Η Γερμανία και η εξόντωση των «Εβραίων της Ανατολής»

Stefan Ihrig, Justifying Genocide: Germany and the Armenians from Bismarck to Hitler, Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge, Mass, and London 2016, σελ. 450 Το πρώτο, ίσως, πράγμα που εντυπωσιάζει τον αναγνώστη είναι ο απολογητικός τόνος του συγγραφέα στην Εισαγωγή του βιβλίου. Ο Ίχριγκ (γερμ. Ίριχ) αναφέρεται ιδιαίτερα στους Τούρκους και στους Αρμένιους αναγνώστες του. Επί της ουσίας, βέβαια, η στάση του ερμηνεύεται με βάση τις ενδεχόμενες αντιδράσεις των πρώτων, καθώς η επίσημη ιστορία της Τουρκίας παραμένει συνυφασμένη με την άρνηση της γενοκτονίας των Αρμενίων. Ο συγγραφέας δεν διστάζει να εκφράσει την πεποίθησή του ότι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία του 1915-16 εκτυλίχθηκε η συστηματική και εσκεμμένη εξόντωση της μεγάλης πλειονότητας των Αρμενίων, πράξη στην οποία αρμόζει ο χαρακτηρισμός «γενοκτονία» (σ. 9-12). Η απολογία προς τους Αρμένιους σχετίζεται με την προσπάθεια να συνδεθεί η τραγικότερη στιγμή της εθνικής τους ιστορίας με ένα ελαφρώς μεταγενέστερο έγκλημα σε βάρος μιας άλλης ανθρώπινης ομάδας, των Εβραίων. Μέσα από τις γερμανικές πηγές που παραθέτει το βιβλίο (διπλωματικά αρχεία, ιδιωτική αλληλογραφία, ανταποκρίσεις και αναμνήσεις), ο αναγνώστης θα συναντήσει πολλά στοιχεία για τα μαζικά εγκλήματα σε βάρος των Αρμενίων τόσο το 1895-96 όσο και κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ωστόσο, ο σκοπός του Ίχριγκ δεν είναι να τεκμηριώσει την τύχη των οθωμανών Αρμενίων μέσα από τη γερμανική σκοπιά, αλλά να εκθέσει και να αναλύσει τη συζήτηση για το θέμα μεταξύ των ιθυνόντων και, κυρίως, του Τύπου και της βιβλιογραφικής παραγωγής, σε μια περίοδο που καλύπτει την αυτοκρατορική Γερμανία, τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης και το Τρίτο Ράιχ. Παρά το γεγονός ότι υπήρξε ο οικοδεσπότης της διάσκεψης του Βερολίνου, η οποία διευθέτησε τη μεγάλη κρίση του Ανατολικού Ζητήματος το 1878, ο καγκελάριος Μπίσμαρκ είχε αποφύγει την ενεργό ανάμιξη στα προβλήματα της Εγγύς Ανατολής. Πολύ λιγότερο ενδιαφέρθηκε για την εφαρμογή του άρθρου 61 της βερολίνειας Συνθήκης που προέβλεπε την εφαρμογή μεταρρυθμίσεων στις οθωμανικές επαρχίες με αρμενικό πληθυσμό.[1] Κατά την περίοδο που κορυφώθηκε στις σφαγές του 1894-96, οι διάδοχοι του Μπίσμαρκ έλαμψαν διά της απουσίας τους από τα διαβήματα του ευρωπαϊκών μεγάλων δυνάμεων προς την Υψηλή Πύλη σχετικά με την τύχη των χριστιανικών πληθυσμών της Αρμενίας, της Συρίας αλλά και της Κρήτης. Η στάση αυτή απέρρεε από την προσπάθεια του Βερολίνου να προσεταιριστεί την παραπαίουσα Οθωμανική Αυτοκρατορία, στο πλαίσιο της Weltpolitik. Για το σκοπό αυτό, ο ίδιος ο κάιζερ Γουλιέλμος Β΄ δημοσίως δήλωνε προστάτης των απανταχού Μουσουλμάνων και οι κυβερνήσεις του επιδείκνυαν αμέριστη κατανόηση για την απολυταρχία του σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ. Στο κλίμα αυτό, τα δεινά των Αρμενίων αντιμετωπίζονταν με μια δόση κυνισμού ως υπερβολές, ενορχηστρωμένες μάλιστα από την προπαγάνδα ανταγωνιστριών της Γερμανίας δυνάμεων, της Βρετανίας και της Ρωσίας. Τη γραμμή αυτή δεν μετέβαλλε η αποδοκιμασία που κατά καιρούς εξέφρασε ο ίδιος ο κάιζερ στο περιθώριο διπλωματικών εκθέσεων για τις τουρκικές θηριωδίες. Πολύ λιγότερο άλλαξε η απάθεια του Βερολίνου όταν γερμανοί ιδιώτες, με κορυφαίο παράδειγμα τον Γιοχάνες Λέπσιους (Johannes Lepsius), προτεστάντη πάστορα με υψηλές διασυνδέσεις, αποκάλυψαν μαζικά εγκλήματα σε βάρος μιας χριστιανικής κοινότητας στις παρυφές της Ευρώπης. Οι αντιδράσεις των ιθυνόντων και μεγάλης μερίδας του Τύπου αποκάλυπταν τον υψηλό βαθμό διείσδυσης στη γερμανική πολιτική κουλτούρα ρατσιστικών στερεοτύπων και παρανοϊκής συνωμοσιολογίας. Έτσι, οι Αρμένιοι εμφανίζονταν ως υπόλογοι για μακρόχρονη απομύζηση του τουρκικού στοιχείου (κατ’ αναλογία με όσα αποδίδονταν στους Εβραίους), αλλά και για προθυμία να συνεργαστούν με ξένες δυνάμεις εναντίον του κράτους που τους «φιλοξενούσε». Παρά ταύτα, η ανάγκη για περιγραφή των γεγονότων του 1894-96 παρήγαγε τη γερμανική λέξη που και σήμερα δηλώνει τη γενοκτονία: Völkermord. Ήδη από τα κεφάλαια που αναφέρονται στην περίοδο πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ο Ίχριγκ καθιστά σαφές ότι η γερμανική ανοχή ή και κατανόηση προς τις σφαγές των Αρμενίων ελάχιστα κατοπτρίζει τον γερμανικό «οριενταλισμό» ή πολιτισμικό σχετικισμό, με την έννοια της διάκρισης ανάμεσα στην «πολιτισμένη» Δύση και τη «βάρβαρη» Ανατολή. Ακόμα λιγότερο μαρτυρεί ένα θρησκευτικό πρίσμα ενατένισης του κόσμου, μέσω του οποίου θα ήταν δυνατή κάποια συμπάθεια για τα δεινά ενός χριστιανικού πληθυσμού. Η κοινή συνισταμένη όσων αμφισβήτησαν, αρνήθηκαν ή/και δικαιολόγησαν[2] τις οθωμανικές διώξεις σε βάρος των Αρμενίων διαχρονικά παρέμεινε η αντίληψη για την Ιστορία ως αέναου αγώνα επιβίωσης μεταξύ αυστηρά ιεραρχημένων φυλών. Υπ’ αυτό το πρίσμα, οι Τούρκοι έδιναν έναν αγώνα επιβίωσης απέναντι στους «Εβραίους της Ανατολής» – τους Αρμένιους και, κατά περίπτωση, τους Έλληνες. Τη ρατσιστική αυτή θεώρηση συμπλήρωνε μέχρι το 1918 η γεωπολιτική αντίληψη που υπαγόρευε τη διατήρηση της οθωμανικής κυριαρχίας ως πλαισίου για την επέκταση της γερμανικής επιρροής στην Εγγύς Ανατολή. Στο πνεύμα αυτό, ακόμα και άνθρωποι της Εκκλησίας, όπως ο πάστορας Φρήντριχ Νάουμαν (Friedrich Naumann), ήταν διατεθειμένοι να διαχωρίσουν την ηθική από την πολιτική ισχύος – τουλάχιστον μέχρι την ημέρα που η ηθική ανωτερότητα του γερμανικού έθνους θα θεράπευε τις αδυναμίες του κόσμου τούτου (σ. 68). Αντίστοιχη ήταν η στάση ενός άλλου «ιερού τέρατος» της προχιτλερικής γερμανικής πολιτικής, του Γκούσταβ Στρέζεμαν (Gustav Stresemann) ο οποίος αντιμετώπισε την τύχη των Αρμενίων ως δυσάρεστη μεν, κατανοητή δε απόρροια των «φυσικών νόμων» που διέπουν την ανθρώπινη ιστορία (σ. 154-5, 268-9). Μετά την έκρηξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ένα ακόμα στοιχείο της βιλελμίνειας πολιτικής κουλτούρας έγειρε την πλάστιγγα ακόμα περισσότερο υπέρ της άρνησης ή της δικαιολόγησης της γενοκτονίας. Επρόκειτο για την άνοδο του μιλιταρισμού που παραμέριζε τα διλήμματα ηθικού χαρακτήρα με την επίκληση της «στρατιωτικής αναγκαιότητας». Σε συνθήκες «ολοκληρωτικού πολέμου», τα όρια ανάμεσα στους αμάχους και στο μάχιμο δυναμικό γίνονταν δυσδιάκριτα. Η νίκη, εν τέλει, ταυτιζόταν με την «εξολόθρευση» του αντιπάλου. Σύμφωνα με τον Ίχριγκ, η οθωμανική στρατιωτική ηγεσία συμμεριζόταν αυτές τις αντιλήψεις όχι μόνον επειδή είχε λάβει γερμανική εκπαίδευση, αλλά και για τον απλούστατο λόγο ότι, σε μεγάλο βαθμό, οι οθωμανικές ένοπλες δυνάμεις κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο τελούσαν υπό γερμανική διοίκηση! Η Αρμενική αγελάδα. Η ματιά του σατιρικού γερμανικού περιοδικού Kladderadatsch (Ανάκατα), Οκτώβριος 1895: ο Οθωμανός αφέντης της Αρμενίας έρχεται να αρμέξει την αρμενική αγελάδα και βρίσκει τις τρεις ανταγωνίστριες της Γερμανίας δυνάμεις στην περιοχή (Γαλλία, Βρετανία και Ρωσία) να της δίνουν θεραπείες, δηλαδή τις μεταρρυθμίσεις με βάση τη συνθήκη του Βερολίνου. Ενόψει του γεγονότος ότι ο Μεγάλος Πόλεμος υπήρξε και πόλεμος προπαγάνδας, θα μπορούσε κάποιος να υποθέσει ότι η αρμενική περίπτωση δεν ήταν κάτι διαφορετικό από τις καταγγελίες για γερμανικές θηριωδίες στο Βέλγιο, η διάπραξη των οποίων αμφισβητήθηκε έντονα. Ωστόσο, τα στοιχεία που κατέγραψαν γερμανοί πρόξενοι στις ανατολικές οθωμανικές επαρχίες, καθώς και η συλλογή και έκδοση ορισμένων από αυτά εκ μέρους του πάστορα Λέπσιους, μεσούντος του πολέμου, καταρρίπτουν τις αιτιάσεις των αρνητών της γενοκτονίας. Καταρρίπτεται, μεταξύ άλλων, η θεωρία της αρμενικής «προδοσίας». Ως ένα βαθμό, το πρόγραμμα εξόντωσης ήρθε ως αντίδραση στην οικτρή αποτυχία της επίθεσης που είχε εξαπολυθεί με πρωτοβουλία του Εμβέρ Πασά, υπουργού Πολέμου των Νεότουρκων, εναντίον των ρωσικών θέσεων στο Σαρικαμίς, τον χειμώνα του 1914-15. Τον Ιούνιο του 1915, ο αρμόδιος για τις αρμενικές υποθέσεις στη γερμανική πρεσβεία της Κωνσταντινούπολης ανέφερε το περιεχόμενο συνομιλίας του με τον υπουργό Εσωτερικών Ταλαάτ Πασά, σύμφωνα με την οποία η ηγετική αυτή φυσιογνωμία των Νεότουρκων «εξέφρασε ανεπιφύλακτα τις προθέσεις της κυβέρνησης να χρησιμοποιήσει τον Παγκόσμιο Πόλεμο για να ξεκαθαρίσει τους εσωτερικούς εχθρούς –τους ντόπιους Χριστιανούς όλων των δογμάτων– χωρίς να παρεμποδίζεται από τη διπλωματική επέμβαση άλλων χωρών» (σ. 118). Εικασίες για τη γερμανική εμπλοκή στη σύλληψη και την εκτέλεση της αρμενικής γενοκτονίας διατυπώθηκαν ήδη από την έναρξη του εγχειρήματος. Ο Ίχριγκ, πάντως, θεωρεί ότι, με εξαίρεση ενός στρατιωτικού, του Όττο φον Φέλντμαν (Otto von Feldmann), δεν διασώζονται επαρκή στοιχεία για να θεμελιώσουν την ευθύνη γερμανών στρατιωτικών ή διπλωματών (σ. 276-7). Αυτό, παραδέχεται ο συγγραφέας, ίσως οφείλεται σε μια γερμανοοθωμανική συμφωνία να αποφευχθεί η «γραπτή καταγραφή» των σχετικών συζητήσεων αλλά και σε διαδοχικές εκκαθαρίσεις στα διπλωματικά αρχεία του Βερολίνου (σ. 107). Αντίθετα, τεκμηριώνεται η προσπάθεια γερμανών αξιωματούχων και ακτιβιστών όπως ο Λέπσιους[3] να προκαλέσουν την παρέμβαση του Βερολίνου για την άρση ή τον περιορισμό των διώξεων. Περίοπτη θέση μεταξύ των εκπροσώπων του γερμανικού Ράιχ στην ανατολική Τουρκία, οι οποίοι επιχείρησαν να αντιδράσουν στο συντελούμενο μαζικό έγκλημα, κατέχει ο Έρβιν φον Σόυμπνερ-Ρίχτερ (Erwin von Scheubner-Richter), υποπρόξενος στο Ερζερούμ. Ήδη από τον Μάρτιο του 1915 μετέδωσε την πληροφορία ότι, σύμφωνα με τον τοπικό κυβερνήτη, «οι Αρμένιοι έπρεπε να εξοντωθούν» (σ. 109). Η ειρωνεία είναι ότι οι πληροφορίες του σπάνια περνούσαν το φίλτρο της γερμανικής πρεσβείας στην Κωνσταντινούπολη, τη στιγμή που ο Σόυμπνερ ερχόταν διαρκώς αντιμέτωπος με τη γενικευμένη πεποίθηση του ντόπιου στοιχείου ότι τα «μέτρα» σε βάρος των Αρμενίων ήταν γερμανικής εμπνεύσεως. Σε υπόμνημά του προς τον γερμανό καγκελάριο, τον Αύγουστο του 1915, ο νεαρός αξιωματούχος έκανε λόγο για «πολιτική βίαιης εξόντωσης» που κατέτεινε στην επίτευξη του πολυπόθητου στόχου της οθωμανικής κυβέρνησης, «μιας “λύσης” του Αρμενικού ζητήματος» (σ. 123). Εν αγνοία του, την ίδια εκτίμηση για τις προθέσεις της Πύλης είχε ήδη μεταδώσει ο προϊστάμενός του στην Κωνσταντινούπολη, βαρώνος φον Βάγκενχάιμ (von Wangenheim) (σ. 128).[4] Οι εκκλήσεις αυτές προσέκρουσαν στη σταθερή άρνηση του Βερολίνου να δυσαρεστήσει τους οθωμανούς συμμάχους του για ένα ζήτημα «εσωτερικής δικαιοδοσίας» και «στρατιωτικής αναγκαιότητας». Σύμφωνα με την επίσημη άποψη, οι Αρμένιοι είχαν οι ίδιοι προκαλέσει τη μοίρα τους, συντασσόμενοι με τους εχθρούς της αυτοκρατορίας. Ενδεχόμενη γερμανική παρέμβαση θα καθιστούσε τη θέση τους ακόμα δυσχερέστερη. Επομένως, κάθε Γερμανός «είχε καθήκον να σιωπήσει» (σ. 172). Την ίδια περίοδο, ο εθνικιστικός Τύπος απέρριπτε ως αδιανόητες τις πληροφορίες που έβλεπαν το φως της δημοσιότητας. Ωστόσο, τη στάση αυτή δεν συμμεριζόταν ο διεθνής Τύπος, και μάλιστα στις ουδέτερες χώρες. Καθώς η ογκούμενη κατακραυγή για τη γενοκτονία των Αρμενίων απειλούσε να στραφεί κατά της ίδιας της Γερμανίας, η Βίλελμστράσσε επιχείρησε όχι μόνο να αποσείσει κάθε υπόνοια γερμανικής εμπλοκής αλλά και να τεκμηριώσει ανθρωπιστικού χαρακτήρα παρεμβάσεις γερμανών αξιωματούχων. Επρόκειτο κυρίως για ενέργειες κατόπιν εορτής, οι οποίες ουδόλως αναιρούν την δια παραλείψεως ευθύνη της Γερμανίας: Όπως επισημαίνει ο Ίχριγκ, το Βερολίνο διέθετε την επιλογή να επέμβει και συνειδητά απέφυγε να το πράξει (σ. 135). Ανοιξιάτικο ξύπνημα κατά μήκος του σιδηροδρόμου της Βαγδάτης, Kladderadatsch, Μάιος 1916. Ένα μακάβριο σκίτσο: Την επαύριο της γενοκτονίας η Γερμανία σπέρνει άνθη στα εδάφη που διασχίζει ο σιδηρόδρομος, τα οποία ποτίστηκαν με το αίμα των Αρμενίων. Ήδη κατά τα τελευταία δύο χρόνια του Πολέμου, το γερμανικό κοινό είχε τη δυνατότητα να αντλήσει αρκετές πληροφορίες για αυτό που είχε συντελεστεί στην ανατολική Μικρά Ασία. Κατά τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια οι μαρτυρίες για την τύχη των Αρμενίων πολλαπλασιάστηκαν, συχνά, όπως στην περίπτωση του Λέπσιους, με παράλληλη στόχευση την απαλλαγή της Γερμανίας από κάθε ευθύνη.[5] Οι γερμανικές πηγές πιστοποιούν ότι, στον δημόσιο διάλογο και ασχέτως των όρων που ήταν σε χρήση την εποχή εκείνη, η μεταχείριση που επιφύλαξε το νεοτουρκικό καθεστώς στους Αρμένιους είχε ήδη αναγνωριστεί ευρύτατα ως γενοκτονία.[6] Αυτή η παρατήρηση έχει αξία απέναντι στη νομικίστικη προσέγγιση που και σήμερα επιχειρεί να αρνηθεί το έγκλημα προτού αυτό ονοματιστεί και τυποποιηθεί από τη σχετική σύμβαση που υιοθέτησαν τα Ηνωμένα Έθνη το 1948.[7] Ο Ίχριγκ επισημαίνει ότι, μετά το 1919, σχετικά λίγοι επέμεναν στην άρνηση της γενοκτονίας των Αρμενίων· ούτε, όμως, εκείνοι που καταδίκαζαν απερίφραστα το φαινόμενο υπερτερούσαν σημαντικά. Τα όρια της επιρροής τους στην κοινή γνώμη φαίνεται ότι εξαντλήθηκαν την επομένη της δίκης ενός Αρμενίου για τη δολοφονία στο Βερολίνο του Ταλαάτ Πασά τον οποίον οθωμανικό δικαστήριο είχε ήδη καταδικάσει ως έναν από τους πρωταίτιους των σφαγών το 1919. Ο Ίχριγκ αφιερώνει δύο κεφάλαια στη σύντομη δίκη που διεξήχθη τον Ιούνιο του 1921 και χαρακτηρίστηκε από την ηθική αποδοκιμασία του καθεστώτος των Νεότουρκων και κατέληξε στην απαλλαγή του δράστη.[8] Μεταξύ των μαρτύρων υπεράσπισης συγκαταλεγόταν ο Λέπσιους. Ο ίδιος δήλωσε αυτόπτης μάρτυρας διαταγής με την υπογραφή του Ταλαάτ, η οποία ανέφερε ως προορισμό των εκτοπίσεων το «πουθενά» (“Das Verschickungsziel ist das Nichts”: σ. 244). Στο κύμα συμπάθειας που η δίκη αυτή απείλησε να ξεσηκώσει υπέρ των Αρμενίων αντιτάχθηκε συστηματικά ο εθνικιστικός γερμανικός Τύπος. Από εκεί κι έπειτα, στον δημόσιο διάλογο επρόκειτο να κυριαρχήσουν όσοι αναγνώριζαν τη γενοκτονία, απέρριπταν κάθε υπόνοια γερμανικής συνυπευθυνότητας, και επιχειρούσαν να δικαιολογήσουν τις ενέργειες των Νεότουρκων με όρους φυλετικής και στρατιωτικής αυτοπροστασίας. Για αυτή την αυξανόμενη μερίδα σχολιαστών, η οθωμανική ηγεσία είχε απλώς φροντίσει να λάβει μέτρα εναντίον μιας αλλόφυλης μειονότητας προκειμένου να αποτρέψει ένα «πισώπλατο μαχαίρωμα» εν καιρώ πολέμου – προσφιλή φράση μεταξύ των εθνικιστικών κύκλων στην ηττημένη Γερμανία. Επρόκειτο, όπως σημειώνει ο Ίχριγκ, για «κατάχρηση του συγκειμένου» (abuse of context) που διευκόλυνε το συμπέρασμα ότι, όταν απειλούνται η ασφάλεια και η μακροημέρευση του «εθνικού σώματος», η εξόντωση ολόκληρων πληθυσμών θα μπορούσε να αποτελεί αποδεκτή λύση. Αυτό σήμαινε, βέβαια, ότι η διανοητική απόσταση που χωρίζει τη γενοκτονία των Αρμενίων από το Ολοκαύτωμα των Εβραίων συντόμευε δραματικά. Κατά τη διάρκεια της δημόσιας συζήτησης για το Αρμενικό, οι παραλληλισμοί ανάμεσα στους οθωμανούς Αρμένιους και τους Εβραίους (και, σε μικρότερο βαθμό, τους Πολωνούς) της Γερμανίας ήταν συχνοί και διόλου τυχαίοι. Τα επιχειρήματα όσων έκριναν τη μεταχείριση των Αρμενίων από τις οθωμανικές αρχές δικαιολογημένη απηχούσαν τις φυλετικές προκαταλήψεις και την αποθέωση του αδιαπραγμάτευτου κρατικού συμφέροντος που χαρακτήριζαν τη γερμανική κουλτούρα κατά την περίοδο που εξετάζει ο Ίχριγκ. Ο συγγραφέας δεν δυσκολεύεται να σταχυολογήσει από πλούτο πηγών που εντάσσουν την αντιπάθεια προς τους Αρμένιους στο κοινό ρεύμα του αντισημιτισμού και της ξενοφοβίας που άρδευσε το εθνικοσοσιαλιστικό κίνημα. Ψευδοεπιστημονικές φυλετικές πραγματείες, ιδιαιτέρως δημοφιλείς πριν και κατά τον μεσοπόλεμο, παρουσίαζαν Εβραίους και Αρμένιους ως μέλη της ίδιας «ανατολίτικης» ή «αρμενοειδούς» ομάδας λαών. Στους λαούς αυτούς προσάπτονταν απωθητικά γνωρίσματα ως προς την εμφάνιση και τον χαρακτήρα, τα οποία τους καθιστούσαν απόβλητους από κάθε υγιές εθνικό σώμα. Ο Ίχριγκ επισημαίνει και την ευμενέστατη απήχηση που γνώρισε στη Γερμανία το κίνημα του Μουσταφά Κεμάλ για τη δημιουργία ενός τουρκικού έθνους-κράτους «αποκαθαρμένου» από αλλότρια εθνικά στοιχεία. Όπως ο συγγραφέας έχει τεκμηριώσει σε προηγούμενη μονογραφία του,[9] το κεμαλικό παράδειγμα εξαρχής γοήτευσε τους γερμανούς εθνικιστές, μεταξύ αυτών και τους πρωτεργάτες του ναζιστικού κινήματος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η επίσημη βιογραφία του Αδόλφου Χίτλερ από τον θεωρητικό του αντισημιτισμού Γιόχαν φον Λέερς (Johann von Leers), η οποία ξεκινούσε «με αναφορά στην Τουρκία, τον Ατατούρκ και τις ομοιότητες ανάμεσα στον ναζισμό και τον κεμαλισμό» (σ. 316). Για τους πρωτεργάτες του Τρίτου Ράιχ, η κεμαλική Τουρκία αποτελούσε πρότυπο κράτους που είχε οικοδομηθεί, αφενός, σε πείσμα της τιμωρητικής διάθεσης των νικητών του Μεγάλου Πολέμου και, αφετέρου, έχοντας λύσει το μειονοτικό της πρόβλημα «κατά τον πλέον υποδειγματικό τρόπο» (σ. 326). Πρέπει, πάντως, να σημειωθεί ότι η έλξη αυτή ήταν μάλλον μονόπλευρη και ο ίδιος ο Ατατούρκ παρέμεινε επιφυλακτικός απέναντι στο καθεστώς που εγκαθίδρυσε ο Χίτλερ. Το συμπέρασμα του Ίχριγκ είναι ότι, μέσα από την εξοικείωση με το αρμενικό ζήτημα, η γενοκτονία είχε καταστεί «αποδεκτή» επιλογή για τη ναζιστική ηγεσία και τους συνοδοιπόρους της πολύ πριν από την επιλογή της «τελικής λύσης». Σύμφωνα με κορυφαίο νομικό του Τρίτου Ράιχ, η ιστορία αποδείκνυε «ότι η εξολόθρευση ή αποβολή μιας ξένης εθνικότητας δεν είναι αντίθετη στον βιολογικό νόμο, εάν συντελεστεί ολοκληρωτικά» (σ. 349). Τέλος, ακόμα και αν δεν ειπώθηκε ποτέ η περίφημη φράση που αποδίδεται στον Χίτλερ με αφορμή τη μεταχείριση που θα επεφύλασσε στους Πολωνούς («ποιος μιλά σήμερα για τους Αρμένιους;»), το εύλογο συμπέρασμα των Γερμανών από την τουρκική εμπειρία ήταν ότι ένα κράτος μπορούσε να διαπράξει γενοκτονία επ’ ευκαιρία ενός πολέμου και, εν τέλει, να αποφύγει τον καταλογισμό ευθυνών. Αξίζει να σημειωθεί ότι στον Πρόλογό του ο Ίχριγκ παραθέτει ένα ιστορικό ενσταντανέ, την απόπειρα του γεννημένου στην Πράγα γερμανοεβραίου συγγραφέα Φραντς Βέρφελ (Franz Werfel) να αφυπνίσει τη γερμανική κοινή γνώμη απέναντι στον επερχόμενο ναζιστικό όλεθρο μέσα από δημόσια ανάγνωση αποσπασμάτων από το έργο του Die vierzig Tage des Musa Dagh.[10] Με φόντο τη γενοκτονία των οθωμανών Αρμενίων στα 1915-16, ο Βέρφελ περιγράφει τη δραματική απόπειρα μιας κοινότητας να αντισταθεί στον βέβαιο αφανισμό της. Ο Ίχριγκ επιλέγει να κλείσει το δικό του έργο με εκτενή αναφορά στη μοίρα του βιβλίου του Βέρφελ: Αν και απέτυχε να επηρεάσει τη στάση των Γερμανών απέναντι στον ναζισμό, η μυθιστορηματική απόδοση ενός πραγματικού γεγονότος εμψύχωσε χιλιάδες Ευρωπαίους στην κατεχόμενη Ευρώπη, ενώ πολλοί Εβραίοι ταυτίστηκαν με το δράμα των Αρμενίων στην προσπάθειά τους να επιβιώσουν οι ίδιοι στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και μετά από αυτόν. Γερμανοί προτεστάντες πάστορες στο ταξίδι στους Αγίους Τόπους που οργάνωσε ο Φρήντριχ Νάουμαν, στη διάρκεια του οποίου έγιναν μάρτυρες αντιχριστιανικών ταραχών: «Κοιτάξτε εκεί πέρα, στην Κρήτη, όπου οι χριστιανοί σφάζονται από τους Τούρκους που είναι φίλοι μας» (Kladderadatsch, Οκτώβριος 1898). Όπως συνέβη και στην περίπτωση των Αρμενίων έτσι και στην περίπτωση της Κρήτης οι χριστιανοί Γερμανοί ήταν υποχρεωμένοι να παρακολουθούν αμέτοχοι τους διωγμούς. Έξω από τη σφαίρα του αρμενικού ζητήματος, το έργο του Ίχριγκ παρουσιάζει ορισμένες αβλεψίες που καλό είναι να προσεχθούν κατά την ελληνική μετάφραση. Παράδειγμα η μεταφορά από γερμανικό δημοσίευμα της είδησης για τον απαγχονισμό στην Κωνσταντινούπολη του μοναδικού, μάλλον, οθωμανού αξιωματούχου του για τις σφαγές κατά των Αρμενίων, τον Απρίλιο του 1919. Επρόκειτο για τον Κεμάλ Μπέη, αναπληρωτή κυβερνήτη του σαντζακίου της Γιοζγκάτ. Το όνομα Tokat Kiamil Mahmut Pasha που παραθέτει ο Ίχριγκ (σ. 205) δεν απαντάται στη σχετική βιβλιογραφία.[11] Επίσης, η Αρμενία της Συνθήκης των Σεβρών επρόκειτο να συμπεριλάβει τμήματα όχι μόνο της ρωσικής αλλά, πρωτίστως, της οθωμανικής επικράτειας (σ. 322). Εκτός χρόνου είναι και η διασύνδεση της γερμανικής δημόσιας συζήτησης για την αρμενική γενοκτονία το 1921-22 με τη γαλλική κατοχή της περιοχής του Ρουρ (σ. 260, 285), η οποία δεν ξεκίνησε πριν από τον Ιανουάριο του 1923. Το εντυπωσιακό σε έκταση υλικό που αξιοποίησε ο Ίχριγκ σωρευτικά τεκμηριώνει «τη σαφή αντίληψη και την επιρροή που άσκησε η αρμενική γενοκτονία στους Ναζί» (σ. 334). Το έργο του καθιερώνει μια νέα παράμετρο στις σπουδές του Ολοκαυτώματος: Καμιά μελέτη για την τύχη των Εβραίων στη ναζιστική Ευρώπη δεν θα είναι πλήρης χωρίς επαρκή αναγνώριση του ιστορικού προηγούμενου που συνιστά η γενοκτονία των Αρμενίων. Τέλος, ο συγγραφέας σαφώς προειδοποιεί ότι, όταν απουσιάζει η αναγκαία διεθνής αποτρεπτική δύναμη, ο κίνδυνος να διαπραχθούν παρόμοια εγκλήματα στο όνομα της εθνικής «καθαρότητας» και της κρατικής κυριαρχίας ελλοχεύει πάντοτε. *** Η ρατσιστική μήτρα του γερμανικού αντισημιτισμού, η οποία εξέθρεψε την αντιπάθεια προς τους Αρμένιους, εκτεινόταν για να συμπεριλάβει και τους (Νεο)έλληνες. Η τριμερής αυτή διασύνδεση συνοψίζεται σε ένα κλισέ που, με παραλλαγές, επανειλημμένα μεταχειρίζονταν οι «οθωμανολόγοι» της εν λόγω περιόδου: «Ένας Έλληνας αρκεί για να εξαπατήσει δέκα (αλλού: τρεις ή επτά) Εβραίους, ένας Αρμένιος αρκεί για να εξαπατήσει δέκα (αλλού: τρεις ή επτά) Έλληνες». Ήδη στο Τρίτο Κεφάλαιο, ο Ίχριγκ αναφέρεται στις απαξιωτικές αναφορές για τους «Νεοέλληνες» από τον κήρυκα του γερμανικού ιμπεριαλισμού «με ηθικές αρχές» και θεωρούμενου πνευματικού πατέρα του σημερινού Ελεύθερου Δημοκρατικού Κόμματος (FDP), πάστορα Νάουμαν. Σύμφωνα με τον Ίχριγκ, οι αναφορές αυτές, με αφορμή την κρητική επανάσταση του 1897, απηχούσαν «την απογοήτευση της (φιλ)ελληνικής Γερμανίας με τη σύγχρονη ελληνική “πραγματικότητα”» (σ. 63). Επιπλέον, πραγματείες ευρείας κυκλοφορίας στη Γερμανία του μεσοπολέμου, όπως τα «φυλετικά εγχειρίδια» του Χαντς Φ.Κ. Γκύντερ (Hans F.K. Günther), ενέτασσαν τους Έλληνες στην «αρμενοειδή» φυλή, εξισώνοντάς τους με τους Αρμένιους και τους Εβραίους (σ. 305-6). Τις αντιλήψεις αυτές αναπαρήγαγε ο Χίτλερ, ο οποίος, μεταξύ άλλων, διακήρυσσε πως, στην προσπάθειά τους να ανταγωνιστούν τους Εβραίους στο εμπόριο και τις επιχειρήσεις, οι Αρμένιοι και οι Έλληνες «έχουν γίνει και οι ίδιοι Εβραίοι. Έχουν αποκτήσει αυτά τα ιδιαίτερα, αισχρά χαρακτηριστικά τα οποία καταδικάζουμε στους Εβραίους» (σ. 317). Σε άρθρο στο κομματικό του φερέφωνο το 1930, ο μελλοντικός Φύρερ ελεεινολογούσε την τάση των Γερμανών να ταυτίζονται με τη μοίρα ανάξιων, «ήσσονων» λαών, φέρνοντας ως παραδείγματα την «πεπλανημένη» συμπάθεια για τους Νεοέλληνες αλλά και τους Αρμένιους (σ. 318).[12] [1] Η διάταξη αυτή, όπως και η αντίστοιχη για τις μακεδονικές επαρχίες του σουλτάνου, θα περνούσαν στην Ιστορία ως τα δύο «ορφανά» της Συνθήκης του Βερολίνου (σ. 88). [2] Ο Ίχριγκ αναφέρεται σε δύο ευδιάκριτες αλλά σχετιζόμενες στάσεις: Εκείνη των αρνητών (denialism), οι οποίοι απορρίπτουν την κατηγορία της γενοκτονίας μη αποδεχόμενοι την ύπαρξη δόλου και την έκταση της θηριωδίας· και εκείνη όσων παραδέχονται αλλά δικαιολογούν το έγκλημα (justificationalism) αποδίδοντας την ευθύνη εν όλω ή εν μέρει στα ίδια τα θύματα και τους ξένους υποκινητές τους και επικαλούμενοι «έκτακτες συνθήκες». [3] Για δεύτερη φορά μετά το 1896, ο Λέπσιους ταξίδευσε στην οθωμανική επικράτεια, συναντήθηκε με τοπικούς αξιωματούχους, μεταξύ αυτών και με τον Εμβέρ, και εξέδωσε τα στοιχεία που συγκέντρωσε σε τόμο τον οποίον, παρά τη λογοκρισία, κατόρθωσε να προωθήσει σε σημαίνοντες αποδέκτες τόσο στη Γερμανία όσο και στο εξωτερικό. Τον Οκτώβριο του 1915 του επιτράπηκε να παρουσιάσει τα ευρήματά του στο Ράιχσταγκ. Ο γερμανός ιερωμένος ακτιβιστής δεν άφησε καμιά αμφιβολία σχετικά με το δόλο της οθωμανικής ηγεσίας. [4] Μετά τον Πόλεμο, ο Σόυμπνερ εντάχθηκε στο νεοσύστατο εθνικοσοσιαλιστικό κίνημα για να βρει το θάνατο κατά το αποτυχημένο «πραξικόπημα της μπυραρίας» του Μονάχου, το 1923. Μαρτυρείται μάλιστα ότι κατά την πτώση του στο έδαφος συμπαρέσυρε τον σύντροφό του Αδόλφο Χίτλερ, προστατεύοντάς τον έτσι από τα πυρά των δυνάμεων καταστολής: σ. 339. [5] Στην αντίθετη κατεύθυνση, αυτή της συνειδητοποίησης των ευθυνών της αυτοκρατορικής Γερμανίας, κινήθηκε ο συγγραφέας και ακτιβιστής Άρμιν Τ. Βέγκνερ (Armin T. Wegner), ο οποίος υπήρξε μάρτυρας της γενοκτονίας κατά τη θητεία του στις ανατολικές επαρχίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. (σ. 196-204). [6] Όπως αναφέρει ο συγγραφέας, οι συνηθέστεροι όροι ήταν Völkermord ή Ausrottung/Vernichtung eines Volkes (εξολόθρευση/εξόντωση ενός λαού). Η χρήση των όρων αυτών, παρατηρεί ο Ίχριγκ, δεν αφήνουν καμιά αμφιβολία για την ύπαρξη δόλου (σ. 9) [7] Σε άλλο σημείο του βιβλίου, ο Ίχριγκ απαντά σε όσους αρνούνται την «αναδρομική» ισχύ του όρου γενοκτονία πριν από το 1948, ότι ο εν λόγω ισχυρισμός «είναι εκτός θέματος και απλώς επιβεβαιώνει την απουσία ιστορικής φαντασίας και εμπειρισμού» εκείνων που τον προβάλλουν (σ. 296). [8] Στις σαράντα τρεις αυτές σελίδες, που περιλαμβάνουν εκτενή αποσπάσματα της δίκης και τον σχολιασμό του Τύπου, η ζωηρότητα και αμεσότητα της αφήγησης γραφής υπερβαίνει το δοκιμιακό χαρακτήρα του βιβλίου του Ίχριγκ. [9] Stefan Ihrig, Atatürk in the Nazi Imagination, Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge, Mass, and London, 2014. Βλ. την παρουσίαση από τον Αλέξανδρο Κεσίσογλου, «Ένας Γερμανός Μουσταφά», The Athens Review of Books, τχ. 69 (Ιανουάριος 2016). Το έργο αυτό κυκλοφόρησε στα ελληνικά: Ατατούρκ και Ναζί (μτφρ. Νίκος Ρούσσος, εκδ. Παπαδόπουλος, Αθήνα 2015). [10] Το έργο αυτό κυκλοφόρησε στην Ελλάδα μόλις το 1990: Φραντς Βέρφελ, Οι σαράντα μέρες του Μουζά Νταγκ, Μετάφραση: Άγγελος Παρθένης, πρώτο βιβλίο: Το επερχόμενο, δεύτερο βιβλίο: Οι αγώνες των ανίσχυρων, τρίτο βιβλίο: Όλεθρος-σωτηρία-όλεθρος, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», Αθήνα, α΄ έκδοση: Μάιος 1990. Επηρεασμένος από τη γερμανική προφορά των γραμμάτων της λατινικής αλφαβήτου, ο μεταφραστής άλλαξε την ορθή προφορά του όρους Μούσα Νταγ στον τίτλο του βιβλίου. [11] Haigazn K. Kazarian, “A Turkish Military Court Tries the Principal Genocidists of the District of Yozgat”, The Armenian Review, 25.2 (Summer 1972), 34-39. Ευχαριστώ τον Ευάγγελο Μπαϊρακτάρη για την υπόδειξη. [12] Τα στοιχεία αυτά συμπληρώνουν καίρια τη μελέτη του Χάγκεν Φλάισερ «Η ναζιστική εικόνα για τους (Νεο-)έλληνες και η αντιμετώπιση του άμαχου πληθυσμού από τις γερμανικές αρχές κατοχής», στο Β. Κρεμμυδάς κ.ά. (επιμ.), Αφιέρωμα στον Νίκο Σβορώνο, τ. Β΄, έκδοση Πανεπιστημίου Κρήτης, Ρέθυμνο 1986, σ. 369-94.

Η Γερμανία και η εξόντωση των «Εβραίων της Ανατολής»

Σύνδεση