Μια εποχή στην κόλαση: Στοχασμοί περί οδύνης

Άρια ηλεκτρόνικα Ι Παραλλαγές Γκόλντμπεργκ (Γ.Σ. Μπαχ) Καρλ Χάιντς Εσλ Ο Κομπαγιάσι Ίσσα (1763-1828), ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές της Ιαπωνίας, δάσκαλος του χαϊκού, έγραψε: «Σε αυτό τον κόσμο περπατούμε στην στέγη της κόλασης θαυμάζοντας τα λουλούδια».[1] Ο Ίσσα έχασε την μητέρα του όταν ήταν δυο χρονών και αργότερα τον πατέρα του από τυφοειδή πυρετό. Μεγάλωσε με την μητρυιά του που δεν τον αγαπούσε, σε μεγάλη ανέχεια από την οποία ουδέποτε κατάφερε να ξεφύγει. Αφού παντρεύτηκε, έχασε τον πρώτο του γιo και μετά την κόρη του όταν αυτή ήταν ενός έτους. Η γυναίκα του πέθανε κατά την γέννα ενός τρίτου παιδιού το οποίο πέθανε επίσης, ενώ ο δεύτερος γάμος του κράτησε μόνο μερικές εβδομάδες. Όταν παντρεύτηκε για τρίτη φορά το σπίτι του κάηκε ολοσχερώς και ενώ η γυναίκα του κατάφερε να γεννήσει ένα υγιές κοριτσάκι ο ίδιος δεν πρόλαβε να το δει διότι πέθανε μόλις στα 64 του χρόνια. Παρά ταύτα, η ποίηση του Ίσσα είναι γεμάτη ευγνωμοσύνη για την ομορφιά της ζωής και διακρίνεται από βαθιά τρυφερότητα και χιούμορ υπενθυμίζοντας στον αναγνώστη ότι αν η οδύνη είναι μέρος της ζωής, τότε η δυστυχία δεν αποτελεί την αναπόφευκτη αντίδραση σε αυτή. Στην ιαπωνική, αλλά και σε μια πληθώρα παραδόσεων, η οδύνη θεωρείται ευλογία διότι συνιστά μια ευκαιρία για πνευματική αφύπνιση και ωρίμανση. Συνιστά προτροπή για επικέντρωση στα ουσιώδη ώστε ν’ αποφεύγεται η διάχυση στα περιττά. Η οδύνη μπορεί να καθιστά το υποκείμενο λιγότερο μυωπικό στο παρόν ενισχύοντας τον αναστοχασμό και την επανεξέταση του εαυτού. Ένας άστεγος στη Νέα Υόρκη, μια ασθενής με σκλήρυνση κατά πλάκας στα Πετράλωνα, ένας πρόσφυγας από την Συρία που έχασε την οικογένειά του, όταν δεν προσλαμβάνονται αποκλειστικά ως εικόνες αλλά ως βιογραφίες, κλονίζουν τις αντιλήψεις μας για την οδύνη, προξενώντας ανησυχία και συγχρόνως ευγνωμοσύνη για την τύχη μας. Άλλες φορές πάλι η στάση των πασχόντων έναντι της οδύνης είναι δυνατόν να εκπλήξει και να εμπνεύσει, όμως τι συμβαίνει με εκείνες τις φορές που ο πόνος μοιάζει ακατανόητος και άχρηστος; Όταν δεν γεννά παρά μια αίσθηση ματαιότητας και απορίας, ή ίσως ακόμη και μνησικακίας έναντι όσων λένε ότι ο χρόνος γιατρεύει τα πάντα; Αλήθεια, πώς μπορούν να το γνωρίζουν; Το υστερονεωτερικό υποκείμενο ως θνητό υποκείμενο πάσχει διότι η ζωή εμπεριέχει πόνο, όμως η νοηματοδότησή της, κρίσιμη για την επιβίωσή του, δεν είναι ούτε εύκολη ούτε εγγυημένη. Νοηματοδοτημένη η οδύνη γίνεται υποφερτή ως μέρος μιας αφήγησης που ενδυναμώνει παράλληλα την αυτοεικόνα του. Ωστόσο, μερικές φορές η οδύνη είναι όντως απλώς οδύνη και τίποτε περισσότερο. Τότε δεν απομένει παρά το πάσχειν. Ίσως χειρότερο από την πίστη ότι μπορούμε ν’ αποσπάσουμε πάντοτε το καλύτερο από την οδύνη είναι να πιστεύουμε ότι είμαστε άποροι όταν πάσχουμε ή συμπάσχουμε. Όπως διδάσκει το παράδειγμα του Ίσσα, η επιλογή μιας στάσης, δηλαδή τρόπων, του πάσχειν και του συμπάσχειν είναι πάντα εφικτή. Ως προς το πάσχειν το ζητούμενο για ένα αυτοστοχαστικό υποκείμενο δεν είναι μόνο να φανεί δυνατό, αλλά επίσης ν’ αναγνωρίσει και ν’ αποδεχθεί την αδυναμία του αποζητώντας βοήθεια. Η ειλικρίνεια ως προς τον εαυτό που απαιτείται για κάτι τέτοιο του επιτρέπει επίσης να φανεί δυνατότερο όταν συμπάσχει. Δυνατότερο, ώστε να μαρτυρεί και να συμπαρίσταται στην οδύνη των άλλων όποτε χρειαστεί, δίχως να προσποιείται ότι ελέγχει την δική του. Αυτή η ειλικρίνεια επιτυγχάνεται και ενισχύεται από την αναγνώριση της διαλεκτικής μεταξύ οδύνης και ηδονής. Συχνά η ηδονή συνοδεύεται από οδύνη, αλλά και αντιστρόφως, δίχως αυτό βέβαια να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν επιμέρους ηδονές χωρίς οδύνη και επιμέρους οδύνες χωρίς ηδονή. Ωστόσο το τελευταίο δεν αλλάζει το γεγονός ότι σε έναν βίο δίχως οδύνη η ηδονή θα έχανε την σημασία της, όπως επίσης ότι ένας βίος δίχως ηδονή θα ήταν αδύνατος. Η διαλεκτική ηδονής και οδύνης εκφράζεται επίσης στο ότι μια ηδονή μπορεί να μετατραπεί, αν αλλάξει ο τρόπος, η ένταση ή η διάρκειά της σε οδύνη, όπως επίσης και μια οδύνη είναι δυνατόν να μετατραπεί σε ηδονή. Στην ύστερη νεωτερικότητα, όπου συντελέστηκε η θριαμβευτική επιστροφή του εξόριστου από τον χριστιανισμό σώματος, η διαλεκτική ηδονής και οδύνης την οποία διακήρυσσε προκλητικά ο Μαρκήσιος ντε Σαντ μοιάζει να έχει λησμονηθεί. Αυτή η λήθη συνοδεύεται από την επική επιδίωξη για την μεγιστοποίηση της ηδονής και την ελαχιστοποίηση της οδύνης. Σε αυτή την επιδίωξη συμμετέχει, εκτός από την φαρμακοβιομηχανία και η βιομηχανία της τέχνης του βίου, αμφότερες εμπορευματοποιώντας την οδύνη. Η εκρίζωση κάθε μορφής οδύνης αποτελεί ένα είδος εμμονής στην οποία όμως υποτιμάται η σημασία της. Αυτή η υποτίμηση έγκειται και στην επικινδυνότητα της οδύνης για την υστερονεωτερική κοινωνία, διότι εμμέσως αμφισβητεί την κυριαρχία της εικόνας με αφετηρία την σωματικότητα του υποκειμένου. Το υποκείμενο παραμένει πάντα ενσώματο παρά το γεγονός ότι διάγει παράλληλα βίους ως εικόνα στα κοινωνικά μέσα δικτύωσης. Το χειραφετητικό δυναμικό της οδύνης πηγάζει από το ότι σε αντίθεση με την ηδονή η οδύνη δεν είναι αυτάρκης διότι αναζητά την αιτία της. Ρωτά «γιατί;», ενώ η ηδονή σωπαίνει. Γι’ αυτό η οδύνη βρίσκεται εγγύτερα στον λόγο. Όμως βρίσκεται εγγύτερα στον λόγο όχι απλώς ως έναυσμα θεωρητικής ενατένισης, αλλά ως αφετηρία πράξης. Όποιος υποφέρει ρωτά «γιατί;» όχι απλώς για να καταλάβει, αλλά κυρίως για να βρει τρόπους ανακούφισης. Έτσι η οδύνη ως αφετηρία πράξης συνδιαμορφώνει μαζί με τον μόχθο, δηλαδή την ανάγκη, το πολιτικό. Ενώ όμως η ανάγκη αφορά αποκλειστικά την ζωή, η οδύνη, ως απότοκη παθών, διαχέεται στον βίο. Αμφότερες αφού ικανοποιηθούν και επέλθει κορεσμός απολήγουν στην πλήξη, ωστόσο ενώ η ανάγκη διατρέχει την οδύνη, η ηδονή διατρέχει τον εαυτό της. Αν όμως η ανάγκη συνιστά έναν αναγκαίο όρο για την πολιτική πράξη, δεν συνιστά ικανό όρο όχι απλώς επειδή υπάρχουν και άλλοι όροι, αλλά διότι η ανάγκη αφού ικανοποιηθεί, όταν δηλαδή το πάσχον υποκείμενο ανακουφιστεί από την οδύνη, δεν μπορεί να τροφοδοτήσει από μόνη της την πολιτική πράξη ούτε να την οριοθετήσει. Το πολιτικό δεν αφορά τον βίο μόνο ως νοηματοδότηση της ανάγκης, αλλά τον αφορά και ως νοηματοδότηση της πλήξης. Η πλήξη, όμοια με την οδύνη αν και με διαφορετικό τρόπο, θέτει το ερώτημα του «γιατί;». Όμως σε αντίθεση με την οδύνη δεν οδηγεί αναγκαία στην πολιτική πράξη καθώς μπορεί απλώς να εγκαινιάσει μια θεωρητική ή καλλιτεχνική δραστηριότητα. Αν ωστόσο αποτελέσει εφαλτήριο για ένα πολιτικό πράττειν, τότε η άρση της πλήξης επιτυγχάνεται από την ανατροφοδότηση του πράττειν. Με άλλα λόγια η πολιτική με εκκίνηση την πλήξη δεν έχει τέλος έξω από την ίδια. Νοηματοδοτώντας τον βίο ώστε ν’ ανακουφίσει την πλήξη η πολιτική γίνεται ατέρμονη αυτοτροφοδοτούμενη δραστηριότητα. Το πολιτικό λοιπόν αφορά τόσο την ζωή όσο και τον βίο, δηλαδή αφορά τόσο την ανάγκη και την οδύνη που πηγάζει από αυτήν όσο και την ελευθερία και την πλήξη που γεννά. Ως εκ τούτου, το πολιτικό ισορροπεί μεταξύ υλικών αναγκών, συμφερόντων και αξιών, μεταφράζοντας κάθε φορά κοινωνικά νοήματα σε αξίες, πράξη και θεσμούς. Ωστόσο στην υστερονεωτερική κοινωνία η εικόνα αυτονομείται έναντι του νοήματος έτσι ώστε το πολιτικό να αφορά πρωτίστως την δημιουργία, την διαχείριση και τον έλεγχο της εικόνας. Η οδύνη αποκαλύπτει αθέλητα αυτή την αυτονόμηση διανοίγοντας χειραφετητικούς ορίζοντες. Στο πλαίσιο μιας αναστοχαστικής τέχνης του βίου είναι απαραίτητη μια ερμηνευτική της οδύνης με αφετηρία την ταξινόμηση των μορφών της. Όπως γνωρίζουμε από την εμπειρία η οδύνη επέρχεται με ποικίλους τρόπους. Ως σωματικός πόνος, στιγμιαίος ή χρόνιος, οξύς ή χαμηλής έντασης, επιφανειακός ή εσωτερικός, μυϊκός, σκελετικός ή εντός των οργάνων μας. Ως ψυχικός πόνος, δηλαδή ως στεναχώρια, πικρία, ζηλοτυπία, φθόνος, νοσταλγία, καημός, μαράζι, άγχος, φόβος, μέχρι τον πόνο ως σύμπτωμα ψυχικής νόσου. Η οδύνη όμως είναι δυνατόν να εκδηλωθεί και ως συνδυασμός των προηγούμενων, δηλαδή, ως ψυχοσωματικός πόνος, όπου ο ψυχικός πόνος εκδηλώνεται συγχρόνως ως σωματικός και αντιστρόφως. Η πολυειδία των μορφών της οδύνης αντιστοιχεί κάθε φορά σε διαφορετικούς τρόπους ύπαρξης στον κόσμο. Πάσχοντας το υποκείμενο συνειδητοποιεί την μοναδικότητα, αλλά και την μοναξιά του σε αυτόν. Ένας πονοκέφαλος ή ένας πονόδοντος δεν μοιράζονται. Είναι αποκλειστικά δικοί του. Είναι μια ιδιοκτησία ανεπιθύμητη από οποιονδήποτε άλλον. Σε αντίθεση με την ηδονή που συμπεριλαμβάνει τον άλλο και εμπεριέχει την δυνατότητα για κοινή απόλαυση, στον πόνο το κοινό υποφέρειν δεν τίθεται ως στόχος, εκτός αν θεωρείται μέσο για την επίτευξη μεγαλύτερης κοινής ηδονής όπως π.χ. στον μαζοχισμό. Επίσης η ανταλλαγή οδύνης σε έναν καβγά ή σε μια πάλη διαφέρει από την ανταλλαγή ηδονής, διότι δεν περιέχει τον αμοιβαίο οργασμό, δηλαδή την συγχρονισμένη απόλαυση. Αν η ερωτική ηδονή επιτρέπει την διάρρηξη, έστω φευγαλέα, της μοναξιάς επιβεβαιώνοντας την συνάντηση με τον άλλο, η οδύνη ως οριακή εμπειρία μεταξύ ζωής και θανάτου επιβεβαιώνει την πραγματικότητα του μοναχικού εαυτού. Όσο εντείνεται τόσο περισσότερο το πάσχον υποκείμενο νιώθει ότι απομονώνεται από τους άλλους, ενώ ο εξωτερικός κόσμος απομακρύνεται. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η Χάννα Άρεντ αντιστοιχίζει την οδύνη στην ιδιωτική σφαίρα και όχι στην δημόσια, θεωρώντας την απολιτική.[2] Στην προσπάθεια έκφρασής της γεννώνται οργή, φθόνος, μίσος και μνησικακία, τα οποία όταν διαχέονται στην δημόσια σφαίρα διαβρώνουν την λειτουργία της θέτοντας την συνοχή της σε κίνδυνο. Ωστόσο, όσο δικαιολογημένες και αν είναι οι ανησυχίες της Άρεντ, η υποτίμηση του θετικού ρόλου των παθών στην πολιτική συνιστά σφάλμα. Δίχως πάθη η δημόσια σφαίρα κινδυνεύει να καταψυχθεί σε ένα παγωμένο τοπίο όπου πνέει η εργαλειακή ορθολογικότητα της τεχνοκρατίας. Επιπλέον, η Άρεντ δεν έχει εντελώς δίκιο όταν διακρίνει την ιδιωτική από την δημόσια σφαίρα με βάση το ανέκφραστο, γι’ αυτό άλλωστε και αμοίραστο, της οδύνης.[3] Μέχρι ενός σημείου, χάρη στην φαντασία και την προσωπική εμπειρία, η ψυχική, τουλάχιστον, οδύνη μοιράζεται. Μοιράζεται διότι δεν εντοπίζεται σε ένα συγκεκριμένο σημείο, διότι σε αντίθεση με τον σωματικό πόνο δεν γνωρίζει «πού;», αλλά μόνο «γιατί;». Μπορούμε να μιλήσουμε λοιπόν για το κοινωνικό άλγος, νοούμενο ως την ψυχική οδύνη που προξενεί ο πόνος του άλλου, είτε αυτός είναι συγγενής, φίλος, εραστής, συνεργάτης, συμπολίτης είτε συνάνθρωπος. Η συμπόνια που γεννά ο πόνος του άλλου είναι ένα συναίσθημα με πολιτική σημασία διότι συνεισφέρει στην εκδήλωση της αλληλεγγύης και την ενδυνάμωση της δικαιοσύνης.[4] Επιπλέον, αν η οδύνη αποκαλύπτει τον μύχιο εαυτό, τότε το κοινό πάσχειν, ο πόνος που μοιράζεται ένα αναστοχαστικό υποκείμενο με τους άλλους, μπορεί να οδηγήσει σε μια βαθιά εγγύτητα και οικειότητα. Μια εύκρατη δημόσια σφαίρα εξασφαλίζει την κατάλληλη θερμοκρασία για την διεξαγωγή της διαβούλευσης και του ανταγωνισμού ιδεών και συμφερόντων, τόσο χάρη στην μετρημένη λειτουργία των παθών εντός της όσο και στην συμπόνια. Η οδύνη, σε αντίθεση με την ηδονή, υπενθυμίζει την σωματικότητα και συγχρόνως αποκαλύπτει την ευθραυστότητα και την αδυναμία του υποκειμένου, οδηγώντας σε μια επιμέλεια εαυτού που περιλαμβάνει τους άλλους υπό δυο έννοιες: Πρώτον, στην βάση της ανησυχίας και του φόβου για τον πόνο ή την απώλεια των αγαπημένων. Δεύτερον, στην βάση της φρόνησης για την μέριμνα αυτών, ώστε να το συντρέξουν στον δικό του πόνο. Επιπλέον, η οδύνη επιτρέπει την εντονότερη βίωση της ζωής οξύνοντας τις αμβλυμένες από την ηδονή αισθήσεις. Εξάπτει στην διερώτηση για τον βίο και εμπνέει σε ένα αυτοστοχαστικό υποκείμενο την αμφισβήτηση των προτεραιοτήτων του. Για αυτό η απόπειρα εκρίζωσης της οδύνης από τον βίο προδίδει μια ελλειμματική κατανόηση της σημασίας της για την συγκρότηση του εαυτού. Άλλωστε συνιστά κοινό τόπο ότι δεν υπάρχει προσπάθεια δίχως κόπο, δηλαδή πόνο, ενώ επιπλέον πολλές από τις σημαντικότερες και καθοριστικότερες εμπειρίες στον βίο είναι επώδυνες, ενίοτε και τραυματικές. Βέβαια είναι αλήθεια ότι δεν γιατρεύονται όλες οι πληγές, ωστόσο θα ήταν κάτι τέτοιο στ’ αλήθεια επιθυμητό; Οι πληγές παραμένουν αγιάτρευτες όχι επειδή η επιστροφή στην πρότερη κατάσταση είναι αδύνατη ή επειδή η υγεία συνιστά εν τέλει μια ουτοπία, αλλά επειδή η μοναδικότητα του υποκειμένου καθορίζεται επίσης από τις πληγές του. Χωρίς αυτές θα ήμασταν πολύ λιγότερο ενδιαφέροντες. Γι’ αυτό τον λόγο μια επιμέλεια εαυτού φροντίζει όχι μόνο για την αποφυγή της οδύνης ή την επούλωση των πληγών, αλλά κυρίως για την ενσωμάτωση τόσο αυτών όσο και της οδύνης στον εαυτό. Η ενσωμάτωση αυτή περιλαμβάνει συγκεκριμένες τεχνικές για την εκτόνωση και την ανακούφιση από την οδύνη, όπως επίσης τρόπους ερμηνείας και κατανόησής της. Από την χρήση χειρονομιών, φωνών, εκφράσεων του προσώπου και τεχνικών αναπνοής που ασκούνται ως αντίδραση για την ανακούφιση του πόνου μέχρι την καλλιτεχνική δημιουργία ως τρόπου αποφόρτισης και μετουσίωσης της οδύνης, το ρεπερτόριο είναι ευρύ. Η οδύνη μπορεί να εκφράζεται είτε απλώς για να εκτονωθεί δίχως ενδιαφέρον για την υποδοχή της είτε κατά την προσπάθεια να μοιραστεί με άλλους. Αφηγούμενο το πάσχον υποκείμενο τον πόνο του στον εαυτό του ή στους άλλους παρηγορείται και ανακουφίζεται. Ωστόσο η οδύνη μπορεί επίσης να παραμένει ανέκφραστη όταν δεν διατίθενται ατομικοί ή κοινωνικοί τρόποι εξωτερίκευσης της ή επειδή η έκφρασή της θα ήταν δυσβάσταχτη. Επιπροσθέτως, είναι δυνατόν να βιώνεται μοναχικά και σιωπηλά είτε ως αισθητική επιλογή είτε για να μην μετακυλιστεί στους άλλους. Μπορεί να μην εκφράζεται για ηθικούς λόγους ως αυτοτιμωρία ή για πολιτικούς λόγους ως μορφή αντίστασης στην εξουσία. Επιπλέον, η οδύνη μπορεί να νοηματοδοτήσει την ύπαρξη όχι μόνο θετικά ως έναυσμα για επανεξέταση ή ως στοιχείο για μεγαλύτερη απόλαυση, αλλά επίσης αρνητικά όταν το πάσχον υποκείμενο αφήνεται παθητικά σε αυτήν ή θρέφεται από αυτήν περιορίζοντας την ηδονή. Εκτός από τα προηγούμενα, οι προσωπικές ή εργασιακές σχέσεις στην καθημερινότητα μπορεί ν’ αξιολογηθούν και ν’ αναμορφωθούν με έναυσμα την οδύνη που προξενούν, ενώ η αντοχή σε αυτή κερδίζει την αναγνώριση των άλλων. Τέλος, η οδύνη εν απουσία μιας τέχνης του βίου απομονώνει από τους συνανθρώπους ή ακόμη και από τους αγαπημένους καθιστώντας βαθμιαία την ζωή αβίωτη. Λόγω των προαναφερθέντων η τέχνη της οδύνης, δηλαδή η ερμηνεία και η διαχείρισή της, είναι μείζονος σημασίας, περιλαμβάνοντας, εκτός από την ενσωμάτωση και την αντοχή στον πόνο, τον μετασχηματισμό του σε βιωματικό κίνητρο για την δημιουργία μιας διαφορετικής στάσης, π.χ. μια στάση συνειδητής απάθειας ή ευθυμίας όπως προτείνει ο Επίκουρος. Η οδύνη είναι δυνατόν να εξευγενίζει, όταν βιώνεται ως κάτι περισσότερο από ατυχία ή δυστυχία, διότι επιτρέπει την υιοθέτηση μιας πολυεστιακής οπτικής του εαυτού και της οδύνης των άλλων. Ως προς τον εαυτό σχετίζεται με το βάθος διότι εμπνέει την ενδοσκόπηση, αλλά και την βυθομέτρηση της καθημερινότητας, των συνηθειών, των προτιμήσεων και των σχέσεων. Η οδύνη, ιδίως στην περίπτωση της νόσου, υποβαθμίζει την σημασία της εικόνας εαυτού υπενθυμίζοντας επίμονα την θνητότητα, το αναπόφευκτο τέλος της ύπαρξης. Αυτή η επίγνωση είναι βέβαια επίσης επώδυνη και ενίοτε δυσβάσταχτη, ωστόσο συνιστά το αναπόφευκτο τίμημα για τις όποιες στιγμές χαράς και ευτυχίας. Από την άλλη, η οδύνη της απώλειας ενός αγαπημένου προσώπου εξατμίζει την αυτοπεποίθηση και την αίσθηση αυτάρκειας, ασφάλειας και αυτονομίας των εναπομεινάντων. Το αδιανόητο του θανάτου ενσταλάζει μια αίσθηση ναρκωτικής ματαιότητας στο πάσχον υποκείμενο διότι αποκαλύπτει την θεμελιώδη αδυναμία του έναντι του αναπότρεπτου. Η ακόλουθη οδύνη είναι μια κατάδυση σε αφιλόξενα βάθη δίχως να γνωρίζει αν και πώς θα αναδυθεί ξανά. Η περιοδική ανακούφιση από τον ίλιγγο που νιώθει εξαιτίας του ανεξέλεγκτου που το περιβάλλει, αλλά συγχρόνως το κατοικεί, είναι αγνώστου προελεύσεως. Για αυτό είναι την ίδια στιγμή κυρίαρχο και αβοήθητο. Η ανάδυση από την οδύνη δεν επιτυγχάνεται τόσο μέσω της χρήσης των απολαύσεων, δηλαδή με την ηδονή ως αντισταθμιστικό μηχανισμό, της φροντίδας της εικόνας εαυτού ή την προσφυγή σε μια ωφελιμιστική σκέψη. Επιτυγχάνεται ουσιαστικότερα όταν το πάσχον υποκείμενο αποδέχεται την τραγικότητα της ανθρώπινης συνθήκης, νοηματοδοτώντας την με επίγνωση της περατότητας και συγχρόνως της μοναδικότητάς του. Η περατότητά του δεν διαθέτει μοναδικότητα στο σύμπαν, την μοιράζεται πρώτα απ’ όλα με όλους τους ζωντανούς οργανισμούς αυτού του πλανήτη, ωστόσο η μοναδικότητά του δεν είναι ασήμαντη. Με αυτή την επίγνωση η ανάδυση από την οδύνη δεν μοιάζει με ανάρρωση, διότι το πάσχον υποκείμενο δεν επιστρέφει σε μια πρότερη κατάσταση υγείας, αλλά ωριμάζει ατενίζοντας τον βίο στην κοσμική κλίμακα. Αναδύεται, αν τα καταφέρει, στην επιφάνεια όχι έχοντας αναθάλλει, αλλά έχοντας διευρύνει τα όρια του εαυτού. Έτσι πιο ανθρώπινο, ως εκ τούτου ικανότερο να συμπάσχει με τους άλλους, συναντιέται ξανά με τους αγαπημένους πιο ευγνώμον για την ύπαρξή τους. [1] Για μια ενδελεχή παρουσίαση του έργου και της ζωής του Ίσσα βλ. Makoto Ueda, Dew on the Grass: The Life and Poetry of Kobayashi Issa, Brill’s Japanese Studies Library 20, 2004. Για επιλογές του ποιητικού έργου του Ίσσα στα αγγλικά βλ. Kobayashi Issa, The Year of My Life: A Translation of Issa’s Oraga Haru, translation by Nobuyuki Yuasa, University of California Press, 1960 και Kobayashi Issa, The Autumn Wind: A Selection from the Poems of Issa, translation and introduction by Lewis Mackenzie, Kodansha, 1957. [2] Βλ. Hannah Arendt, The Human Condition, University of Chicago Press, 1996, σ. 51-52. [3] Ό.π., σ. 52. [4] Σχετικά με την πολιτική σημασία της οδύνης βλ. Myriam Revault d’ Allones, Ο συμπονετικός άνθρωπος, μτφρ. Μιχάλης Πάγκαλος, Εστία, Αθήνα 2013.

Μια εποχή στην κόλαση: Στοχασμοί περί οδύνης

Σύνδεση