Συνέντευξη τοῦ Κωστῆ Παλαμᾶ

Όταν ο Μποέμ, το 1893, επισκέπτεται το σπίτι του ποιητή για να του πάρει συνέντευξη, ο Παλαμάς (1859-1943), τριανταπεντάρης τότε, δεν ήταν ακόμη η μεγάλη μορφή των γραμμάτων όπως αναδείχθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα, εποχή που κατακυριάρχησε ως εθνικός ποιητής και ως κοσμοπολίτης κριτικός με ευρύτατη απήχηση. Ήταν όμως ήδη αναγνωρισμένος ως σημαντικός (ίσως ο σημαντικότερος) εκπρόσωπος της γενιάς του 1880, η οποία έφερε τη δημοτική και την ηθογραφία στη λογοτεχνία, αλλά και ως ανερχόμενος αστέρας της ποίησης, αφού είχε έως τότε εκδώσει τρία έργα που τον καθιέρωσαν: Τραγούδια της πατρίδος μου (1886), Ύμνος εις την Αθηνάν (1889), Τα μάτια της ψυχής μου (1892). Όπως συνέβαινε με πολλούς άλλους συγγραφείς του 19ου αιώνα, βασική πηγή εισοδήματος υπήρξε η δημοσιογραφία, είτε με τη χαλαρή μορφή δημοσίευσης πρωτότυπων ή μεταφρασμένων έργων (περίπτωση Παπαδιαμάντη) είτε με την πιο επαγγελματική μορφή του τακτικού συνεργάτη (περίπτωση Παλαμά). Αν συγκρίνουμε τη συνέντευξη αυτή με τις δύο που προηγήθηκαν στην ARB, παρατηρούμε ότι η περιγραφή του σκηνικού είναι καθοριστική για την εικόνα κάθε συγγραφέα όπως αναδύεται από τη στοχευμένη προσέγγιση του Μποέμ. Ο Ροΐδης παρουσιάζεται ως επίφοβος σαρκαστής άλλης εποχής, ο Παπαδιαμάντης ως ιδιόρρυθμη και περιθωριακή ιδιοφυία της πεζογραφίας και ο Παλαμάς ως ο δημοφιλής νέος ποιητής και δημοσιογράφος που είναι συνάμα καλός οικογενειάρχης και σύζυγος. Η μισή σχεδόν συνέντευξη, που δημοσιεύθηκε στο Άστυ της 23-24 Μαρτίου 1893, αφιερώνεται στην περιγραφή της οικίας και στην κολακευτική παρουσίαση της κυρίας Παλαμά και η άλλη μισή στις ερωτήσεις που έθετε σε όλους τους επώνυμους συνομιλητές του ο Μποέμ για άλλους συγχρόνους των γραμμάτων και των τεχνών. Οι απαντήσεις του Παλαμά είναι διπλωματικές, εκτός και αν πρόκειται για αντιπάλους, οπότε ξεφεύγει κάποιο λιγότερο ή περισσότερο φαρμακερό βέλος. Βέβαια ο Μποέμ, όπως συνήθιζε, επιχειρεί σε λίγες γραμμές να σκιαγραφήσει ένα όσο το δυνατόν πιο ακριβές πορτρέτο του ποιητή εντός της εποχής του. Έτσι, αφού ως καλός δημοσιογράφος μας περιγράψει «τὴν μικρούλαν, τὴν ἡλιοφώτιστον, τὴν ποιητικὴν φωλεὰν» του Παλαμά και εκθειάσει την σύζυγό του ως «τὸ ἀληθέστερον, τὸ ἀνεκτιμητότερον τάλαντον τοῦ ποιητοῦ» και ως «συμπαθητικωτάτη μορφή, γλυκυτάτη νέα, ἀνεκτίμητον οἰκοκυρά», θα προσφέρει στους αναγνώστες του μια λιτή αλλά μεστή εικόνα του ποιητή: «Ὁ κ. Παλαμᾶς εἶνε σήμερα εἷς τῶν γνωστοτέρων νέων Ἑλλήνων συγγραφέων, ὡς ποιητής, κριτικός, ἐγκυκλοπαιδιστής. Αἱ περὶ γλώσσης ἰδέαι του, αἱ καθ’ ἑκάστην, πρὸ χρόνων τόρα ἐκδηλούμεναι εἰς ἀληθῶς καλλιτεχνικὰ ἄρθρα, τὸ ὕφος του, ἡ φιλοσοφική του χροιά, τὸ ἀσύνηθες, κἄτι τι τὸ συμβολίζον ἐν τῇ ποιήσει του, οὐκ ὀλίγους ἐξένισαν, οὐκ ὀλίγα σκάνδαλα ἐνέβαλον, οὐχὶ ὀλίγας διαιρέσεις πνευμάτων, οὐχὶ ὀλίγας διχονοίας ἐπέφερον. Τὸ γεγονὸς ὅμως εἶνε, ὅτι παρ’ ὅλας τὰς ἀντιθέσεις τὸ ποιητικόν του τάλαντον εἶνε ἀναμφισβήτητον, ἡ συγγραφική του ἀξία πανθομολογουμένη». Πρόκειται για εξαιρετικό δείγμα κριτικής ευθυβολίας που λειτουργεί ως πρόλογος στην προσπάθεια του Μποέμ να παρασύρει τον επιφυλακτικό Παλαμά να σχολιάσει πρόσωπα και πράγματα. Και τα καταφέρνει σε μεγάλο βαθμό, παρά την απροθυμία του ποιητή και την άγρυπνη επιτήρηση της συζύγου του. Από τη σημείωση που προσθέτει στο τέλος όμως γίνεται φανερό ότι η τολμηρή απόπειρά του να ισορροπήσει τις συνεντεύξεις ανάμεσα στο ιδιωτικό και στο δημόσιο προκάλεσε έντονες αντιδράσεις και κατηγορίες για «υπεξαίρεση φρονημάτων» από τους συνομιλητές του, πιθανώς γιατί θεωρούσαν ότι ορισμένα λεγόμενα δεν «αποδόθηκαν» σωστά ή έγιναν αντικείμενο «επεξεργασίας» από τον Μποέμ. Όπως και με τις άλλες συνεντεύξεις έτσι και με αυτήν αναδεικνύεται το κλίμα του 19ου αιώνα, καθώς φτάνει στο τέλος του, και ανεκδοτολογούνται, σε εφημερίδα ευρείας κυκλοφορίας, πρόσωπα που δρουν και επιδρούν στο πολιτισμικό πεδίο. Την ίδια στιγμή το αναγνωστικό κοινό εξοικειωνόταν με τους συγγραφείς και το έργο τους μέσα από το εκλαϊκευτικό μέσο της δημοσιογραφικής συνέντευξης. Ο Παλαμάς που μας συστήνει ο Μποέμ ταιριάζει με τη μορφή του εθνικού βάρδου ο οποίος έγραψε τα κορυφαία έργα του την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα: Η ασάλευτη ζωή (1904), Ο δωδεκάλογος του γύφτου (1907), Η φλογέρα του βασιλιά (1910). Ταιριάζει επίσης με τον εργατικό και πολυμαθή λόγιο, με τον πολυγράφο και νηφάλιο κριτικό, με το δημόσιο πρόσωπο που θα ασκήσει τεράστια επίδραση στην ελληνική κοινωνία τα επόμενα πενήντα χρόνια. Πάνω απ’ όλα όμως ταιριάζει με τον ποιητή που θα γράψει στίχους όπως οι εξής: Καὶ τέτοιος ποὺ εἶμαι, καὶ μὲ τέτοια καρδιά, πουλὶ ὁλοτρέμουλο σ’ ἀρρωστημένα στήθια, ἀπὸ τοὺς δυνατοὺς καὶ τοὺς μεστοὺς τοῦ κόσμου ἐγὼ εἶμαι πιὸ κοντὰ στὸ φῶς καὶ στὴν ἀλήθεια. Γι’ αὐτὸ μουγκρίζει μέσα μου βαθιά, καὶ μ’ ὅλη τὴν ἀχάμνια μου καὶ μ’ ὅλο τὸ μαράζι, πρὸς ὅλους τοὺς μεστοὺς καὶ δυνατοὺς τοῦ κόσμου μιὰ καταφρόνεση. Καὶ μοῦ ταιριάζει.[1] Και θα εκφράσει απόψεις αιχμηρές όπως η ακόλουθη: «Ὁ ποιητὴς πρέπει νὰ φύγῃ ἀπὸ τὴν κοινωνία ἢ νὰ τὴν καταρασθῇ ἢ νὰ παίζῃ πρόσωπο ἀπογοητευμένου ρομαντικοῦ καὶ κακογνωρισμένου μάρτυρα; Κάθε ἄλλο. Κι αὐτὸ σωστὰ τὸ λέτε. Ὁ ποιητὴς δὲν καταδικάστηκε νὰ ζῇ μόνος καὶ ἀνώφελος. Ὁ διαλεχτὸς δὲν μνησικακεῖ κατὰ τοῦ πλήθους καὶ δὲν ζητᾶ νὰ ἐκδικηθῇ. Ὁ πόλεμος εἶναι τὸ στοιχεῖο του. Ἔχει νὰ ἐκτελέσῃ καὶ κοινωνικὴν ἀποστολή. Γαληνὸς καὶ ἀτάραχος, τότε δὲν πρέπει να παραστρατίζῃ ἀπὸ τὸ δρόμο του, ὅσο δὲν παραστρατίζουν τὸ φεγγάρι ἀνάμεσα στὰ σύγνεφα τὰ γαυγίσματα τῶν σκύλων».[2] Σήμερα η απήχηση του Παλαμά έχει ξεθωριάσει και η ποίησή του, αντίθετα από τον δαιμόνιο αντίπαλό του Καβάφη, έχει γεράσει. Ωστόσο η συνέντευξη του Μποέμ έρχεται να μας θυμίσει ότι ο Παλαμάς εξακολουθεί να είναι η μεγάλη πνευματική μορφή που συνδέει τον 19ο με τον 20ό αιώνα, ότι είναι σχεδόν αδύνατον να τον αποφύγει κανείς, όποιο θέμα και αν διαλέξει, όποιον δρόμο και αν πάρει, στην ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας. Ο Παλαμάς είναι πάντα εκεί: στα διόδια. ***** Εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ κ. Παλαμᾶ. – Ἡ κυρία Παλαμᾶ. – Τὸ Μεσολόγγι. – Ἓν ἀνέκδοτον τοῦ ποιητοῦ. – Ὁ ποιητὴς καὶ τὰ παιδιά του. – Ἡ οἰκογενειακὴ ζωή του. – Τὸ γραφεῖον τοῦ ποιητοῦ. – Τί γράφει, τί διαβάζει σήμερον. – Καὶ αἱ γνῶμαι του περὶ ὅλων τῶν συγχρόνων συγγραφέων. – Ἡ δημώδης καὶ ἡ καθαρεύουσα. – Ἄδηλον τὸ μέλλον. – Δύο ἀνέκδοτα τετράστιχα τοῦ ποιητοῦ ἀπὸ τὸ «Τραγοῦδι τοῦ Ἥλιου». Ὅλως αἰφνιδίως μὲ ὑποδέχεται εἰς τὴν μικρούλαν, τὴν ἡλιοφώτιστον, τὴν ποιητικὴν φωλεάν των, ἡ σύζυγος τοῦ ποιητοῦ. Ἡ ὥρα εἶνε ἡ ἐννάτη τῆς νυκτὸς, ἡσυχία βαθεῖα μέσα εἰς τὴν καλῶς καὶ ἁπλούστατα περιποιημένην αἴθουσαν, τὰ παιδάκια τοῦ ποιητοῦ κοιμοῦνται εἰς τὸ πλαγινὸν δωμάτιον, καὶ ὁ κ. Παλαμᾶς δὲν ἐπέστρεψεν ἀκόμη, ἐργάζεται ἀπὸ τὸ μεσημέρι εἰς τὴν Ἐφημερίδα, ἔχει ταχυδρομεῖον ἀπόψε, θὰ ἐπιθεωρήσῃ τόσας ἐφημερίδας ὁ ποιητής, θὰ μεταφράσῃ, θὰ γράψῃ, καὶ θὰ πληρώσῃ ὁλόκληρα χειρόγραφα μὲ τὴν στρογγυλὴν καὶ παχεῖαν γραφήν του· ὁ ποιητὴς ἀπόψε θ’ ἀργήσῃ νὰ ἔλθῃ εἰς τὸ σπίτι του. Καὶ ἐγὼ κάθομαι ἐκεῖ προσηλωμένος ἐπὶ τοῦ καθίσματός μου καὶ ἀναμένω στωικῶς, καὶ ἡ κυρία Παλαμᾶ φαίνεται τόσον φιλόφρων καὶ τόσον ἀνεκτικὴ διὰ τὴν νυκτερινήν μου ἔφοδον. Ἡ κυρία Παλαμᾶ, αὐτὴ εἶνε τὸ ἀληθέστερον, τὸ ἀνεκτιμητότερον τάλαντον τοῦ ποιητοῦ. Συμπαθητικωτάτη μορφή, γλυκυτάτη νέα, ἀνεκτίμητος οἰκοκυρά, ποῦρα Ρουμελιώτισσα, λατρεύουσα μετὰ τὸν ἄνδρα της, καὶ τὰ παιδιά της, τὴν... δημώδη γλῶσσαν, μέχρις εἰδωλολατρείας, ἡ κυρία Παλαμᾶ εἶνε διὰ τὸν ποιητὴν ἀπὸ τοὺς ἀγγέλους ἐκείνους, τοὺς ὁποίους, ἀντὶ νὰ βλέπουν εἰς τὰ ὄνειρά των οἱ ποιηταί, τοὺς εὑρίσκουν πάντοτε εἰς τὸ πλευρόν των, προθύμους νὰ ἐξατμίσωσι καὶ τὴν ἐλαχίστην θλίψιν τοῦ ἀνθρώπου, καὶ τὴν μεγαλητέραν πικρίαν τοῦ ποιητοῦ. Καθήμεθα πάντοτε, ἡ ὥρα περνᾷ, ἡ κυρία Παλαμᾶ σηκόνεται συχνὰ διὰ νὰ ἴδῃ τὰ παιδάκια της –τὸν χαριτωμένον μπεμπέν της καὶ τὴν πνευματωδεστάτην Ναυσικᾶν της– κοιμώμενα εἰς τὸ πλαγινὸν δωμάτιον. Ὁμιλοῦμεν ἐπὶ πολὺ περὶ Μεσολογγίου, θέμα τὸ ὁποῖον εὐαρεστεῖ ἀμφοτέρους. Τὸ Μεσολόγγι εἶνε ἡ πατρὶς καὶ τοῦ ποιητοῦ καὶ τῆς γυναικός του. Εἰς αὐτὸ ἠγαπήθησαν, συνεδέθησαν, ὑπῆρξαν. Ἂν ἐρωτήσετε τὴν κυρίαν Παλαμᾶ πότε πρωτόειδε τὸν Κωστῆν της, θὰ σᾶς εἴπῃ μὲ τὴν ἰδιάζουσαν ἐκείνην Μεσολογγίτικην χάριν, ὅτι ἡ πρώτη γνωριμία των ἔγινεν εἰς τὸ θέατρον, ὅπου πρωταγωνιστοῦν μέρος διεδραμάτιζεν αὐτὸς ὁ ποιητής. Ἦτο ἡ πρώτη φορά, καθ’ ἣν εἶχε γίνει γνωστὸν ἐν Μεσολογγίῳ, τὸ τόσον ἄγνωστον καὶ τόρα ἀκόμη διὰ τὰς μικρὰς ἐπαρχίας θέατρον, καὶ τὰ παιδιὰ τῆς γειτονιᾶς μαθητάρια τοῦ σχολαρχείου, ἐζήλωσαν μεγάλως νὰ μιμηθοῦν τοὺς εὐτυχεῖς ἐκείνους θνητούς, τοὺς μετὰ τόσης ὑπερηφανείας χαρτοστολίστους ἐλαύνοντας ἐπὶ τῆς σκηνῆς. Ἐν τῷ ἅμα λοιπὸν εὑρέθη ἕνα κατώγιον, ἐστήθη εἰς τὰ βάθη του ἡ δευτέρα σκηνὴ ἐν Μεσολογγίῳ, ἐτέθη ἀμείλικτος φρουρὸς εἰς τὴν εἴσοδον, περισυλλέγων τὰ φαρδίνια ὅλων τῶν εἰσερχομένων, καὶ ὅλη ἡ ποιητικωτάτη τῆς ἀκρογιαλιᾶς γειτονιὰ εἰσήλασεν ἐντός, πληρώσασα ἀσφυκτικῶς τὸ πρωτοφανὲς θέατρον. Ἐκεῖ ἡ μελανόφθαλμος μικρούλα, ἐνητένισε πρώτην φορὰν μετ’ ἐκπλήξεως τὸν νεανίσκον ἐρασιτέχνην, ἐκεῖ ὁ μέλλων ποιητής, παρ’ ὅλην τὴν ἀφοσίωσίν του εἰς τὸν ρόλον του, ἔστρεφε συχνάκις τὴν προσοχήν του πρὸς τὴν μικρὰν κόρην. Αὐτὰ τοὐλάχιστον τὰ λέγει σήμερον ἡ παράδοσις διὰ τοῦ στόματος τῆς κυρίας Παλαμᾶ. Σήμερον τὸ γλυκὺ ζεῦγος, ἂν καὶ παρῆλθον ἔτη, ἂν καὶ ἔγιναν τόσον μεγάλοι καὶ τόσον σοβαροί, ἐξακολουθεῖ ὅμως ἀκόμη νὰ ἀλληλοβλέπεται μὲ τὴν αὐτὴν παιδικὴν ἔκπληξιν, νὰ ἀλληλολατρεύεται μὲ τὴν αὐτὴν παιδικὴν τρυφερότητα. Πλούσιοι δὲν εἶνε, ἀλλ’ εἶνε εὐτυχεῖς. Ὁ ποιητὴς ἐργάζεται, ἐργάζεται πάντοτε, κερδίζει τόσα, ὅσα ἀρκοῦν διὰ τὴν ὀλιγάρκειάν των, ἡ σύντροφός του συμπληροῖ μὲ τὴν οἰκοκυροσύνην της καὶ τὴν ἀγάπην της τὴν εὐτυχίαν των. Τάξις ἁρμονική, καθαριότης σπανία, διάκοσμος ἁπλοῦς εἰς ὅλην τὴν οἰκίαν. Τὰ πάντα ἥσυχα, ἁπλᾶ, γλυκύτατα καὶ τὰ πάντα προδίδουν ἐκεῖ τὴν ποίησιν, τὴν ποίησιν τὴν τόσον δυσαπάντητον εἰς καλλιμάρμαρα καὶ πολυτιμοστόλιστα μέγαρα. Ὁ κ. Παλαμᾶς κοιμᾶται ἀργὰ πάντοτε, τὸ βράδυ ἀναγινώσκει πάντοτε, ἐγείρεται ἀπὸ τὴν κλίνην του πρωΐ, καὶ κυλίεται εἰς τὸ πάτωμα, καὶ παίζει καὶ γελᾷ, καὶ λησμονεῖ τοὺς στίχους του καὶ τὴν δημοσιογραφίαν του ἀνάμεσα εἰς τὰ δύο παιδιά του, τὸν μικρόν του καὶ τὴν μικράν του. Ἡ δημοσιογραφική του ἐργασία τὸν ἀπασχολεῖ φοβερὰ ἀπὸ τὴν ποίησιν, εἰς τὰς ἀγκάλας τῆς ὁποίας προσφεύγει, ὁπότε τοῦ μένει καιρὸς καὶ ὁπόταν ἔχῃ διάθεσιν. Ὁ κ. Παλαμᾶς εἶνε σήμερα εἷς τῶν γνωστοτέρων νέων Ἑλλήνων συγγραφέων, ὡς ποιητής, κριτικός, ἐγκυκλοπαιδιστής. Αἱ περὶ γλώσσης ἰδέαι του, αἱ καθ’ ἑκάστην, πρὸ χρόνων τόρα ἐκδηλούμεναι εἰς ἀληθῶς καλλιτεχνικὰ ἄρθρα, τὸ ὕφος του, ἡ φιλοσοφική του χροιά, τὸ ἀσύνηθες, κἄτι τι τὸ συμβολίζον ἐν τῇ ποιήσει του, οὐκ ὀλίγους ἐξένισαν, οὐκ ὀλίγα σκάνδαλα ἐνέβαλον, οὐχὶ ὀλίγας διαιρέσεις πνευμάτων, οὐχὶ ὀλίγας διχονοίας ἐπέφερον. Ο Κωστής Παλαμάς, περ. 1935. Φωτογραφικό Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Τὸ γεγονὸς ὅμως εἶνε, ὅτι παρ’ ὅλας τὰς ἀντιθέσεις τὸ ποιητικόν του τάλαντον εἶνε ἀναμφισβήτητον, ἡ συγγραφική του ἀξία πανθομολογουμένη. Ἐκτὸς τῆς καθ’ ἑκάστην αὐξανομένης καὶ πληθυνομένης ἐργασίας του εἰς ἐφημερίδας καὶ περιοδικά, ὁ ποιητὴς εἶνε γνωστὸς ἐκ τῶν «Τραγουδιῶν τῆς Πατρίδος μου», τοῦ βραβευθέντος «Ὕμνου» του πρὸς τὴν «Ἀθηνᾶν», τῶν τελευταίως ἐκδοθέντων «Ματιῶν τῆς Ψυχῆς μου». Ὁ κ. Παλαμᾶς ζῇ ἠρέμως, οἰκογενειακῶς, σχεδὸν ἀκοινωνήτως. Πουθενὰ δὲν πηγαίνει, τὸ πολὺ πολὺ νὰ πάῃ μίαν ὥραν εἰς τοῦ κ. Δροσίνη, καὶ μένει πάντοτε τὸ πρωὶ εἰς τὸ σπίτι του καὶ τὸ ἀπόγευμα μέχρι νυκτὸς βαθείας εἰς τὰ γραφεῖα τῆς Ἐφημερίδος. Εἰς τὴν οἰκίαν του συχνάζουν πολλοὶ καὶ γνωστότατοι ἄνθρωποι τῆς πέννας, μεταξὺ τῶν ὁποίων τακτικὸς θαμὼν εἶνε ὁ κ. Μητσάκης καὶ σπανιώτερος διὰ τὰ ταξείδιά του ὁ κ. Καρκαβίτσας. Ἀμφιβάλλω ἂν ὑπάρχῃ ἄλλη λεπτομέρεια εἰς τὴν ἰδιωτικὴν ζωήν του ἀξία ν’ ἀπομνημονευθῇ. Ἡ ὥρα θὰ ἦτο δωδεκάτη, ὁπότε ὁ συγγραφεὺς ἠκούσθη ἀνερχόμενος τὴν κλίμακα. Ἐνεφανίσθη μειδιῶν, εὐτυχής. Ἤρχετο κατακουρασμένος ἐκ τῆς νυκτερινῆς ἐργασίας του, οὐχὶ ὀλίγην βροχὴν συναποκομίζων ἐπὶ τοῦ ἐπανωφορίου του. Ὁ κ. Παλαμᾶς εἶνε βραχέος ἀναστήματος, ἀδύνατος, μὲ μικρὰν κεφαλήν, μὲ μεγάλους μαύρους μύστακας, μὲ καλλιτεχνικὸν ὀξὺ γένειον, μὲ δύο ζωηροὺς πυρίνους μαύρους ὀφθαλμούς, ἐγκλείοντας ὅλον τὸ ποιητικὸν πῦρ τῆς ψυχῆς του. Μᾶς ὡδήγησεν εἰς τὸ ἰδιαίτερόν του γραφεῖον καὶ ἐκαθήσαμεν. Τὸ γραφεῖόν του μικρόν, καλλιτεχνικώτατον. Ἕνας καναπές, μικρὸν γραφεῖον μὲ χάρτην, πέννας, μελανοδοχεῖα καὶ ὀλίγα βιβλία ἐπ’ αὐτοῦ. Κομψοτάτη μικρὰ βιβλιοθήκη, ἡ ποιητικὴ ἀταξία τῆς ὁποίας φανερόνει τὴν πολλὴν χρῆσιν τῶν βιβλίων της. Δέσμη ἴων ἐπὶ τοῦ γραφείου, μία εἰκὼν τοῦ Σέλλεϋ, καὶ ἄλλα τοῦ Σολωμοῦ πλησίον της. Εἰκόνες πολλαὶ εἰς τὸν τοῖχον, ἐπὶ τῆς βιβλιοθήκης του, μεταξὺ τῶν ὁποίων διακρίνω τὰς φωτογραφίας τοῦ Μαρκορᾶ, Πολυλᾶ, Ἑφταλιώτου, Βικέλα, τοῦ Δροσίνη, τῆς κυρίας Δροσίνη, καὶ ἄνωθεν αὐτῶν τὰς ποιητικὰς δάφνας, τὰς δάφνας τοῦ διαγωνισμοῦ τοῦ ποιητοῦ, περιβεβλημένος τὴν γαλανὴν ταινίαν των. Μία κινεζικὴ πλαγγὼν εἰς τὸ βάθος, τῆς κόρης του ἴσως, ἓν κομψὸν ντέφι παραπέρα, τοῦ μπεμπέ του. Τίποτε ἄλλο δὲν ἔχει νὰ ἰδῇ κανείς. Ὁ ποιητὴς εἶχεν ἐξαπλωθῆ ἐπὶ τοῦ καναπὲ εἰς τὸ πλευρὸν τῆς συζύγου του καὶ ἡ ὁμιλία ἤρχισεν ἀπὸ ἐμὲ πρῶτον. — Καὶ τί γράφετε τόρα, κ. Παλαμᾶ; — Ἔχω πολλὰ εἰς τὸν νοῦν μου, τὸ «Τραγοῦδι τοῦ Ἥλιου» φαίνεται ὅτι θὰ γράψω... — Τί ἐστι «Τραγοῦδι τοῦ Ἥλιου»; — Εἶνε μία σειρὰ ποιημάτων αὐτοτελῶν μακρά. — Διαβάζετε πολύ; — Ἔτσι κ’ ἔτσι. — Ἀπὸ τοὺς Γάλλους ποιητὰς ποῖος εἶνε ἐκεῖνος, τὸν ὁποῖον κατ’ ἐξοχὴν θαυμάζετε καὶ ἀγαπᾶτε; — Δὲν ἔχω κανένα ξεχωριστόν. Ὅποιον διαβάζω καὶ εἶνε καλὸς, μ’ ἀρέσει. Τόρα εἶνε ὁ Ἀλφρὲ δὲ Βιγνῦ ποῦ μὲ ξετρελλαίνει κἄποτε. Ἐκεῖνον τὸν Μεσσίαν του δὲν τὸν χορταίνω. Ὁ δικός μας ὁ Μαρκορᾶς ἔχει ποῦ καὶ ποῦ τέτοια πράγματα. — Ἀπ’ τοὺς δικούς μας ποῦ κλίνουν οἱ προτιμήσεις σας, ποῖος σᾶς ἀρέσκει; — Μά, πῶς ποιός μ’ ἀρέσει; — Αἴφνης τὸν Ροΐδην πῶς τὸν βλέπετε; — Τὸν Ροΐδην. Εἶνε πνευματώδης, ὅ,τι γράφει, τὸ γράφει εἰς τὴν ἐντέλειάν του. — Τὸν Παράσχον; — Τὸν Παράσχον. Αὐτὸς εἶνε ποιητὴς τρίτης τάξεως, ἄγονος, μὲ στενὴν φαντασίαν, ὁ ὁποῖος εἶχεν εὑρῇ τὴν ἐποχήν του διὰ νὰ ἠμπορέσῃ νὰ περάσῃ. Ἔχει γράψει ὀλίγα καλὰ πράγματα, τὰ ὁποῖα ἀναμασσᾷ κάθε τόσο μὲ τετριμμένην φλυαρίαν. — Τὸν Προβελέγγιον; Καὶ ἡ κυρία Παλαμᾶ, βαρυνθεῖσα ἀπὸ τὴν πληκτικότητα τῶν ἐρωτήσεών μου: — Μά τί τὸν ἀνακρίνετε ἀπόψε τὸν Κωστῆν; — Ὄχι, καλέ, ἔτσι θέλω νὰ σχηματίσω μίαν ἰδέαν γενικήν. Πῶς τὸν βλέπετε, παρακαλῶ τὸν Προβελέγγιον; — Εἶνε βαθὺς ποιητής, καὶ τὰ ποιήματά του εἶνε καλοκαμωμένα. — Τὸν Βλάχον; — Ὦ! ὁ Βλάχος! Διαβάστε τὰ ἄρθρα μου. — Ὁ Σουρῆς; — Ὁ Σουρῆς, εἶνε Σουρῆς! Ἔχομε γράψῃ γι’ αὐτόν. — Ὁ Βικέλας; — Ἔχει γράψει καλὰ ποιήματα καὶ τὰ διηγήματά του εἶνε ἄξια λόγου. Ἀλλ’ ἀλήθεια μήπως ἤλθατε γιὰ entrevue;... — Ὁ Βιζυηνὸς ὁ δυστυχής; — Ὁ Βιζυηνὸς ὅταν ἐξέδωκε τὰ ποιήματά του, ἔκαμαν ἐντύπωσιν. Καὶ διηγήματα ἔγραψε καλά. Δὲν εἶχε καὶ ἄλλον εἰς τὴν ἐποχήν του. Δὲν ἦταν τότε Παπαδιαμάντης, Καρκαβίτσας. — Ἀλήθεια γιὰ τὸν Παπαδιαμάντην τί λέτε; — Τὸν Παπαδιαμάντην; εἶνε νὰ γίνεται λόγος γι’ αὐτόν; Μήπως δὲν τὸν ξεύρετε; — Τὸν Καρκαβίτσαν; — Οὔφ! τὰ ἴδια καὶ γι’ αὐτόν. Αὐτὸς εἶνε ὁ Κρυστάλλης τοῦ διηγήματος. — Καὶ ὁ Κρυστάλλης; — Ποιητὴς γνήσιος. — Καὶ ὁ Στρατήγης; — Πεζολογία. — Ὁ Μητσάκης; — Πρὸς τὸν Μητσάκην ἐγὼ τρέφω ἰδιαιτέραν συμπάθειαν, καὶ φιλολογικὸν σεβασμόν. Ἔχει κἄτι τι τοῦ Κάλβου εἰς πεζόν. — Τὸν Κουρτίδην; — Ἔ! αὐτὸς πιὰ ἔφυγεν ἀπὸ ἡμᾶς. Ζητεῖ περισσότερα, ἐπιστημονικά. Πηγαίνει ὑψηλά. — Τὸν Δροσίνην; — Καλός! χαρίεις, ἐχάραξε τὸν δρόμον τῶν Εἰδυλλίων, τὸν ὁποῖον συνεπλήρωσεν ὅλως διαφόρως ὁ Κρυστάλλης. — Τὸν Πολέμην; — Ἔ! ἔρχεται καὶ αὐτὸς κούτσα-κούτσα πολὺ ὅμως ἐρωτότροπος, τετριμμένος. — Τὸν Ἄννινον; — Ἦτο ἐποχὴ καθ’ ἣν τὸν ἐνόμιζα ὡς ἄκρον ἄωτον τῆς γλαφυρότητος, τόρα μοῦ φαίνεται σὰν περασμένη μόδα. — Τὸν Παγανέλην; — Ρομαντικός! ρομαντικός! — Τὸν Ξενόπουλον; — Αὐτὸς δὲν ἔγραψε κἄτι τι ποῦ νὰ λέῃ κανεὶς «αὐτὸ εἶνε τοῦ Ξενοπούλου». — Τὸν Δαμβέργην; — Λόγιος! — Ὁ Γαβριηλίδης; — Ἡγεῖται τῆς δημοσιογραφίας. — Τὸν Ἑφταλιώτην; — Ὁ Ἑφταλιώτης ἔχει γράψῃ κἄτι σοννέτα θαυμάσια, τὰ ὁποῖα ὁ Πολέμης λέγει ὅτι τὰ βρῆκε ἄνοστα! — Τὸν Καλλοσγοῦρον; — Ἄνθρωπος μὲ γνώσεις, μὲ αἰσθήματα, ὁ ὁποῖος κἄτι θέλει νὰ κάμῃ. — Ὁ Μαρκορᾶς; — Ὁ Μαρκορᾶς! Διάδοχος τοῦ Σολωμοῦ. — Ἀλήθεια τὸν Σολωμὸν προτιμᾶτε καλλίτερα, ἢ τὸν Βαλαωρίτην; — Μά! τί εἴδους ἐρωτήσεις εἶνε αὐτές! Ὁ Σολωμὸς εἶνε μεγάλος ποιητής! — Καὶ ὁ Μαρτινέλης τί εἶνε; — Μαρτινέλης! — Καὶ ὁ Πολυλᾶς; — Ὁ Πολυλᾶς εἶνε πολυμαθής, νοῦς, σοφός. Τὰ τρία φλωρία τοῦ Πολυλᾶ εἶνε κἄτι τι θαυμάσιον! Ἴσια ἴσια, ἐκεῖ φαίνεται ἡ διαφορὰ τῆς δημοτικῆς γλώσσης εἰς τὸν γραπτὸν λόγον, ἀπὸ τὸν προφορικόν, διότι ἡ τοιαύτη διαφορὰ εἶνε ἀναγκαία. — Τὸν Μάνον πῶς τὸν εὑρίσκετε; — Καλλίτερον ἀπὸ τὸν Πολέμην. Ἀλλὰ δὲν ἐμόρφωσεν ὕφος ἀκόμη. — Τὸν Καλαποθάκην καὶ τὴν «Σαπφώ» του; — Γνωρίζω τὸν ἄνθρωπον, ἀλλὰ δὲν ἔχω σχέσιν μὲ τὰ γραφόμενά του. — Τὸν Στεφάνου; — Ἀτελέστατος, παιδαριώδης εἰς τὸν συμβολισμόν του. — Διὰ τὸν Ταὶν ἐγράψατε τελευταίως εἰς τὴν «Ἐφημερίδα»; τὸν θαυμάζετε ὅσον ἐφαίνεσθε; — Ὁ Ταὶν εἶνε φιλόσοφος καὶ ποιητής. Ἐγὼ εἶμαι μικρὸς νὰ κρίνω τὸν Ταίν. — Τὸν Ψυχάρην πῶς τὸν θεωρεῖτε; — Τὸν Ψυχάρην! Ἀφοῦ εἶνε ὑπὲρ τῆς δημώδους! Δὲν μ’ ἀρέσουν ὅμως αἱ ὑπερβασίαι του, αἱ ζευζεκιές του. — Ἀλήθεια, δικές του εἶνε αἱ Φυλλάδες τοῦ Γεροδήμου; — Δὲν ξεύρω. Δικές του εἶνε, τοῦ Ἑφταλιώτου, δὲν τὸ ξεύρω. — Πῶς σᾶς ἐφάνηκαν; — Ψυχρὰ ἡ γλῶσσά των! Ἔχουν καὶ ὀλίγα μέρη καλά. Καὶ ἡ κ. Παλαμᾶ: — Δὲν ἐρωτᾶτε, λοιπόν, καὶ γιὰ τὸν ἑαυτόν σας ἀφοῦ τοὺς εἴπατε ὅλους; — Λοιπὸν τί ἰδέαν ἔχετε γιὰ μένα; — Τὴν εἶπα χίλιαις φορὲς εἰς τὴν γυναῖκά μου, ἂς σᾶς τὴν εἰπῇ. — Ἐγὼ ἀρκοῦμαι! Εὐχαριστῶ. Τόρα δὲν μοῦ λέγετε, ἀκόμα, τί ἰδέαν ἔχετε διὰ τὴν γλῶσσαν, ποία θὰ ἐπικρατήσῃ! — Τί προφήτης εἶμαι! Ἀλλ’ αὐτὴ ἡ διακύμανσις θὰ διαρκέσῃ πολλὰ χρόνια ἀκόμη. Ἄδηλον ὅμως ποῦ θὰ ἀπολήξῃ. Εἶχα βασανίσῃ τόσον πολὺ τοὺς καλοὺς ἀνθρώπους, ἡ ὥρα ἦτο περασμένη, τοὺς εὐχαρίστησα θερμῶς, καὶ τοὺς ἐκαληνύκτησα συναποκομίζων καὶ δύο τετράστιχα τοῦ ποιητοῦ, ἀπὸ τὸ προσεχῶς δημοσιευθησόμενον «Τραγοῦδι τοῦ Ἥλιου» μὲ τὰ ὁποῖα κλείω τὰ χειρόγραφά μου. Διπλῆ ψυχὴ Δὲν ξέρω ἀπὸ ποιὰ τἄχα θύρα νὰ μπῆκα μέσα στὴ ζωή; Ἀνίσως Πρόνοια ἀνίσως Μοῖρα μοῦ φύσησε ζωῆς πνοή. Ἀλλ’ εἴτε Πρόνοια κ’ εἴτε Μοῖρα, ἕνα μονάχα ξέρω, αὐτό: Ξέρω διπλῆ ψυχὴ πῶς πῆρα, καὶ πῶς διπλῆ ψυχὴ κρατῶ. Ἀναγκαία δήλωσις Ἀπὸ τὸν κ. Παλαμᾶν, καὶ ἀπὸ τοὺς συγγραφεῖς ἐκείνους, εἰς ὧν τὰς οἰκίας εἰσῆλθον μὲ διαθέσεις «ὑπεξαιρέσεως» τῶν φρονημάτων των, ὡς μ’ ἐχαρακτήρισαν, ἐν στιγμῇ φιλικῆς ὁμιλίας, δὲν ἔχω παρὰ νὰ ζητήσω σήμερον μίαν γενικὴν συγχώρησιν. Ἂς μὲ συγχωρήσωσιν ἀναλογιζόμενοι ὅτι ἡ δημοσιογραφικὴ ἀκριτομυθία διαπράττει τόσα ἐγκλήματα καθ’ ἑκάστην! — Μποὲμ [1] Κ. Παλαμᾶς, «Ἀσάλευτη ζωή», Άπαντα, τόμ. Γ΄, σ. 146. [2] Κ. Παλαμᾶς, Άπαντα, τόμ. 10, σ. 421-422.

Συνέντευξη τοῦ Κωστῆ Παλαμᾶ

Σύνδεση