πάντα θέλαμε να φαινόμαστε ότι έχουμε δίκιο. Να είμαστε από τη σωστή πλευρά ενός θέματος. Πιο πολύ κι απ’ το να κάνουμε κάτι. Το να έχουμε δίκιο ήταν πάντοτε το πιο σημαντικό». Τις μέρες μετά το δημοψήφισμα συλλογίστηκα πολύ αυτή την παρατήρηση. Διάβαζα συνέχεια άρθρα από περήφανους Λονδρέζους που μιλούσαν με περηφάνια για την πολυπολιτισμική, εξωστρεφή πόλη τους, που τόσο πολύ διέφερε από τις στενόμυαλες, ξενοφοβικές περιοχές του Βορρά. Ακουγόταν ωραίο, και ήθελα να είναι αλήθεια, όμως αυτά που έβλεπα με τα μάτια μου έλεγαν άλλα. Διότι οι άνθρωποι που ζουν πραγματικά πολυπολιτισμική ζωή σε αυτή την πόλη είναι εκείνοι που τα παιδιά τους εκπαιδεύονται σε μικτό περιβάλλον ή όσοι ζουν σε πραγματικά μικτό περιβάλλον, σε κρατικές λαϊκές κατοικίες ή στις λίγες ιστορικά μικτές γειτονιές, και δεν είναι πλέον τόσο πολλοί όσο θέλουμε να πιστεύουμε. Για πολλούς στο Λονδίνο αυτή τη στιγμή, οι υποτιθέμενες πολυπολιτισμικές και διαταξικές πτυχές της ζωής τους αντιπροσωπεύονται στην πραγματικότητα από το προσωπικό –τις νταντάδες και τις καθαρίστριες–, από εκείνους που τους σερβίρουν τον καφέ και οδηγούν τα ταξί τους, ή τους λίγους πανταχού παρόντες νιγηριανούς πρίγκιπες που συναντάς στα ιδιωτικά σχολεία. Η πικρή αλήθεια είναι ότι παντού στο Λονδίνο υψώνονται φράχτες. Γύρω από σχολικές περιφέρειες, γύρω από γειτονιές, γύρω από ζωές. Μια χρήσιμη συνέπεια του Brexit είναι ότι επιτέλους θα αποκαλυφθεί ένα βαθύ ρήγμα στην βρετανική κοινωνία που βρίσκεται εν τω γίγνεσθαι εδώ και τριάντα χρόνια. Τα χάσματα μεταξύ Βορρά και Νότου, κοινωνικών τάξεων, Λονδρέζων και όλων των άλλων, πλούσιων Λονδρέζων και φτωχών Λονδρέζων, λευκών, μελαψών και μαύρων είναι υπαρκτά και πρέπει να τα αντιμετωπίσουμε όλοι μας, όχι μόνο όσοι ψήφισαν έξοδο. Μέσα στον υστερικό χαρακτηρισμό των ψηφοφόρων της εξόδου των πρώτων ημερών –χωρίς να βγάζω τον εαυτό μου απέξω– στάθηκα και σκέφτηκα μια νεαρή γυναίκα που είχα προσέξει στην παιδική χαρά τη χρονιά που είχε μείνει η κόρη μου σε εκείνο το σχολείο στο οποίο είχαν επιβληθεί ειδικά μέτρα. Ήταν μητέρα σαν τις υπόλοιπες, αλλά τουλάχιστον δεκαπέντε χρόνια νεότερή μας. Αφού περπάτησα μερικές φορές πίσω της ανεβαίνοντας την ανηφόρα προς το σπίτι μου, κατάλαβα ότι έμενε στις ίδιες εργατικές πολυκατοικίες που μεγάλωσα κι εγώ. Ο λόγος που την πρόσεξα ήταν επειδή η κόρη μου έτυχε να συμπαθήσει πολύ τον γιο της. Το επόμενο λογικό βήμα ήταν να κανονίσουμε ένα ραντεβού να παίξουν. Όμως εγώ δεν έκανα ποτέ το επόμενο βήμα, ούτε κι αυτή. Δεν ήξερα πώς να διαπεράσω τον φόβο και την περιφρόνηση που διαισθανόμουν ότι έτρεφε για μένα, όχι επειδή ήμουν μαύρη –την είδα να μιλάει ευχαρίστως με άλλες μαύρες μητέρες–, αλλά επειδή ήμουν μεσοαστή. Με είχε δει να ανοίγω τη γυαλιστερή μαύρη πόρτα του σπιτιού απέναντι από την εργατική πολυκατοικία της, όπως την είχα δει και εγώ να μπαίνει στην είσοδο της πολυκατοικίας κάθε μέρα. Θυμήθηκα πόσο θορυβημένη ένιωθα στα παιδικά μου χρόνια όταν η κατάσταση ήταν αντεστραμμένη. Άραγε μπορούσα να καλέσω το κορίτσι με το μεγάλο ωραίο σπίτι από το πάρκο στη στενάχωρη εργατική μας κατοικία; Κι αργότερα, όταν μετακομίσαμε σε ένα ωραίο διαμέρισμα στη σωστή πλευρά του Γουίλεσντεν, μπορούσα να επισκεφθώ τον φίλο μου σε ένα χάλια διαμέρισμα στη λάθος πλευρά του Κίλμπερν; Η απάντηση ήταν, συνήθως, ναι. Δεν έλειπαν η ένταση και οι περιστασιακές αμήχανες στιγμές κοινωνικής κωμωδίας ή τα στιγμιότυπα οικογενειακών καταστάσεων που έφταναν στα πρόθυρα της τραγωδίας – όμως ήταν και πάλι ναι. Τότε ήμασταν ακόμα πρόθυμοι να πάρουμε το «ρίσκο», αν αυτή είναι η κατάλληλη λέξη για να περιγραφεί η είσοδος στις ζωές των άλλων, όχι μόνο συμβολικά, αλλά πραγματικά. Όμως σε τούτη τη νέα Αγγλία φαινόταν, σ’ εμένα τουλάχιστον, αδύνατο. Και σ’ εκείνη το ίδιο, νομίζω. Το χάσμα ανάμεσά μας έχει γίνει υπερβολικά μεγάλο. Το ψηλό, στενό βικτοριανό σπίτι που αγόρασα πριν από δεκαπέντε χρόνια, παρότι είναι ακριβώς ίδιο με τα σπίτια που είχαν οι μεσοαστοί φίλοι μου στα παιδικά μου χρόνια, τώρα κοστίζει ένα τεράστιο χρηματικό ποσό, και ανησυχούσα ότι ίσως νόμιζε πως είχα πληρώσει στ’ αλήθεια αυτό το τεράστιο ποσό για να το αποκτήσω. Η απόσταση ανάμεσα στο διαμέρισμά της και το σπίτι μου –μ’ όλο που απέχουν πραγματικά μόλις διακόσια μέτρα– είναι συμβολικά μεγαλύτερη από ποτέ. Το μελλοντικό ραντεβού για παιχνίδι βρισκόταν κάπου πάνω από αυτό το χάσμα, και δεν συνέβη ποτέ, αφού δεν τόλμησα ποτέ να το ζητήσω. Η ακραία ανισότητα κατακερματίζει τις κοινότητες, κι ύστερα από λίγο οι ρωγμές χάσκουν τόσο που καταρρέει ολόκληρο το οικοδόμημα. Σε αυτή τη διαδικασία, όλοι χάνουν εδώ και καιρό, αλλά ίσως κανένας τόσο πολλά όσο τα μέλη της λευκής εργατικής τάξης που δεν έχουν στην πραγματικότητα τίποτα, ούτε καν την ηθική εξύψωση που συνοδεύει το αναγνωρισμένο τραύμα ή την ιδιότητα του θύματος. Η Αριστερά ντρέπεται απολύτως για λογαριασμό τους. Η Δεξιά τους βλέπει μονάχα σαν χρήσιμο εργαλείο για τις δικές της ιδιοτελείς επιδιώξεις. Αυτή η άβολη μεταστροφή κι αντίδραση της εργατικής τάξης που βιώνουμε έχει κατηγορηθεί για ηλιθιότητα –την αναθεμάτισα κι εγώ τη μέρα που συνέβη–, αλλά όσο περισσότερο τη σκέφτεται κανείς, τόσο καταλαβαίνει ότι κατά μία άλλη έννοια εμπεριέχει μια δόση μεγαλοφυΐας, γιατί διαισθάνθηκε τις αδυναμίες των εχθρών της και τις εκμεταλλεύτηκε αποτελεσματικά. Πόσο το χαίρεται η μεσοαστική αριστερά που έχει δίκιο! Έτσι πολλά μέλη της αποκλεισμένης εργατικής τάξης αποφάσισαν να κάνουν εξόφθαλμα, ξεδιάντροπα λάθος. Στη Βρετανία έχουμε παράδοση στο να κοροϊδεύουμε τους φτωχούς επειδή «έβαλαν τα χεράκια τους κι έβγαλαν τα ματάκια τους», επειδή «ψήφισαν ενάντια στα συμφέροντά τους». Όμως τα νεοφιλελεύθερα μεσαία και ανώτερα μεσοαστικά στρώματα έβγαλαν κι αυτά τα ματάκια τους, κλεισμένα στα χρυσά λονδρέζικα κλουβιά τους. Αν νομίζετε ότι υπερβάλλω, κάντε μια βόλτα στο Νότινγκ Χιλ για να δείτε τα οχήματα των ιδιωτικών εταιρειών σεκιούριτι που πληρώνονται από ιδιώτες για να περιπολούν τους δρόμους μπροστά από όλες εκείνες τις κατοικίες των 20 εκατομμυρίων λιρών, από τον φόβο ίσως των ενοίκων των δημοτικών κατοικιών που αρνούνται να εγκαταλείψουν την άλλη πλευρά του Πορτομπέλο Ρόουντ. Ή πηγαίνετε στο Savoy να ρίξετε μια ματιά στον κατάλογο με τα βίντατζ κοκτέιλ, όπου το φτηνότερο ποτό κοστίζει εκατό λίρες (το πιο τσιμπημένο είναι κάτι που λέγεται Sazerac, γράφει ότι είναι το ακριβότερο κοκτέιλ στον κόσμο και κάνει πέντε χιλιάδες λίρες). Παράξενοι καιροί. Φυσικά ο κατάλογος με τα κοκτέιλ είναι ένα ακόμα ηλίθιο σύμβολο, αλλά συνάδει με την εποχή και τον τόπο του. Το Λονδίνο έχει καταληφθεί εδώ και αρκετό καιρό από μια τρέλα με το χρήμα, και για όλους εμάς τους υπόλοιπους που την παρακολουθούμε απέξω είναι δύσκολο να βρούμε σε τέτοια σύμβολα οποιοδήποτε σημάδι όμορφης, αρμονικής ή έστω ευτυχισμένης ζωής (ποιος ευτυχισμένος άνθρωπος νιώθει την ανάγκη να τον δουν να παραγγέλνει κοκτέιλ των πέντε χιλιάδων λιρών;), αν και όταν είσαι τόσο πλούσιος μπορείς τουλάχιστον να αυταπατάσαι άνετα ότι είσαι ευτυχισμένος, επιστρατεύοντας αυτό που οι παλιοί Μαρξιστές του Βόρειου Λονδίνου αποκαλούσαν «ψευδή συνείδηση». Αυτό το αποκούμπι δεν μπορεί πια να περιγράψει τους οικονομικά και κοινωνικά αποκλεισμένους αυτής της χώρας: είναι ζορισμένοι, βαθιά δυστυχείς, και το ξέρουν. Πιστεύω ότι, αν αφήσουμε κατά μέρος τους πραγματικά ιδεολόγους της Δεξιάς και τους υψηλόφρονες αριστερούς που αντιτίθενται στην ΕΕ ως όργανο του παγκόσμιου καπιταλισμού, η πλειονότητα όσων ψήφισαν έξοδο το έκαναν από θυμό, πόνο και απογοήτευση, συνεπικουρούμενοι από χρόνια εσκεμμένης πολιτικής και δημοσιογραφικής χειραγώγησης κάποιων χαμερπών αισθημάτων και ταπεινών ενστίκτων. Όσο οδυνηρό κι αν είναι, όταν η Google καταγράφει μεγάλους αριθμούς Βρετανών να κάνουν την αναζήτηση «Τι είναι η ΕΕ;» λίγες ώρες μετά το δημοψήφισμα, γίνεται πολύ δύσκολο να αρνηθούμε ότι ένα σημαντικό μέρος του λαού αντιμετώπισε με εξοργιστική αμέλεια το δημοκρατικό του καθήκον τις 23 Ιουνίου. Η ψήφος των πολιτών πρέπει να γίνεται σεβαστή όποια κι αν είναι, όμως δεν πρέπει να πανηγυρίζουμε ή να υποστηρίζουμε ανειλικρινώς την άγνοια στην κάλπη. Και πέρα από την άγνοια, είναι απλά λάθος να κάνεις κάτι σοβαρό χωρίς να έχεις λάβει σοβαρά υπόψη σου τις συνέπειες για τους άλλους, στην προκειμένη περίπτωση για ολόκληρες κυρίαρχες χώρες στα βόρεια και τα δυτικά σου, για να μην αναφέρω την υπόλοιπη Ευρώπη. Αλλά δεν θεωρώ ότι όσοι ψήφισαν έξοδο ήταν οι μόνοι που είχαν ταπεινά κίνητρα. Γκρέισον Πέρι, Η κουβέρτα που μας ζεσταίνει και μας νανουρίζει, 2014, ταπισερί, 2,9 χ 8 m. Από την έκθεση του καλλιτέχνη στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου "Ποιος είσαι;" το 2014-15 με θέμα τη βρετανικότητα. Ενώ καταδικάζουμε απερίφραστα και δικαίως τις άστοχες ρατσιστικές στάσεις που οδήγησαν εκατομμύρια να ζητούν από «αυτούς» να «μας» αφήσουν, να φύγουν από τις δουλειές και τη δημόσια στέγαση και τα νοσοκομεία και τα σχολεία και τη χώρα μας, ίσως πρέπει να ρίξουμε παράλληλα μια ματιά στην τελευταία τριακονταετία και να αναρωτηθούμε ποιες στάσεις επέτρεψαν σε μια άλλη τάξη ανθρώπων να ελιχθεί διακριτικά, παρασκηνιακά, για να εξασφαλίσει ότι «αυτοί» και «εμείς» δεν θα συναντηθούμε ποτέ παρά μόνο συμβολικά. Το πλούσιο Λονδίνο, είτε κόκκινο είτε μπλε, είχε πάντα την ευχέρεια να επιλέγει τη φύση των πολυπολιτισμικών και διαταξικών σχέσεών του, και να κουνάει το δάχτυλο στην υπόλοιπη χώρα για την στενομυαλιά της, ενώ ταυτόχρονα περιχαράκωνε τα δικά του διακριτικά πλεονεκτήματα. Μπορεί να «τους» προσπερνάμε πολύ συχνά στον δρόμο, και να μπαίνουμε στα ταξί τους, και να τρώμε το φαγητό τους στα εστιατόρια που σερβίρουν εθνική κουζίνα, όμως η αλήθεια είναι ότι συχνά εκείνοι δεν πηγαίνουν στα σχολεία μας ούτε κινούνται στους κοινωνικούς μας κύκλους, και πάρα πολύ σπάνια μπαίνουν στα σπίτια μας – εκτός αν έρχονται για να δουλέψουν στις μονίμως ανακαινιζόμενες κουζίνες μας. Αλλού στη Βρετανία ο κόσμος ζει πραγματικά πλάι πλάι με τους πρόσφατους μετανάστες και βλέπει το μεροκάματό του να υποσκάπτεται από τους νεοφερμένους. Αναγκάζεται πραγματικά να παλέψει για πόρους λόγω μιας κυβέρνησης λιτότητας που κάνει υπερβολικά εύκολο να κατηγορήσεις για το κρεβάτι που δεν υπάρχει στο νοσοκομείο τους μετανάστες που μένουν στη διπλανή πόρτα ή μια αδιαφανή γραφειοκρατία πέρα από τη Μάγχη, για την οποία ηλίθιοι δημαγωγοί στην τηλεόραση σου λένε ξανά και ξανά ότι είναι η αιτία που δεν υπάρχουν αρκετά χρήματα στο Εθνικό Σύστημα Υγείας. Μέσα σε αυτή την ατμόσφαιρα υποκρισίας και απροκάλυπτης κοροϊδίας, έπρεπε οι φτωχοί της εργατικής τάξης να δείξουν ανωτερότητα όταν γύρω τους κυριαρχεί η διαφθορά και η παραδοπιστία; Όταν όλοι χτίζουν φράχτες, δεν είναι κορόιδο αυτός που ζει ανοχύρωτος; Αυτή τη στιγμή η επικαιρότητα τρέχει τόσο γρήγορα που θαρρείς ότι θα της φύγουν οι ρόδες, και ακούγεται πολύ η πιθανότητα ενός δεύτερου δημοψηφίσματος, το οποίο φυσικά θα ενίσχυε τις ουσιαστικές υποψίες πολλών εκ των αποκλεισμένων ότι μόνο εμείς, οι ευκατάστατοι οπαδοί της παραμονής με τις σωστές απόψεις, παίρνουμε αποφάσεις που μετράνε. Όχι: στρώσαμε όπως στρώσαμε, και τώρα, απ’ ό,τι φαίνεται, έτσι θα κοιμηθούμε. Το να λέμε όμως ότι όλοι βάλαμε ένα χεράκι σε αυτή την κατάσταση, δεν σημαίνει ότι ξεπλένουμε εκείνους που ενορχήστρωσαν αυτή την αισχρότητα. Ο Κάμερον και ο Τζόνσον έχουν ήδη πέσει ή/και τους έσπρωξαν να πέσουν πάνω στο σπαθί τους, και ο Γκόουβ τους μιμήθηκε, όμως ο μοιραία αναποτελεσματικός Τζέρεμι Κόρμπιν –παρά τις δεκάδες πισώπλατες μαχαιριές– αρνείται να υποχωρήσει. Εάν ισχύει πράγματι ότι δεν ήταν απλά αναποτελεσματικός στην εκστρατεία του «Remain» αλλά ότι την «σαμποτάρισε εσκεμμένα» –όπως ισχυρίστηκε ο Φιλ Γουίλσον, βουλευτής και κοινοβουλευτικός επικεφαλής του «Labour in for Britain»– τότε ο Κόρμπιν πρόδωσε φριχτά την ψήφο της νεολαίας που τον ανέβασε πρόσφατα στην εξουσία.[2] Πρέπει να φύγει. Όταν ένα σχολείο υπάγεται σε καθεστώς ειδικών μέτρων στην Αγγλία, μερικές από τις πιο αισιόδοξες μεσοαστές μαμάδες –κατηγορία στην οποία περιλαμβάνω τον εαυτό μου– θα μουρμουρίσουν πίνοντας τον πρωινό καφέ τους: «Εντάξει, ουσιαστικά είναι καλό που επιβλήθηκαν ειδικά μέτρα, επειδή τώρα θα αναγκαστούν να κάνουν κάτι γι’ αυτό». Τώρα βρίσκεται η Βρετανία σε καθεστώς ειδικών μέτρων –η κρίση που υπήρχε ανέκαθεν αποκαλύφθηκε– και αντί να την κρύψουμε πίσω από ένα ακόμα παραπέτασμα, μπορούμε κάλλιστα να αρχίσουμε να χτίζουμε από εδώ που βρισκόμαστε. Το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνουμε είναι να αντικαταστήσουμε την «κεφαλή» –όπως κάθε αποτυχημένο σχολείο ξέρει– και μετά να προετοιμάσουμε ό,τι έχει απομείνει από την αριστερά για μάχη. Τα δικαιώματα και οι προστασίες που παρείχε στους Βρετανούς πολίτες, ατελώς έστω, η Ευρώπη, δεν πρέπει να αντικατασταθούν από το ανόητο όραμα του Φάρατζ για βρετανική κυριαρχία, στο οποίο ο ακρωτηριασμένος Άγιος Γεώργιος, έχοντας χάσει δύο μέλη, κραδαίνει το ξίφος και πηγαίνει χωλαίνοντας να πολεμήσει τον δράκο της ΕΕ για να επαναδιαπραγματευθεί, από πολύ πιο αδύναμη θέση, όλους τους όρους που θέσαμε τις τελευταίες δεκαετίες. Όταν ξεκίνησα να γράφω αυτό το άρθρο, ο Φάρατζ εθεάθη σε ιδιωτικό πάρτι θριαμβευτής, φορώντας ένα ζευγάρι παπούτσια με την αγγλική σημαία, με τον Ρούπερτ Μέρντοχ, τον Αλεξάντερ Λεμπέντεφ, ιδιοκτήτη της Evening Standard και του Independent, και τον Λίαμ Φοξ –που τότε είχε θέσει υποψηφιότητα για τη θέση του ηγέτη των Συντηρητικών– να συζητά δημόσια θέματα πίσω από κλειστές πόρτες. Ώσπου να το τελειώσω, ο Φάρατζ είχε παραιτηθεί, λέγοντας «Θέλω πίσω τη ζωή μου». Στη Βρετανία, οι Νάιτζελ έρχονται και παρέρχονται, αλλά οι Ρούπερτ μένουν για μια ζωή. Η ζωή μου και οι ζωές των συμπολιτών μου κυβερνώνται, εν μέρει τουλάχιστον, διαρκώς από μια μόνιμη, μη εκλεγμένη τάξη δισεκατομμυριούχων, που έχει στην κατοχή της τις εφημερίδες και μεγάλο μερίδιο των τηλεοπτικών σταθμών, και μέσω των οποίων παράλογες φιγούρες όπως ο Φάρατζ προωθούνται εύκολα, επηρεάζοντας το αποτέλεσμα των εκλογών και διαμορφώνοντας πολιτική. Ένα ακόμη πολύ χρήσιμο μάθημα: η μεταπολεμική βρετανική συνθήκη μεταξύ κυβέρνησης και πολιτών δεν είναι εγγυημένη, και μπορεί να λυθεί συλλογικά είτε να καταπατηθεί από μερικούς κακόβουλους παράγοντες. Ως εκ τούτου, τα εκπολιτιστικά φιλελεύθερα επιχειρήματα που εγκαθίδρυσαν το καθολικό σύστημα υγείας, τη δημόσια εκπαίδευση και τη δημόσια στέγαση πάνω στα συντρίμμια του πολέμου τώρα χρειάζονται ένα κόμμα πρόθυμο να τα προβάλλει εκ νέου στην εποχή του παγκόσμιου καπιταλισμού, μολονότι ο καιρός θα δείξει αν αυτό το κόμμα θα φέρει καν το όνομα «Εργατικό». Οι πρόσφατοι μετανάστες έχουν έρθει σε αυτή τη χώρα ακριβώς λόγω αυτής της παρακαταθήκης –για τη στέγη, την εκπαίδευση και τη δημόσια υγεία– και αναμφισβήτητα κάποιοι ήρθαν μόνο για την εκμεταλλευτούν. Όμως η συντριπτική πλειονότητα ήρθε για να συμμετέχει: Γράφουν τα παιδιά τους στα δημόσια σχολεία μας, πληρώνουν τους βρετανικούς φόρους τους, προσπαθούν να προκόψουν. Σίγουρα δεν είναι έγκλημα ούτε αμαρτία να ζητάς καλύτερη ζωή στο εξωτερικό, ή να φεύγεις από χώρες που σπαράσσονται από πολέμους, σε πολλούς από τους οποίους έχουμε βάλει κι εμείς το χεράκι μας. Αυτό που είναι πλέον αμφίβολο είναι αν ξέρουμε ακόμα, στη Βρετανία, ποια είναι η καλύτερη ζωή, ποιες είναι οι αναγκαίες συνθήκες της και πώς να τις επιτύχουμε. Λίγες μέρες μετά το δημοψήφισμα ήρθα στη Γαλλία για να διδάξω τους φοιτητές μου από το NYU στο θερινό πρόγραμμά τους στο Παρίσι, πράγμα που υποθέτω ότι πολύ σύντομα δεν θα είναι πια τόσο εύκολο. Μόλις κατέβηκα από το τρένο, πήγα για φαγητό σε ένα εστιατόριο μαζί με έναν συνάδελφο, τον γεννημένο στη Βοσνία Αλεξάνταρ Χέμον, παρήγγειλα ένα ποτό και μελοδραματικά χαρακτήρισα το Brexit «απόλυτη καταστροφή». Οι συγγραφείς είναι επιρρεπείς στο μελόδραμα. Ο Χέμον αναστέναξε, χαμογέλασε θλιμμένα και είπε «Όχι, είναι μια απλή καταστροφή. Ο πόλεμος είναι η απόλυτη καταστροφή». Αν έχεις ζήσει την αιματηρή κατάρρευση της Γιουγκοσλαβίας αποκτάς μια αίσθηση του μέτρου. Η Βρετανία έχει αποφύγει να ζήσει από κοντά έναν ευρωπαϊκό πόλεμο τέτοιας κλίμακας για πάνω από μισό αιώνα, και η ΕΕ δημιουργήθηκε εν μέρει για να μας προφυλάξει από κάτι τέτοιο. Από εμάς εξαρτάται εάν θα προχωρήσουμε περισσότερο στον δρόμο που γράφει «καταστροφή». ©ZADIE SMITH 2016 (c/o Rogers, Coleridge & White Ltd.) — Μετάφραση: Νίνα Μπούρη ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΖΕΪΝΤΙ ΣΜΙΘ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Στην καρδιά της πόλης, μτφρ. Ιωάννα Ηλιάδη, Μεταίχμιο, 2013 Στην ομορφιά που χάνεται, μτφρ. Μπελίκα Κουμπαρέλη, Ψυχογιός, 2007 Συλλέκτης αυτογράφων, μτφρ. Μπελίκα Κουμπαρέλη, Ψυχογιός, 2005 Λευκό χαμόγελο σε μαύρο φόντο, μτφρ. Ρένα Χατχούτ, Ψυχογιός, 2001 [1] Ο Φάρατζ πιστεύει ότι το στρώμα πάγου της αρκτικής θάλασσας αυξάνεται ξανά και ότι οι αναφορές στην εξαφάνισή του μεγαλοποιούνται εσκεμμένα, χαλκευμένες από μια συνωμοσία των οικολόγων ακτιβιστών που τα έχουν κάνει πλακάκια, όπως είναι φυσικό, με τους «ευρωπαίους φεντεραλιστές». Θεωρεί ότι πρέπει να καταργηθούν οι αυστηροί νόμοι περί όπλων που ίσχυσαν μετά το μακελειό στο Ντανμπλέιν και ότι η «κεντρική ιδέα» της ομιλίας του Ίνοχ Πάουελ περί «ποταμιών αίματος» –στην οποία έλεγε ότι η προτεινόμενη νομοθεσία περί μετανάστευσης και διακρίσεων θα οδηγούσε στη βία– ήταν σωστή. [2] Jonathan Freedland, «The Young Put Jeremy Corbyn In, But He Betrayed Them Over Brexit», The Guardian, 27 Ιουνίου 2016.

Φράχτες: Ένα ημερολόγιο του Brexit

Σύνδεση