Τιθωνοῦ τύχες

Τὸν συναντοῦμε στὸν πρῶτο στίχο τῆς ραψωδίας «Ἀγαμέμνονος ἀριστεία» τῆς Ἰλιάδος καὶ τὸν ξαναβρίσκουμε στὴν «Ὀδυσσέως σχεδία», πάλι στὴν ἀρχὴ σὲ πανομοιότυπο στίχο: Ἠὼς δ’ ἐκ λεχέων παρ’ ἀγαυοῦ Τιθωνοῖο· ἔχει ἤδη συντελεσθεῖ ἡ ἁρπαγή του ἀπὸ τὴν Ἠώ. Τὸ ἐπίθετο ἀγαυὸς ποὺ τοῦ ἀποδίδεται μοιάζει σὰν τραγικὴ εἰρωνεία, ἂν ἀναλογισθοῦμε τὰ πάθη του, ἀπὸ τότε ποὺ τὸν διάλεξε... Λαμπρὸς καὶ εὐγενής, σκοτείνιασε ἡ μέρα του ἀργὰ καὶ σταθερὰ ὥσπου ν’ ἀλλάξει μορφή. Ἡ μοῖρα του ξεδιπλώνεται στὸν Ὁμηρικὸ ὕμνο στὴν Ἀφροδίτη: Ὣς δ’ αὖ Τιθωνὸν χρυσόθρονος ἥρπασεν Ἠώς... Καὶ σὲ ἐλεύθερη μεταγραφή: ὅταν ἡ χρυσόθρονη Αὐγὴ ἅρπαξε ἕναν ἄνδρα, σὰν θεὸ τὸν Τιθωνό, ἀπ’ τὴ δική σας γενιά, τὸν πῆγε στὸ μαῦρο σύννεφο τοῦ Κρόνου νὰ ζητήσει ἀθάνατος γιὰ πάντοτε νὰ μείνει, καὶ ὁ Δίας συγκατένευσε, τῆς ἔκανε τὴ χάρη. Παιδιάστικη ἀνοησία... δὲ σκέφτηκε νὰ ζητήσει ἡ σεβαστὴ Ἠὼ τὴν αἰώνια νεότητα κι ὅλα τὰ γερατειὰ νὰ σβήσει. Ὅσο τὰ πολυπόθητα νιάτα εἶχε, ζοῦσε τὸν ἔρωτά της πάνω σὲ χρυσαφένιο θρόνο στὶς ἄκρες τοῦ Ὠκεανοῦ, στὰ πέρατα τῆς γῆς. Μὰ σὰν ἄρχισε ν’ ἀσπρίζει τὸ κεφάλι του, τὸ εὐγενικὸ πηγούνι του, ἡ σεβαστὴ Ἠὼ τὸν ἄφησε μόνο νὰ κοιμᾶται, μὲς στὸ παλάτι τὸν ἔτρεφε μὲ ψωμὶ καὶ ἀμβροσία, μὲ ὄμορφα ροῦχα τὸν ἔντυνε. Ἀλλὰ ὅταν τὰ στυγνὰ γηρατειὰ τὸν ἔκαμψαν καὶ δὲν μποροῦσε τὰ μέλη νὰ κινήσει, τῆς φάνηκε καλύτερο σ’ ἕνα σκοτεινὸ δῶμα νὰ τὸν κλείσει, νὰ τὸν ἀφήσει νὰ μονολογεῖ ἀνήμπορος, στ’ ἄλλοτε δυνατὸ κορμί του. Παραλλαγὴ τοῦ μύθου ἀπὸ τὶς πολυσχιδεῖς στ’ ἀλήθεια, ἀπέραντες ἐκδοχὲς τῆς ἀφήγησης, πολυδαίδαλες σὲ φαντασία συνιστᾶ καὶ ἡ μαρτυρία τοῦ Ἀπολλόδωρου στὴ Βιβλιοθήκη του: Τιθωνὸν μὲν οὖν Ἠὼς ἁρπάσασα δι’ ἔρωτα εἰς Αἰθιοπίαν κομίζει, κἀκεῖ συνελθοῦσα γεννᾷ παῖδας Ἠμαθίωνα καὶ Μέμνονα. Ὅσο γιὰ τὴ μεθοδολογία, ὁ Παλαίφατος ἐξηγεῖ: ἡ δὲ αὐτὴ ὑπόληψις καὶ μέθοδος καὶ περὶ Διὸς καὶ Γαμυνήδους, βασιλεύων γὰρ ὁ Ζεὺς ἁρπάζει τὸν Γανυμήδην,… ὁ δὲ αὐτὸς τρόπος καὶ περὶ Ἠοῦς καὶ Τιθωνοῦ. Ἀπὸ τὸν Ἑλλάνικο θὰ μάθουμε τὸ μουσικὸ τέλος: Τιθωνοῦ τοῦ Λαομέδοντος, Πριάμου δὲ ἀδελφοῦ, ἠράσθη ἡ Ἡμέρα, ἐξ οὗπερ ἐποίησεν υἱὸν Μέμνονα. Μακρῷ δὲ βίῳ δαπανηθέντος ἐκείνου μετέβαλεν αὐτὸν εἰς τέττιγα ἡ θεός. Τ’ ὄνομά του προσφέρεται σὲ παράτολμες παρετυμολογίες νὰ τὸν ὑψώνουν συγγενὴ μὲ τὸν Τιτάνα Ἀπόλλωνα καὶ οἱ δυὸ ἀπὸ τὸ ρῆμα τιταίνω, ὁ Τιθωνὸς ἢ Τιτωνὸς κατευθύνει τὸ φῶς, εἶναι προάγγελός του. Ἀλλὰ μπορεῖ καὶ πιὸ ταπεινὰ νὰ μὴν ἦταν ἄλλο παρὰ ἡ πρωΐα, ἐν ᾗ τίθενται τὰ ὤνια, ἡ πρωινὴ τακτοποίηση. Ὅσο γιὰ τοὺς ἐσχατόγηρους, τοὺς ἀκολουθοῦσε ἡ παροιμιακὴ φράση: Τιθωνοῦ γῆρας. Οἱ μυθογράφοι βάλθηκαν νὰ βροῦν μιὰ αἰτιώδη συνάφεια ἀνάμεσα στὰ γηρατειά, τὴν ἄσπετο φωνή, τὴ μεταμόρφωση. Ἐπ’ αὐτοῦ ὁ σοφὸς ὁμηριστὴς Ἰ. Θ. Κακριδῆς ἀφιερώνει ἐξαίρετες σελίδες σὲ δυὸ βιβλία του[1]... Ἂς ἀκολουθήσουμε μέσα ἀπ’ τὰ δέντρα τὸν μυθικὸ ἦχο τοῦ τέττιγος. Εἶναι γνωστὴ ἡ προτίμηση τῶν ἀρχαίων σ’ αὐτόν, ἡ πλατωνικὴ φράση ἀπὸ τὸν Φαῖδρο, θερινόν τε καὶ λιγυρὸν ὑπηχεῖ τῷ τῶν τεττίγων χορῷ, σὰν νὰ παριστᾶ ἀτέλειωτο βράδυ καλοκαιρινῶν διακοπῶν στὸ ὕπαιθρο. Μὲ τὸ ἐπίθετο λιγυρὸς ὑπομιμνήσκει καὶ τὸν ἡσιόδειο στίχο: (τέττιξ) δενδρέῳ ἐφεζόμενος λιγυρὴν καταχεύετ’ ἀοιδήν. Λιγυρός: ὀξύς, εὔκαμπτος, μελωδικός, σὰν νά ’χε βρεθεῖ ἡ γλωσσικὴ ἐκφορὰ τοῦ τέττιγος, τοῦ ἁρμόζοντος ἤχου. Ἀφιερωμένο τὸ τζιτζίκι στὸν Ἀπόλλωνα εἶναι μαζὶ καὶ σύμβολο φωτός· ὁμοιώματά του τοποθετοῦνταν στὸ στόμα τῶν νεκρῶν γιὰ νὰ κερδίσουν τὴν ἀθανασία – καὶ ὄχι μόνον ἐκεῖ... Οἱ ἁβροδίαιτοι Ἀθηναῖοι δένανε τὰ μαλλιὰ τῆς κεφαλῆς τους μὲ μιὰ χρυσὴ πόρπη ποὺ εἶχε τὸ σχῆμα τοῦ τζιτζικιοῦ. Αὐτὰ διαβάζουμε στὸν Θουκυδίδη στὴν ἀρχὴ τῆς Ξυγγραφῆς του: καὶ χρυσῶν τεττίγων ἐνέρσει κρώβυλον ἀναδούμενοι τῶν ἐν τῇ κεφαλῇ τριχῶν. Αὐτὸ συνιστοῦσε τὴ λεγόμενη τεττιγοφορία ἡ ὁποία δὲν ἦταν τυχαία. Ἡ πεποίθηση ὅτι οἱ τέττιγες προερχόμενοι ἐκ τῆς γῆς, ἄρα αὐτόχθονες, ὁδηγοῦσε τὸ ἔμβλημα ἐπὶ τῆς κεφαλῆς νὰ δηλώνει τὴν ἰθαγένεια τῶν ἀρχαίων Ἀθηναίων. Ὡς πρὸς τὸν κρώβυλον ὁ Ἡσύχιος εἶναι σαφής: ὁ μαλλὸς τῶν παίδων ἀλλὰ καὶ ὁ μαλλὸς τῶν αἰδοίων – καὶ εἶναι εὔλογον, φουντωτὰ καὶ τὰ δύο... Οἱ τέττιγες, τὰ τζιτζίκια προβάλλουν ἢ καλύτερα ἀκούγονται κρυμμένα μέσα στὰ κείμενα τῆς ἀρχαίας γραμματείας, εἴτε πρόκειται γιὰ τὸ λόγο τοῦ Ἀριστοφάνη στὸ Πλατωνικὸ Συμπόσιο, χρησιμεύουν σὰν παράδειγμα τῆς ἀναπαραγωγῆς, εἴτε στὸν Ἀριστοτέλη ποὺ τὰ μελετᾶ ἐταστικῶς στὸ Περὶ τὰ ζῷα ἱστορίαι. Ἐντυπωσιάζει ἡ ὁμοιότης, ὀχεύονται ὅπως τὰ ἄλλα ἔντομα, ὑπτίως, καθὼς καὶ ἡ θήλεια ἔχει αἰδοῖον ἐσχισμένον. Ἐντυπωσιάζει ἐπίσης ἡ ἐπιμονὴ τοῦ φιλοσόφου στὸ ᾄδειν, ὡσάν νὰ θέλει νὰ ἐπιβάλλει τὸν ἦχο τους. Μιὰ πληροφορία ὅτι μόνο τὰ ἄρρενα τραγουδοῦν ἑνοποιεῖ πολλὰ τοῦ μύθου, δίνει ἕνα θαυμαστὸ τόνο. Ἡ Ἠὼ ἤθελε νὰ τὸν ἀκούει μέσ’ ἀπὸ τὶς φυλλωσιές, νὰ τῆς θυμίζει τὸν ἀλλοτινὸ ἔρωτά της. Ὁ Αἰλιανὸς γράφει γιὰ τὶς ἰδιότητες τῶν ζώων καὶ πηγαίνει στὰ ἐνδότερα, διακρίνει τὰ γένη τῶν τεττίγων τεφράς, μέμβραξ, λακέτας, κερκώπης, ἀχέτας. Σκεφτόμαστε ἕνα καλοκαιρινὸ ἀπόγευμα, σκάει ἀκόμη ὁ τζίτζικας, μήπως εἶναι τεφρὰς καὶ δυσοίωνος; Ἀποδίδει ὡραῖα χαρακτηριστικά, τοὺς ἀποκαλεῖ φιλόπονους σὰν χορευτὲς καὶ φιλόμουσους γιὰ τοὺς ἄρρενες· στὸ θηλυκὸ βρίσκει κάτι χαριτωμένο, σὰν ντροπαλὴ νύφη σιωπᾶ. Ἐκεῖ ποὺ ξεπερνᾶ κάθε φαντασία, εἶναι ὅταν ἀνακαλύπτει τὸν ἐνάλιο τέττιγα· ὁ μεγαλύτερος ἐξ αὐτῶν μοιάζει μικρὸ σκαθάρι. Οἱ ἄνθρωποι δὲν τοὺς τρῶνε γιατὶ τοὺς θεωροῦν ἱερούς. Κι ὅταν πιάνονται στὰ δίχτυα, τοὺς ξαναγυρνοῦν στὴ θάλασσα μὲ τὴ σταθερὴ ἰδέα πὼς εἶναι τὰ ἀγαπημένα τοῦ Περσέα, γιοῦ τοῦ Δία. Ὅσοι παραθερίζουν στὴ Σέριφο, ἂς ρωτήσουν ἂν τοὺς θάβουν ἀκόμη... Ἀναφέραμε τὴ λέξη προτίμηση, θὰ τὴ διαπλατύνουμε σὲ προσήλωση· τὸ ἁπλὸ σκαθάρι εἶναι κομμάτι τῆς φύσης, τῆς ὁποίας σεβόμαστε τὴν ἱερότητα. Ἀπὸ τὸ ἐλάχιστο προβάλλει ὁ κόσμος τοῦ ἱεροῦ σκοποῦ. Ὅσο γιὰ τὴ μουσικὴ καθαυτὴ εἶναι μιὰ εὐχάριστη μονότονη αἴσθηση, ἴσως ἡ πρώτη φυσικὴ μινιμαλιστικὴ μουσική. Ἂν μάλιστα ἐμπιστευθοῦμε τοὺς εἰδήμονες, θ’ ἀξιολογήσουμε περισσότερο τὸν ὀξὺ ἦχο, ἦχο ἐγχόρδων ἀσφαλῶς, ἂν μάθουμε ὅτι ὁ περίπλοκος μηχανισμὸς διαθέτει μιὰ πάλλουσα μεμβράνη καὶ ἕνα ἀντηχεῖο, μεγεθυντικὸ τοῦ ἤχου[2]. Ὁ καταληκτικὸς στίχος τῆς σεφερικῆς «Κίχλης» συλλαμβάνει μιὰ μοναδικὴ στιγμή, τὴν πολύτιμη σιωπή: πὼς σταματοῦν ξαφνικὰ κι ὅλα μαζὶ τὰ τζιτζίκια. Εἴτε τὸν γερασμένο Τιθωνό, ἢ τὴ μελωδικὴ μεταμόρφωσή του οἱ ποιητὲς δὲν τοὺς ξέχασαν. Ὁ Ὁράτιος τὸν μνημονεύει στὴ δεύτερη ὠδή του Longa Tithonum minuit senectus (βαθιὰ γεράματα ἐξασθένησαν τὸν Τιθωνὸ) καὶ ὁ Δάντης τὸν θυμᾶται στὴν ἀρχὴ τοῦ Καθαρτηρίου. L’antico Titone con sua concubina (ἑταίρα, παλλακίδα ἢ φιλενάδα κατὰ τὸ γοῦστο τῶν μεταφραστῶν). Καὶ μᾶς εἶναι ἀδύνατον νὰ παρακάμψουμε μιὰ παραλλαγὴ τῆς Γυναίκας τῆς Ζάκυθος: καὶ τὸ πρόσωπο τοῦ γέρου ἤτανε σὰν τὸν τζίτζικα. Ἡ ποιητικὴ περίφραση σμίγει τὴν ἀρχαία εἰκόνα, ἀνασυνθέτοντας τὸν μύθο. Οἱ λογῆς μυθολόγοι τὸν ἀναφέρουν (Πιὲρ Γκριμάλ, Κὰρλ Κερένυϊ, Ρόμπερτ Γκρέιβς καὶ ἄλλοι). Κυρίως οἱ ποιητὲς ὅπως ὁ Τέννυσον. Ὁ Ἄλφρεντ Τέννυσον (1809-1892), poet laureate, δεσπόζει στὴ βικτωριανὴ ἐποχή. Ἀνήκει στοὺς κλασικοὺς ποιητὲς τῆς Ἀγγλίας· κι ἐδῶ τὸ κλασικὸς ἂς ἐννοηθεῖ μὲ τὴν πρωταρχική του σημασία, classicus. Πρῶτος τῇ τάξει. Ἡ πληθωρική του ποίηση ὑπερβαίνει τὸν ἀμείλικτο χρόνο, τὴ δαμόκλειο κρίση· κρύβει ὅπως συμβαίνει συχνὰ καὶ ἀνάλογα κρυφὲς ἀρετές. Ἡ ἀποτίμηση τοῦ Τ.Σ. Ἔλιοτ διατηρεῖ ἀκόμη τὴν ἀξία της: πλησμονή, ποικιλία καὶ ἀπόλυτη ἱκανότητα εἶναι τὰ μείζονα χαρακτηριστικά της. Ἐνῶ οἱ δεινοὶ τοῦ στίχου τὸν θεωροῦν τὸν πιὸ ἄξιο συνεχιστὴ τῶν Σαίξπηρ καὶ Μίλτωνα, ἐλάμπρυνε τὸν blanc verse, ἤτοι τὸν ἀνομοιοκατάληκτο ἰαμβικὸ πεντάμετρο ὅσο κανεὶς ἄλλος, ἡ τεχνική του δεινότητα ὑπῆρξε ἀπαράμιλλη. Ἐπὶ παραδείγματι τὸ πολύστιχο μοναδικῆς εὐστάθειας ποίημά του “In memoriam” (ὅθεν καὶ ἡ κρίση τοῦ Τ.Σ. Ἔλιοτ προλογίζοντάς το). Τὸ βαθύφεγγο αὐτὸ ποίημα κτίσθηκε πάνω σὲ ὁμοιοκατάληκτα τετράστιχα ἄνω τῶν 700 μὲ σταυρωτὴ ρίμα τοῦ τύπου αΒΒα. Ἡ στροφὴ αὐτὴ δίνοντας μορφὴ καὶ τόπο στὴν ἀγγλικὴ προσωδία ὀνομάσθηκε ἀντιπροσωπευτικῶς in memoriam στροφὴ καὶ πῆρε πάνω ἀπὸ δεκαπέντε χρόνια ἡ ἔγερση αὐτοῦ τοῦ στοχαστικοῦ κοιμητηρίου. Μπερνάρ Πικάρ, Ο Τιθωνός, σύζυγος της Αυγής, μεταμορφώνεται σε τζίτζικα, 1731, χαρακτικό, ιδιωτική συλλογή. Ἡ περίφημη ἀντίδραση ἔναντί του συνιστᾶ τὴν τυπικὴ ἐξέλιξη ποὺ λαμβάνει χώρα, ὅταν ἀπὸ τὸ στέρεο οἰκοδόμημα ξεμένουν κάποιες πέτρες – ἂν συγκροτήσουν ἕναν καινούργιο τόπο θὰ τὸ χρωστοῦν στὸ βάθος τοῦ θεμελίου. Ἀλλὰ καὶ ἡ κλασικὴ παιδεία του ὑπῆρξε μοναδική. Δὲν ἐμπνεύστηκε μόνο ἀπὸ τὴ γραμματεία τῆς ἀρχαιότητος, ἑλληνικὴ καὶ ρωμαϊκή. Βάθυνε τὸ βλέμμα του σ’ αἰώνιες πηγὲς καὶ ἐκφράσεις. Ὁρισμένα ἀπὸ τὰ ἐπικρατέστερα ποιήματά του: «Οἰνώνη», «Λωτοφάγοι», «Ὀδυσσεὺς» καὶ ἄλλα ὀφείλουν τὴν ἀρχὴ καὶ τὸ τέλος τους στὶς ἀρχαῖες καταβολές. Δὲν ἔμεινε στὸ περίγραμμα καὶ τὴν ἀνάδειξη μυθολογικῶν στοιχείων, ἐμπλούτισε τὴν ἔκφραση τῆς ἐποχῆς του· πλῆθος ἐκφράσεων ἀρύονται ἐκ τῶν πηγῶν καὶ μάλιστα διαυγῶν. The topmost Gargarus, τῆς “Oenone” ἀνακαλεῖ τὸ Γάργαρον ἄκρον τῆς Ἰλιάδος (Ξ292). Ἡ many-fountain’d Ida τοῦ ἰδίου ποιήματος ἔχει τὴν ἀναλογία της μὲ τὴν πολυπίδακα Ἴδην (Ξ283). Ὁρμώμενος ἀπὸ τὸ ὁμηρικὸ πάντα πόδας ὠκέα Ἶρις, τὸ ἀποδίδει καὶ τὸ ἐντάσσει: so saying light-foot Iris pass’d away. Ἡ Windy Troy δὲν εἶναι ἄλλη ἀπὸ τὸ Ἴλιον ἀνεμόεσσαν (Μ115), τὸ δύσετο ἠέλιος σκιόωντό τε πᾶσαι ἀγυιαί, τρέπεται σὲ and the sun sank and all the ways were darkened, βαθεῖς ἀντίλαλοι ποὺ ἔχουν μελετηθεῖ πάνω ἀπὸ ἕναν αἰώνα ἀπὸ τὸν Γουίλφρεντ Μάσταρντ[3]. Ἐδῶ δίνουμε ὀλίγα ψιχία, δόσις δ’ ὀλίγη φίλη τε (ζ208). Τὸ ποίημά του «Tithonus» (τὸ ὁποῖο παραθέτουμε σὲ μετάφραση) κατέχει περίοπτη θέση καὶ μετέχει διαφόρων ἀνθολογιῶν· μαζὶ μὲ τὸν «Ὀδυσσέα» συγκροτοῦν ἕνα μυθολογικὸ δίδυμο[4]. Γραμμένο σὲ πρώτη μορφὴ τὸ 1833 καὶ δημοσιευμένο μιὰ γενιὰ μετὰ (1860) διατηρεῖ τὴ νεότητα τοῦ μύθου, τὰ γερατειὰ τοῦ δράματος. Λυρικὸς ἀλλὰ καὶ δραματικὸς μονόλογος. Τὸ εὔρωστο λεκτικὸ συνδυασμένο μὲ τὸν εὔρυθμο τόνο δίνουν ἰσόρροπη ἀνέλιξη. Συγκοπές, διασκελισμοί, συνηχήσεις καὶ ἀντιστροφὲς χαρίζουν ποικιλόμορφη ἀνάπτυξη καὶ ἐμπεδώνουν τὸ αἴσθημα. Ἀκόμη καὶ οἱ γραμματικοὶ ἀρχαϊσμοὶ (οἱ ἀντωνυμίες thou, the, thine), διατηρητέοι σὲ ἐκκλησιαστικὰ καὶ ποιητικὰ κείμενα, συντείνουν στὴ δημιουργία ἑνὸς ἀπόμακρου ὕφους ποὺ ὑπηρετεῖ τὸν μυθολογικὸ σκοπό. Ἔχουν προταθεῖ λογῆς ἑρμηνεῖες· αὐτὸ συμβαίνει ὅταν ἕνα ποίημα ἀναδεικνύει καὶ κρύβει πολλά. Ἡ πολυσημία ὅταν εἶναι ἐνδογενὴς προσφέρεται – ἀρκεῖ νὰ μὴ γίνεται ἀφορμὴ γιὰ συσκότιση ἢ ἀπόδραση. Ἀπὸ τὴν ἀκραία παρόρμηση πρὸς τὴν αὐτοκτονία ὣς τὴ γεροντικὴ ἐγκατάλειψη τῆς ἔμπνευσης καὶ κατὰ μιὰ ζηλευτὴ ἔκφραση, ὁ Τιθωνὸς κατέστη ρικνὸν γερόντιον μὲ ὀξεῖαν φωνήν, ἄρα καὶ μὲ τὸ «Γερόντιον τοῦ Τ.Σ. Ἔλιοτ μπορεῖ να παραλληλισθεῖ! Οἱ ἑρμηνεῖες αὐτές, πρόσφορες τῆς νεωτερικότητας, ἐκκινοῦν ἀπὸ τὴν παρερμηνεία νὰ βλέπουν πίσω ἀπὸ τὸν Τιθωνὸ τὸν Τέννυσον, ἐνῶ θὰ ἦταν γονιμώτερο ἂν ἄκουγαν τὸν ἴδιο τὸν Τιθωνό. Ὁ ποιητὴς δὲν δανείζει τὴ φωνή του, ἐν εἴδει ὑποβολέως, οὔτε οἰκειοποιεῖται πρόσκαιρα τὸ μυθικὸ πρόσωπο. Ταυτίζεται μ’ αὐτό, θέλει νὰ ἀκουστεῖ ἡ φωνὴ σὰν δική του. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπο καὶ μ’ ὅλες τὶς ἀλλαγὲς ποὺ συνεπιφέρει στὸν μύθο –λ.χ. ὁ Τιθωνὸς ζητάει ὁ ἴδιος τὴν ἀθανασία ἀπὸ τὴν Ἠώ– ὁ ποιητὴς διεισδύει στὸν χῶρο τῆς μυθικῆς σκέψης ποὺ εἶναι συνώνυμη τῆς ποιητικῆς. Μύθος καὶ Ποίηση ἀποτελοῦν πρωταρχικοὺς τρόπους νὰ παρουσιάσεις τὸν κόσμο, νὰ ἐκκοσμικεύσεις τὴν ἀνθρώπινη παρουσία. Ὁ Τέννυσον υἱοθετεῖ τὴν πρώτη ἐκδοχὴ τοῦ μύθου, προσδίδοντάς της ἕναν δραματικό, ἀνθρώπινο χαρακτήρα. Τὴν αἰώνια ζωὴ ποὺ καθίσταται μαρτύριο κι ἐρωτικὴ νοσταλγία. Αὐτὸ καὶ μόνο δίδει μιὰ ρομαντικὴ χροιὰ ἀτέρμονου, ἀπέραντου πόνου. Ὁ Τιθωνὸς ζητάει τὸ δῶρο τῆς αἰωνιότητας νὰ ἐπιστραφεῖ στοὺς θεούς, ὁ ἴδιος νὰ ἐπιστρέψει στὴ γῆ. Ἂν συγκριθεῖ μὲ αἰώνιες τιμωρίες ὅπως τοῦ Τάνταλου ἢ τοῦ Ἰξίονα, δὲν ἀξίζει μιὰ τέτοια τιμωρία· ἐκεῖνοι βρέθηκαν ἐπίορκοι, τοὺς βαρύνουν τὰ κρίματα, ἐνῶ αὐτός... Τὸ μόνο ποὺ τὸν στοιχειώνει εἶναι πὼς θέλησε νὰ ὑπερβεῖ τὴν ἀνθρώπινη μοῖρα, μιὰ μορφὴ ὕβρεως. Ἐπωφελούμενοι μιᾶς λατινικῆς ἐπιβίωσης θὰ τὸν χαρακτηρίζαμε Tithonus innocens[5], ἀφοῦ δὲν μπορεῖ νὰ βλάψει. Γι’ αὐτὸ καὶ εἶναι innocent, δηλαδὴ ἀθῶος καὶ τοῦ ἀξίζει καλύτερη τύχη. Ἐτοῦτο ὑπονοεῖ ἢ δηλώνει συνεπτυγμένα τὸ ποίημα στὴν δραματικότητά του. Μὲ τὰ κριτήρια ποὺ μᾶς κληροδότησαν κλασικοὶ καὶ ρομαντικοί, ὁ Τιθωνὸς τοῦ Τέννυσον κυμαίνεται ἀνάμεσα στὸ ἀπόλυτο μαρτύριο καὶ τὴ σοφία τῆς θνητῆς ζωῆς. Τὸ ποίημα μετεωρίζεται ὅπως ὁ χρόνος τοῦ μύθου ποὺ εἶναι αἰώνιος. Ἡ δραματικὴ επίκληση, ἡ φωνή του εἰσχωρεῖ στὸν χρόνο τοῦ ἀπέραντου ποὺ μόνη ἀναλογία ἔχει τὸ ἀπέραντο διάστημα. Οἱ εἰκόνες ποὺ συμπλησιάζουν σπινθηροβολοῦν μέσα ἀπὸ τὰ ἔτη φωτὸς ποὺ μᾶς χωρίζουν. Ἀξιοπρόσεκτη ἡ κρίση τοῦ Χένρυ Τζέημς ποὺ ἔβλεπε τὸ τέλος τοῦ ποιήματος νηφάλιο καὶ στατικό, κάτι ποὺ ἀντισταθμίζει τὴ δραματικὴ ἔνταση. Θὰ προσθέταμε πὼς στὴ Βικτωριανὴ ἐποχὴ ἡ ἔμπνευση διαχέεται στὸ ὅλον, εἴμαστε μακριὰ ἀπὸ τὴν ἔκπληξη τοῦ τέλους τῶν συμβολιστῶν. Εἰρήσθω ἐπ’ εὐκαιρίᾳ πὼς οἱ Γάλλοι, προεξάρχοντος τοῦ Μπωντλαίρ, τοῦ ἐπεφύλασσαν ἐξέχουσα θέση, ἰσότιμη τοῦ Ἔντγκαρ Ἄλλαν Πόε. Ὁ Βερλαὶν ὑπερθεμάτιζε θεωρώντας τον ἀνώτερο τοῦ Β. Οὐγκώ... Παραλληλισμὸ κάποιων στίχων τοῦ Τιθωνοῦ τοῦ Τέννυσον μὲ τὰ ἄλογα τοῦ Ἀχιλλέως, προσφιλῆ ὁμηρικὴ σκηνὴ στὸν Καβάφη, ἐξ οὗ καὶ τὸ ὁμώνυμο ποίημα, πραγματοποίησε ὁ Ντέηβιντ Ρὶκς στὸ ὡραῖο του βιβλίο Ἡ σκιὰ τοῦ Ὁμήρου[6]· τὸ κείμενό του δημοσιεύτηκε λίγα χρόνια μετὰ καὶ ἀφοῦ ὁ Τιθωνὸς εἶχε πάρει τὴ μορφὴ τοῦ τέττιγος στὴν νεοελληνικὴ ποίηση. Ἀγνοοῦμε ἂν ὁ συγγραφεὺς εἶχε γνώση τῶν «Παραμιλητῶν τοῦ Τιθωνοῦ», ἢ ἂν ἁπλῶς τὰ ἀγνόησε. Πεποίθησή μας εἶναι πὼς εἶχαν θέση σ’ αὐτὸ τὸ βιβλίο. ΤΙΘΩΝΟΣ Ἄλφρεντ Τέννυσον Τὰ ξύλα σήπονται, τὰ ξύλα σήπονται καὶ πέφτουν oἱ ἀτμοὶ στάζουν τὸ βάρος τους ἐπάνω στὸ χῶμα ὁ ἄνθρωπος ἔρχεται, καλλιεργεῖ τὴ γῆ κι ἀναπαύεται κάτωθε ἔπειτα τόσα καλοκαίρια σβήνει ὁ κύκνος μόνο γιὰ μένα, ἡ ὠμὴ ἀθανασία μ’ ἀναλώνει: ἀργὰ μαραίνομαι σὲ χέρια λεπτὰ ἐδῶ στὶς ἥσυχες ἄκρες τοῦ κόσμου ἀσπρόμαλλη σκιὰ περιπλανιέται σὰν ὄνειρο αἰώνια σιωπηλὰ διαστήματα τῆς Ἀνατολῆς ὁμίχλες ἀπομακρυσμένες κι ἀστραφτερὰ δώματα τοῦ πρωινοῦ. Ἀλίμονον, γι’ αὐτὴ τὴ γκρίζα σκιά, κάποτε ἕνας ἄνδρας τόσο δοξασμένος γιὰ τὴν ὀμορφιά του καὶ τὴν ἐκλογή σου ἔγινε ὁ ἐκλεκτός σου, ἔτσι ἔμοιαζε στὴ μεγάλη καρδιά του, ὅσο κανένας ἄλλος, ἕνας Θεός! Σοῦ ζήτησα «δῶσ’ μου τὴν ἀθανασία» δέχθηκες ὅ,τι σοῦ ζήτησα μ’ ἕνα χαμόγελο σὰν τοὺς εὔπορους ποὺ δὲ νοιάζονται γι’ αὐτὰ ποὺ δίνουν Ὅμως οἱ σκληρὲς Ὧρες ἀγανακτώντας ἔπραξαν ὅ,τι θέλανε γκρέμισαν, κατέστρεψαν, μὲ ρήμαξαν δὲ μπόρεσαν νὰ μ’ ἀποτελειώσουν, μ’ ἄφησαν ἀνάπηρο ζώντας μὲ τὴν παρουσία τῆς αἰώνιας νεότητας αἰώνια γερατειὰ δίπλα στὴν αἰώνια νεότητα κι ὅ,τι ἀπέγινα ἔγινε στάχτη. Μπορεῖ ὁ ἔρωτάς σου κι ἡ ὀμορφιά σου νὰ ξαναχτίσει μὰ τώρα δεσπόζει πάνω μας τ’ ἀσημένιο ἀστέρι, ὁδηγός σου λάμπει στὰ τρεμάμενα μάτια σου γεμάτα δάκρυα. Μ’ ἀκοῦς; ἄφησέ με καὶ πάρε πίσω τὸ δῶρο σου Γιατὶ ἕνας ἄνδρας νὰ ἐπιθυμεῖ μὲ κάθε τρόπο νὰ διαφέρει ἀπ’ τὸ ἀγαθὸ ἀνθρώπινο γένος ἢ νὰ προσπερνᾶ τὸ στόχο τῆς ἀκολουθίας ἐκεῖ ποὺ ὅλα σωπαίνουν, ὅπως ἁρμόζει σ’ ὅλους; Ἀνάλαφρο ἀεράκι διαλύει τὰ σύννεφα, ἐκεῖ ἐμφανίζεται μιὰ φευγαλέα ὄψη τοῦ σκοτεινοῦ κόσμου ὅπου γεννήθηκα. Ἀκόμη μιὰ φορὰ τὸ ἀμυδρὸ μυστήριο γλυστρᾶ ἀπ’ τὸ καθαρό σου μέτωπο, τοὺς καθαρούς σου ὤμους καὶ τὸ στῆθος χτυπᾶ μὲ καινούρια καρδιά. Τὸ μάγουλο κοκκίνισε μὲς στὸ σκοτάδι τὰ γλυκά σου μάτια λάμπουν ἀργὰ δίπλα σὲ μένα πρὶν σκοτεινιάσουν τ’ ἀστέρια καὶ τ’ ἄγρια ζεύγη ποὺ σ’ ἀγαποῦν λαχταρώντας τὸ ζυγό σου, ὑψώνονται κινώντας τὰ ἐρέβη. Ἀπ’ τὴ λυτρωμένη χαίτη τους φωτίζουν τὸ λυκόφως μὲ φολίδες φωτιᾶς. Ἰδού, πῶς ἁπλώνεις πάντα τὴν ὀμορφιά σου μὲς στὴ σιωπή, τότε πρὶν τὴ δική σου ἀπάντηση μοῦ δώσεις, μ’ ἀφήνεις τὰ δάκρυα πάνω στὴν παρειά μου. Γιατὶ θέλεις πάντα μὲ δάκρυα νὰ μὲ φοβίζεις νὰ τρέμω τάχα ἕνα γνώριμο ρητὸ σ’ ἀρχαίους χρόνους, στὴ σκοτεινὴ γῆ μὴ βγεῖ ἀληθινό; «Ἀκόμα κι οἱ θεοὶ δὲν παίρνουν πίσω τὰ δῶρα τους». Ἀλὶ σὲ μένα πάλι! μὲ ποιὰν ἄλλη καρδιὰ σ’ ἀρχαίους χρόνους καὶ μὲ ποιὰ καινούρια ματιὰ συνήθισα νὰ βλέπω – ἂν ἤμουν ἐγὼ ποὺ κοιτοῦσα τὸ διαυγὲς περίγραμμα γύρω σου: εἶδα τοὺς θαμποὺς βόστρυχους νὰ γίνονται φωτεινὰ δαχτυλίδια ἀλλάζοντας μὲ τὴ μυστικὴ ἀλλαγή σου κι ἔνιωσα τὸ αἷμα μου φωτοβολώντας τὴ λάμψη ποὺ τὰ πορφύρωνε ὅλα ἐσένα τὴν ἴδια καὶ τὴν πύλη σου ἐνόσω κείτομαι στόμα, βλέφαρα, μέτωπο ἁπλώνονται ζεστὰ καὶ δροσερὰ μὲ φιλιὰ πιὸ μυρωμένα κι ἀπὸ τὰ μισάνοιχτα μπουμπούκια τοῦ Ἀπρίλη, καὶ μποροῦσα ν’ ἀκούσω τὰ χείλη ποὺ φιλοῦσα νὰ μουρμουρίζουν ἄγνωστο ποιὰ σκληρά, γλυκὰ λόγια σὰν τὸ παράξενο τραγούδι π’ ἄκουσα τοῦ Ἀπόλλωνα νὰ ὑψώνεται πάνω στὰ τείχη, ρόδινη καταχνιά. Μὴ μὲ κρατᾶς γιὰ πάντα στὴν Ἀνατολή σου πῶς μπορεῖ ἡ φύση μου νὰ σμίξει μὲ τὴ δική σου πιὸ πολὺ ψυχρὲς οἱ ρόδινες σκιὲς ποὺ μὲ ζώνουν, ψυχρὲς εἶναι ὅλες σου οἱ ἀναλαμπές, ψυχρὸ τὸ ζαρωμένο πόδι μου πάνω στὸ θαμπὸ κατώφλι, ὅπου ὁ καπνὸς ἀνεμίζει μέσ’ ἀπὸ σκοτεινοὺς ἀγρούς, γύρω ἀπὸ σπίτια εὐτυχισμένων ἀνθρώπων ποὺ μποροῦν νὰ πεθάνουν σὲ χαλκοπράσινους τύμβους ἑνὸς εὐτυχέστερου θανάτου. Λύτρωσέ με, φέρε με πάλι στὴ γῆ σὺ ποὺ βλέπεις τὰ πάντα θὰ δεῖς καὶ τὸν τάφο μου θὰ ξαναζήσεις τὴν ὀμορφιά σου, αὐγὴ μὲ τὴν αὐγὴ κι ἐγώ, ἀπὸ πηλὸς σὲ πηλὸ ξεχνῶ τ’ ἄδεια παλάτια Κι ἐσένα νὰ γυρνᾶς πάνω στοὺς ἀσημένιους τροχούς. Ὁ Δ.Π. Παπαδίτσας (1922-1987) ὑπῆρξε ἕνας ποιητὴς σὲ διαρκὴ ἀναζήτηση ἑνὸς τόπου φανεροῦ καὶ μυστικοῦ. Ἡ ἐπιρροὴ τοῦ ὑπερρεαλισμοῦ στάθηκε καθοριστικὴ γιὰ τὴν ποιητική του. Ὑπερβαίνοντας τὴν εὐκολία τῶν λεκτικῶν συσχετισμῶν μετέβη στὴν τόλμη τῶν ἐναντίων νοημάτων – Ἐναντιοδρομία (1977) τιτλοφόρησε μιὰ συλλογή του. Κι ἐνῶ ἡ τόλμη ἐξακολουθοῦσε νὰ τὸν συντροφεύει μισὸ σχεδὸν αἰώνα στὶς πνευματικές του περιπλανήσεις, περιπλανητικὸς ἕνα ἐπίθετο ποὺ εὔστοχα τοῦ ἀποδόθηκε, τὸ πνευματικὸ βάθος σὰν νὰ μὴν ἤθελε νὰ στεριώσει ὁριστικά. Ἀπὸ τὴν εὐφυὴ ρυθμοποιΐα τῆς συλλογῆς ἐν Πάτμῳ (1964) ὣς τοὺς διάσπαρτους μυθικοὺς τόπους καὶ ἀρχαῖα προσωπεῖα, ἀναφορές, νύξεις καὶ ἀνιχνεύσεις, ραβδοσκόπος τοῦ ἑλληνικοῦ τοπίου – φύσις κρύπτεσθαι φιλεῖ! Ὅσο ἐπιθυμοῦσε ν’ ἀποκαλύψει, τόσο τὸ μυστικὸ διέφευγε... Ἐδῶ ἴσως βρίσκεται καὶ ἡ θεμελιώδης ἀντίφαση τῆς ποίησής του, κατ’ ἐλάχιστο περιγραφικὴ ἢ ἀφηγηματικὴ καθὼς αὐτοσυστήνει τὸν κόσμο, ἀρχαῖο ἢ χριστιανικό· αὐτὴ εἶναι συνέχεια ἢ συνέπεια τῆς πρώτης ἀντίφασης. Ὁ ποιητὴς ἀμφιρρέπει καὶ στερεῖ τὸν ἑαυτό του ἀπὸ τὴν ἰδιότητα ἑνὸς locum tenens (τοποτηρητὴ ἑνὸς ποιητικοῦ χώρου). Ἀπὸ τὴ μιὰ καρπώνεται τὸ ἐλεύθερο ἄνοιγμα τῆς φαντασίας, ἐνῶ ἀπὸ τὴν ἄλλη ἀποστερεῖται τοῦ εἱρμοῦ ποὺ θὰ καθιστοῦσε τὴν ποίησή του προσιτὴ στὴν ἀλήθεια της, κοινωνήσιμη. Καθόλου τυχαία ἡ λέξη ἄνοιγμα· προλογίζοντας ὁ ἴδιος τὴν προαναφερθεῖσα Έναντιοδρομία προνοεῖ: τὸ ποίημα ἄνοιγμα πρὸς μιὰ ἀναγωγὴ τῶν φαινομένων, αὐτὴ ἡ φράση ἐπέχει θέση μυστικοῦ ὁδηγοῦ, προπομποῦ τῆς κατανόησης. Σ’ ἕνα χαρακτηριστικό του ποίημα ἀπὸ τὴν Ἀσώματη (1983) εἰκονογραφεῖ αὐτὴ τὴν ἐγγενὴ ἀντίφαση. Περιφέρομαι λοιπὸν στὴν Τροία μακρυμάλλης Ἀχαιὸς ἢ ξυρισμένος Ἀπόλλων / Ἕκτωρ στὴν καρδιὰ καὶ Διομήδης στὸ χέρι ἀλαλάζω κι ἀλαλάζω / ὁ Κάλχας – φωνάζω – ἂχ ὁ Κάλχας ὁ ψεύτης / κι ὁ Κάλχας εἶμαι ἐγώ. Πῶς κατορθώνεται ἡ κοινωνία μὲ τὰ μυθικὰ πρόσωπα; Ὁ κρυπτικὸς λόγος ἐνέχει τὸν κίνδυνο τοῦ μυθικοῦ χαμαιλέοντος, ὅπου ὅλα ἀδιακρίτως συνυπάρχουν. Ὁ ποιητὴς ὁμοιάζει μὲ τὸν μύστη ποὺ ἀδυνατεῖ νὰ συναρμολογήσει τὰ σύνεργα τῆς τελετῆς. Διόλου ἄσχετο ὅτι ὁ Δ.Π. Παπαδίτσας γοητεύτηκε καὶ μετέγραψε τοὺς Ὀρφικοὺς ὕμνους. Ἀπὸ τοὺς ἀναβαθμοὺς τῆς μυστικῆς ἐμπειρίας, κάθαρση, σύσταση, τελετὴ καὶ ἐποπτεία τὸν φανταζόμαστε νὰ περιφέρεται στοὺς τόπους τῆς τελετῆς, περιμένοντας τὴ σειρά του νὰ ἐποπτεύσει… Ἡ καθαυτὴ πνευματική του περιπέτεια νὰ στραφεῖ πρὸς τὶς μεγάλες οὐσίες χρίζουν τὴν ποίησή του μ’ ἕνα στέφανο ποὺ δὲν ἔχει βρεῖ ἀκόμη τὸ βωμό του. Βωμὸς ἢ Βῆμα; Ἐννοοῦμε τὸ ἅγιο Βῆμα γιατὶ ἐκπλήσσει τὸ γεγονὸς πὼς λίγο πρὶν τὸ θάνατό του μετεῖχε καὶ τῶν δυὸ παραδόσεων, σχεδὸν ἀναποφάσιστος ἂν ὄχι διχασμένος. Στὸ Προεόρτιον (1986) ἐνυπάρχουν τὸ Βακχικό, ἕνα μοναδικῆς ἔντασης γλωσσικὸ ξέσπασμα, ἀντάξιο τῆς διονυσιακῆς λατρείας, ἀλλὰ καὶ ἡ γνωστὴ γλυκυθυμία, τὸ ποίημα Ἀπορίες καὶ ἐπιχειρήματα μοναχοῦ. Ὁ ἀπαιτητικὸς ἀναγνώστης ἐνίσταται: πῶς εἶναι δυνατὴ αὐτὴ ἡ διχοστασία; Ἡ ποιητικὴ συνείδηση δὲν ἐμπλουτίζεται μὲ τὴν παράθεση – θὰ ἦταν ὅλως διάφορο ἂν εἶχε ἀκολουθηθεῖ ἡ σύνθεση πρὸς ἕναν Ἅγιο Βάκχο ἢ Ἐσταυρωμένο Βάκχο κατὰ τὸ πρότυπο τοῦ Σικελιανοῦ ἢ ἔστω δραματικὰ δηλωνότανε ἡ διφυὴς ἔμπνευση καὶ τότε ἡ ἀλύτρωτη ἀπορία... Ο Άλφρεντ Τέννυσον φωτογραφημένος τον Μάιο 1865 από την Τζούλια Μάργκαρετ Κάμερον. Ὡστόσο οἱ λιγοστὲς αὐτὲς παρατηρήσεις δὲν μειώνουν τὸ πολύμορφο δημιούργημα, τὸ ὁποῖο ἀξίζει ἐταστικῆς μελέτης. Ἡ δική μας ἀπαίτηση χαίρεται τοὺς στίχους ποὺ χαρίζουν πνευματικὴ εὐεξία, συναντᾶ τὸν τρόπο τοῦ Βαλερύ, ἡ ἀπαίτηση εἶναι ὁ πόρος μου. Μνεία ἰδιαίτερη ὀφείλει νὰ γίνει στὴ γλῶσσα του, ἡ ὁποία ἐπεδίωξε ἀντίστοιχη πολυμορφία. Οἱ πολυτυπίες, τὰ σύνθετα καὶ τὰ ἀρχαιοελληνικὰ ἔνθετα, τὰ ἀπροσδόκητα ἐπίθετα, οἱ ἐπιστημονικοὶ ὅροι καθότι γιατρὸς ὁ ἴδιος, εἶναι κατορθώματά του· ὅπως κατόρθωσε νὰ δώσει ὑπόσταση σὲ κύρια ὀνόματα καὶ ἂς τὰ βιώνουμε πὼς βρίσκονται αἰῶνες στὴν Ἀχερουσία ἢ ἕνας μονόλογος τοῦ Μένιππου, ὅπου καὶ ὁ στίχος, Ἐξηκεστίδης Θρήνιππος θροϊστικὸς Τερψίων. Ἀδιάφορο γιὰ τὸν ἀναγνώστη ἂν ὁ πρῶτος εἶχε συγγένεια μὲ τοὺς Πεισιστρατίδες, κι ὁ τελευταῖος ἦταν μαθητὴς τοῦ Σωκράτη καὶ τοῦ παραστάθηκε τὶς τελευταῖες του ὧρες. Τὰ κύρια ὀνόματα ἀναδύονται ἀπ’ τὸν βαθὺ πλοῦτο τῆς γλώσσας ὅπως ἀπὸ τὴν ἀνασκαφὴ ξεπροβάλλει ἡ καμπύλη ἑνὸς ἀμφορέα. Τὸ ρῆμα πάλι, τὸ ἐμψυχώτατο μέρος τοῦ λόγου, ὅπως τὸ ἤθελε ὁ ἀρχαῖος γραμματικός, περιδινεῖται πρὸς ὅλους τοὺς χρόνους καὶ τὶς ἐγκλίσεις. Ὅλα αὐτὰ συνέβαλαν πολὺ ὥστε νὰ ξεφύγουμε ἀπ’ τὴ στρογγυλεμένη δημοτικὴ τοῦ Σεφέρη, ν’ ἀρδεύσουμε ἀπ’ ὅλες τὶς πηγές. Ἡ ποιητική του σύνταξη συνέτεινε στὴν ἀπόσπαση ἀπὸ τὴν τυπικὴ ἀφηγηματικὴ ροή, διανοίγοντας ἕνα βάθος πρὸς τὸ ἀπόκρυφο νόημα. Τὰ παραμιλητὰ τοῦ Τιθωνοῦ βρίσκονται στὴν τελευταία συλλογή του, τὸ Προεόρτιον (1986), καὶ ξαναπῆραν τὴ θέση τους στὴ μεταθανάτια συγκεντρωτικὴ ἔκδοση (1997), ἕνα στιβαρὸ βιβλίο μὲ δεκαπέντε συλλογὲς καὶ κάποια κατάλοιπα[7]. Συγκροτοῦν αὐτὰ τὰ ἑπτὰ ποιήματα τὸ τρίτο μέρος τοῦ συνόλου. Άξιοσημείωτο εἶναι τὸ ἔμβλημα-μότο τους –ἕνας στίχος τοῦ ἴδιου τοῦ ποιητῆ– μὲ κάτι μέσα μου ἕνας τζίτζικας μὲ δένει, γραμμένος δεκαετίες πρίν (1941), στίχος ποὺ ἐμπεριέχεται στὸ Θέμα, ἐναρκτήριο ρυθμικὸ ποίημα ὅλης τῆς ποιητικῆς δημιουργίας. Δεῖγμα ἀσφαλὲς πὼς τὸ θέμα τὸν εἶχε ἀπασχολήσει σὲ βάθος χρόνου. Τὰ ἴδια τώρα τὰ ποιήματα χωρίζονται τὰ περισσότερα σὲ τετράστιχες στροφὲς –ὑπάρχουν καὶ δίστιχα–, ὅλα ὁμοιοκατάληκτα... Γίνεται φανερὸ πὼς τὸ ὁμόηχο τοῦ τέλους ἐνεργεῖ κατὰ κάποιο τρόπο ὡς μίμηση τοῦ παραμιλητοῦ – ἐκεῖ τουλάχιστον κατατείνει. Οἱ ρίμες μὲ τὴ σειρά τους εἶναι ἄλλοτε ζευγαρωτὲς (στὰ τετράστιχα) κι ἄλλοτε πλεκτὲς (στὰ δίστιχα), ὀξύτονες καὶ παροξύτονες. Βιώνουμε μιὰ πρόθεση ποὺ βασίζεται ὄχι στὴν ἀνάδειξη μιᾶς σύνολης μουσικῆς, μέσω τῶν πολλαπλῶν καὶ διάφορων τονισμῶν, ἀλλὰ τὸ μαγικὸ κουδούνισμα, ἄλλοτε εὔστοχο: τὸ διπλὸ μάτι / ὑπνοβάτη, ὡσὰν ὁ ὑπνοβάτης νά ’χει ἕνα κρυφὸ μάτι ἤ: Πανὸς / μηδενὸς ὡσὰν τεράστια ἀντίθεση. Πάντως γενικὰ προβληματικές... Πῶς θὰ ἐξηγήσουμε τὴν ἀτελὴ ἢ βιασμένη ὁμοιοκαταληξία μὲ ἐλλιπὴ κυρίως τὴν ἔντασή της, τὸν ἀπόηχο στὴν αἴσθηση τοῦ ἀναγνώστη; Ἀλλὰ καὶ τὸ πλάτος τοῦ στίχου, κυρίως ἰαμβικὸς δεκαπεντασύλλαβος, δὲν εὐνοεῖ τὴν ἐσωτερικὴ κίνηση τοῦ ρυθμοῦ ἀφοῦ στόχος εἶναι ἡ κατάληξη καὶ ὄχι ὁ τόνος. Ἀπὸ τὶς πενήντα δύο ὁμοιοκαταληξίες εἶναι θέμα ἂν εὐσταθοῦν ὡς πρωτότυποι συνειρμοὶ τέσσερις-πέντε, τὰ ὑπόλοιπα εἶναι ἐκβιαστικὲς συνηχήσεις, τῶν ἰόντων μὲ τῶν ὄντων. Ἐκλαμβάνουμε τὴν ὁμοιοκαταληξία ὡς διαπλάτυνση τοῦ αἰσθητικοῦ νοήματος μέσω τῆς ἠχητικῆς ὁμοιότητος. Τὸ κάθε πράγμα δὲν εἶναι μόνο του – ἔχει τὴ θαυμαστὴ ἀναλογία του. Ἐπὶ παραδείγματι, ἡ φλόγινη ἀνυδρία / σὲ ξεδιψάει μιὰ ὑδρία δὲν εἶναι ἁπλῶς καὶ μόνο ἕνα ἐτυμολογικὸ σχῆμα, εἶναι μιὰ παράσταση Τόπου. Ἐν ἀντιθέσει, τὸ χλώριο μὲ τὸ πολλοστημόριο συνηχοῦν καὶ μόνον. Εἶναι κατὰ πολὺ προτιμητέα ἡ μεγάλη λύση τοῦ σολωμικοῦ Γ΄ Σχεδιάσματος... Ἔχουμε μάλιστα ὑποθέσει τὰ συγκεκριμένα ποιήματα δίχως ρίμα καὶ πολλὴ μουσική. Ἀκόμη μιὰ ὑπόνοια τεχνικῆς φύσεως, ἂν ὁ Δ.Π. Παπαδίτσας ἦταν ἱκανὸς εἰς τὸ εἶδος, εἶχε ἤδη καλλιεργήσει ἐπαρκῶς αὐτὴ τὴ μορφὴ – στὴν ὁποία εἶχε σαφῶς ἐπιδοθεῖ... Συμβαίνει κάτι ἐνδιαφέρον: τὸ ὁμοιογενὲς τοῦ λεκτικοῦ ἀναλαμβάνει ν’ ἀναπληρώσει τὰ κενὰ τοῦ ὁμόηχου, τὸ τελείωμα τοῦ στίχου. Τὸ αἰσθητικὸ νόημα στροβιλίζεται κατὰ πληρέστερη φορὰ ἢ αὐτοτελῶς κι ἔτσι ξεχνοῦμε τὶς τεχνικὲς ἀτέλειες τοῦ στίχου, φῶς / Τιθωνός, ἕνα τζιτζίκι / ἕνα ρείκι, καὶ μένουμε στὸν πλήρη στίχο, καὶ διαμαντένια τῆς Ἠοῦς τὰ μάτια δάκρυα στάζουν, μᾶς θυμίζουν εὐχάριστα ἀντίστοιχους στίχους τοῦ Τέννυσον. Δὲν ἀποκλείουμε, οὔτε γνωρίζουμε ἂν ὁ Παπαδίτσας εἶχε γνώση τοῦ Τιθωνοῦ τοῦ Τέννυσον... Ἄλλωστε καὶ στὶς δυὸ βιώσεις τοῦ Τιθωνοῦ ἕνα κύριο, πρωτεῦον δεσπόζει, οἱ ποιητὲς ἔχουν γίνει ἕνα μὲ τὰ στοιχεῖα του, εἶναι ὁμόφωνοί του. Τὸ ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον τῶν «Παραμιλητῶν» ἑδράζεται στὴν ποιητικὴ ἰδέα τοῦ Μύθου – προτιμώτερον: στὴ μετουσίωση τοῦ μύθου διὰ τῆς ποιήσεως. Ὁ Δ.Π. Παπαδίτσας σμίγει καὶ τὶς δυὸ ἐκδοχὲς σὲ μιὰν ἀέναη κίνηση ὡσὰν νὰ τὶς ἔχει ζήσει ὁμοῦ ἢ καὶ χωριστά. Ἄλλοτε νιώθουμε τὸν Τιθωνὸ μὲ ἀδύναμα νεφρά, καρδιὰ καὶ μὲ κομμένα μέλη κι ἄλλοτε μὲς στὸ ἴδιο ποίημα, καὶ τζίτζικας νὰ τραγουδάω μόνο ἕνα καλοκαίρι, ἐνῶ ἐξαρχῆς ἔχει προσωποποιηθεῖ: κι ἐγώ τὸ ἀρχαῖο τζιτζίκι ὁ Τιθωνός. Προείπαμε γιὰ τὴν περιπλανητικὴ τάση, συχνὰ ἀσυναίρετη· ἐδῶ βρίσκει τὸν ἑνοποιητικὸ τρόπο, πραγματώνει τὴν ὁλότητα τοῦ Μύθου στὸν φυσικό του χῶρο. Ἂς παρακάμψουμε λοιπὸν τὶς ἀκαλαισθησίες: τοὺς καρποὺς ἀοράτους καὶ τὰ οὐρανικὰ ὑλικὰ καὶ ἂς καρπωθοῦμε τὴν ὀμορφιὰ τῶν στίχων, σῶμα μου ἀστράφτεις τὸ ἴδιο κάθε νύχτα ἢ μεσημέρι / στῆς Ἠῶς τὰ μάτια ὡς ξαναλάμπεις νεανικό. Ἐδῶ τὸ νεανικὸ ριμάρει ὡραῖα μὲ τὸ χάδι ἐρωτικό, ἀλλὰ καὶ μόνοι τους οἱ στίχοι καθρεφτίζονται στὰ μάτια τοῦ ἄλλου, ἑνὸς πρωινοῦ δοσμένου στὸν ἔρωτα. Γιὰ πολλὰ χρόνια τὸν ποιητὴ ἀκολουθοῦσε ἡ φήμη –ἐπρόκειτο γιὰ φήμη ἀοιδῶν– πὼς ἔγραψε ποίηση καὶ ὄχι ποιήματα. Πῶς ἦταν δυνατὸν τὸ μέρος ν’ ἀναλαμβάνει τὴν ἀξία τοῦ ὅλου; Τὸ ὅλον νὰ ὑποκαθίσταται ἀπὸ τοὺς σκόρπιους στίχους. Ἤθελαν δι’ αὐτοῦ νὰ τονίσουν τὴν ἔλλειψη τῆς συνέχειας, τοῦ ἐντελοῦς ποιήματος. Ἔχει ἐκπέσει πλέον αὐτὴ ἡ ἀντίρρηση δίχως νά ’χει καταργηθεῖ ἡ ὑφέρπουσα κρίση της. Ὄντως ὑπάρχουν κενὰ ποὺ δὲν εἶναι δυσαναπλήρωτα, τὸ σύνολο δημιουργεῖ τὸ κοσμοείδωλο... Μήπως ὅμως καὶ τὰ περιβόητα λαμπρὰ συντρίμμια τοῦ Σολωμοῦ δὲν εἶναι αὐτοτελῆ ποιήματα, μήπως ἔτσι δὲν τὰ ἀπολαμβάνουμε σήμερα; Κοιτώντας τὸ ἀπέραντο στερέωμα, τὸν θαυμαστὸ γαλαξία, τὰ ζεστὰ κι ἀξέχαστα κάθε φορὰ καλοκαίρια, ἡ βραδινὴ ἀναπόληση μᾶς ὁδήγησε στὸ ἀσύλληπτο ὕψος τοῦ κόσμου: ἀπὸ τὸ 1977 ἕνας ἀστεροειδής, μικρὸς πλανήτης ποὺ κινεῖται μεταξύ Ἄρεως καὶ Διός, φέρει τ’ ὄνομά του, Tithonus. Ὑστερόγραφο. Ἐλπίζουμε νὰ μὴν ἐκληφθεῖ λογοτεχνικὴ αὐταρέσκεια, πάντως αὐτοαναφορικότητα κατὰ τὴν τρέχουσα κριτικὴ ὁρολογία, ἡ μνεία ποὺ θέλουμε νὰ κάνουμε σ’ ἕνα σχετικὰ πρόσφατο ποίημά μας με τίτλο «Ἀπόψεις» καὶ ρητὴ ἀναφορὰ στὸν Τιθωνό. Ὁ ἀναγνώστης μπορεῖ νὰ τὸ ἀναζητήσει στὸ πρῶτο μέρος τοῦ βιβλίου Τέσσερα, ὅπου καὶ τὰ ἄλλα συναφῆ ποιήματα τοῦ Μέσα στὸ μύθο τοῦ σήμερα[8]. Οἱ ἀπόψεις ποὺ ἐκτίθενται σ’ ἕνα συνέδριο Μυθογράφων διίστανται, καταλήγουν στὴν παρέμβαση τοῦ προέδρου, ὁ ὁποῖος ἀνοίγει διάπλατα τὰ παράθυρα προτείνοντας ἔτσι τὴν νέα ἑρμηνεία του: τὴ συγχορδία τῶν τζιτζικιῶν... Δὲν θὰ μποῦμε στὸν πειρασμὸ νὰ σχολιάσουμε τὸ ποίημα, ἔστω τὴν πηγὴ ἔμπνευσής του· ἂς θεωρηθεῖ βιβλιογραφικὴ ὑπόμνηση τοῦ ἐνδιαφέροντος τοῦ γράφοντος γιὰ τὸ συγκεκριμένο θέμα. [1] Ἰ.Θ. Κακριδῆς, Ἀραί. Μυθολογικὴ μελέτη, Ἐν Ἀθήναις 1929. —, Ὁμηρικὲς ἔρευνες, Ἀθήνα 1944. [2] Encyclopédie de la Pléiade. Zoologie, tome II, Gallimard, Παρίσι 1963. [3] Wilfred P. Mustard, Classical echoes in Tennyson, Νέα Ὑόρκη 1904. [4] Tennyson, Poems and Plays, Oxford Paperbacks, Oxford University Press, Ὀξφόρδη 1975. Tennyson’s Poetry, Selected and edited by R. Hill, Norton, Νέα Ὑόρκη 1971. [5] Alfred Ernout et Antoine Meillet, Dictionnaire étymologique de la langue latine, Klincksieck, Παρίσι 2001. [6] David Ricks, Ἡ σκιὰ τοῦ Ὁμήρου, μτφρ. Ἀριστέα Παρίση, Καρδαμίτσα, Ἀθήνα 1993 [The Shade of Homer. A Study in Modern Greek Poetry, Cambridge University Press, Καῖμπριτζ 1989]. [7] Δ.Π. Παπαδίτσας, Ποίηση, Μέγας Ἀστρολάβος - Εὐθύνη, Ἀθήνα 1997. [8] Νίκος Λεβέντης, Τέσσερα, Πατάκη, Ἀθήνα 2014.

Σύνδεση