Προφητεύοντας το Μπατακλάν

Boualem Sansal: Ο Γερμανός μουτζαχεντίν ή Το ημερολόγιο των αδελφών Σίλλερ, μετάφραση-επίμετρο Ευγενία Γραμματικοπούλου, Πόλις, Αθήνα 2010, σελ. 302 «Επειδή θυμάμαι, απελπίζομαι. Επειδή θυμάμαι, υποχρεώνομαι να απορρίψω την απελπισία… Χωρίς τη μνήμη δεν θα υπήρχε κουλτούρα, πολιτισμός, κοινωνία, μέλλον.»Elie Wiesel Την ιστορία της ανθρωπότητας μπορούμε να τη δούμε και σαν δύο συνυφασμένες ιστορίες. Μία, η ιστορία των σχέσεων των ανθρώπων με τα αντικείμενα. Ιστορία σε διαρκή εξέλιξη και με ουδούς πέρα από τις οποίες οι σχέσεις αλλάζουν οριστικά. Κανείς δεν ψάχνει πλέον πάπυρο ή περγαμηνή, για να γράψει κάτι, ούτε φτερό χήνας και μελανοδοχείο, όπως κανείς δεν κρατά κάτω από το κρεβάτι του δοχείο νυκτός, τις κρύες νύχτες του χειμώνα. Αφθονία χαρτιού, μολύβια, στυλογράφοι ή εκτυπωτές και μια-δυο τουαλέτες στο κάθε σπίτι έχουν καταδικάσει στη λήθη τέτοια παραφερνάλια. Δεύτερη ιστορία, εκείνη των σχέσεων των ανθρώπων μεταξύ τους. Εκεί, τίποτε δεν μεταβάλλεται τελεσίδικα. Εραστές εξακολουθούν να αφοσιώνονται ο ένας στον άλλο σε πείσμα του περιβάλλοντός τους, σαν να μην πέρασε μία μέρα από την εποχή του Αβελάρδου και της Ελοΐζας, οι πιστοί εξακολουθούν να ανάβουν καντήλια και να προσεύχονται μπρος σε εικόνες, σαν να μην πέρασε μία μέρα από την εποχή της Αγίας Θεοδώρας, και η οίηση των ηγεμόνων για το ότι αφυπνίζουν «την ηθικότητα των πολιτών», ενώ απλώς ευεργετούν τον κύκλο τους, ισχύει πάντα, σαν να μην πέρασε μία μέρα από την εποχή του Μακιαβέλι[1]. Στις κρίσιμες διαφορές μεταξύ των δύο «ιστοριών» στηρίχθηκαν πολλές από τις συγκρούσεις που αιματοκύλισαν τους αιώνες μετά τη βιομηχανική επανάσταση. Στο διάστημα δηλαδή κατά το οποίο η εξέλιξη των πρώτων σχέσεων επιταχυνόταν διαρκώς[2], ενώ εκείνη των δεύτερων παρέμενε στη χαρακτηριστική της αδράνεια. Όλη η μαρξιστική αισιοδοξία, π.χ., βασίζεται στο ότι η ανάπτυξη των παραγωγικών μέσων θα οδηγήσει, κάποια στιγμή, στις αλληλέγγυες σχέσεις της σοσιαλιστικής κοινωνίας[3]. Αλλά κι ο φασισμός προωθούσε κάθε τεχνολογική επινόηση, με στόχο να αναχαιτίσει έναν «εκφυλιστικό νιχιλισμό» και να επαναφέρει τη βαρβαρότητα των σχέσεων μιας δουλοκτητικής κοινωνίας[4]. Στο πλαίσιο αυτής της διπλής ιστορίας δοκίμασε επίσης να αρθρωθεί η όποια συνηγορία υπέρ της αποικιοκρατίας. Σε αυτοκρατορίες ή βασίλεια της Ασίας και της Αφρικής, η καθημερινή ζωή των ανθρώπων εξαρτιόταν πάντοτε από την οικογένεια και την κοινότητα. Γάμοι, αρρώστιες, κηδείες, φροντίδα των ορφανών ή των γέρων, όσο και φροντίδα των αγρών και των κοπαδιών, ήταν όλα οικογενειακή ή κοινοτική υπόθεση. Ακόμη και τη συνεισφορά στην οικοδόμηση του παλατιού του άρχοντα ή τις φοροδοτικές υποχρεώσεις σε αυτόν η οικογένεια και η κοινότητα τις επωμίζονταν, καθώς τυχόν αρνήσεις τις πλήρωναν κάποιοι συγγενείς ή σύνολη η κοινότητα, όπως συνέβαινε στην προνεωτερική Δύση. Κι εκεί ακριβώς πάτησε η αποικιοκρατία για να ισχυριστεί, προς υπεράσπισή της, πως με την ανάπτυξη παραγωγικών μέσων έφερνε το νεωτερικό κράτος και την αναγνώριση του ατόμου και των δικαιωμάτων του. Έστω και αν τα δικαιώματα των αποικιοκρατών υπερείχαν καταφανώς εκείνων των γηγενών, ό,τι θεωρητικά εισηγούνταν για το κοινό μέλλον όλων ήταν: ατομική ελευθερία, ατομική επιλογή ερωτικού συντρόφου ή επιλογή επαγγέλματος, ατομική περιουσία, όπως και ατομική ευθύνη σε πταίσματα και κακουργήματα. Αλλά όσο κι αν μοιάζει προτιμότερο να μην υποχρεώνεσαι να πληρώσεις τους φόρους του γείτονά σου ή να μην εκτίεις την ποινή του εξαδέλφου σου, αναγνώριση του ατόμου σημαίνει επίσης απόσχιση από την ασφάλεια των αξιών κι από την νοηματική πληρότητα του κόσμου που προσφέρει η παραδοσιακή κοινότητα. Άρα ενδεχόμενο μοναξιάς και αίσθησης του παραλόγου. Δύσκολα πράγματα, ακόμη κι αν έχεις πίσω σου 500 χρόνια από την Αναγέννηση ή 300 από τον Διαφωτισμό και την αποδοχή ότι η ορθολογική έρευνα, όχι η φαντασία, πρέπει να καλύπτει όσα αγνοούμε. Πόσο μάλλον αν δεν τα έχεις. Το πολύ δυσκολότερο, βέβαια, είναι να συνειδητοποιεί κανείς τα πλεονεκτήματα του σεβασμού του ατόμου στο νεωτερικό κράτος, μα να ζει σε μέρη όπου συντηρείται η κυριότητα των ανδρών επί συζύγων και τέκνων, όπου κληροδοτούνται τα μίση κι όπου ισχύουν απαράβατοι κώδικες ενδυμασίας ή άλλα σύμφωνα με θεοκρατικές παραδόσεις. Κάπου εκεί έχει τις αφετηρίες της η λογοτεχνική παραγωγή του Μπουαλέμ Σανσάλ. Όπως επισημαίνεται στο άκρως κατατοπιστικό για τον συγγραφέα και τη χώρα του επίμετρο του βιβλίου, ο Σανσάλ γεννήθηκε στην Αλγερία το 1949 και καταπιάστηκε με τη λογοτεχνία στα πενήντα του, μετά από σπουδές μηχανολογίας και νομικών και μετά την απομάκρυνσή του από υψηλόβαθμη θέση στην αλγερινή κυβέρνηση. Αιτία της απομάκρυνσης όσο και της στροφής του στη λογοτεχνία, στο τέλος της δεκαετίας του 1990, ήταν η κριτική στάση του απέναντι στον εξαραβισμό της παιδείας στη Λαϊκή Δημοκρατία της χώρας του. Χώρες που αποτινάσσουν αποικιακούς ζυγούς και κερδίζουν την ανεξαρτησία τους είθισται να καταλήγουν, συχνά εναλλάξ, είτε σε στρατιωτικούς δικτάτορες, που παίρνουν τη θέση των αποικιοκρατών και διατηρούν ένα αυταρχικό λαϊκό κράτος, είτε σε θρησκευτικούς ηγέτες, που κηρύσσουν επάνοδο σε μεσαιωνικές συνθήκες. Παρά το ένδοξο παρελθόν αγώνων ενάντια σε εισβολές ξένων δυναστών, από τους Ρωμαίους και τους Βυζαντινούς ως τους Οθωμανούς και τους Γάλλους, η Αλγερία δεν ξέφυγε από αυτή τη μοίρα. Τα χρόνια αιματηρών συγκρούσεων ανεξαρτησίας (1945-1962) δεν οδήγησαν σε αίσια κατάληξη. Μεταξύ Χουαρί Μπουμεντιέν και Αμπντελαζίζ Μπουτεφλίκα, από τη μια, Μετώπου Εθνικής Απελευθέρωσης (FLN) και Μετώπου Ισλαμικής Σωτηρίας (FIS), από την άλλη, ο δεσποτισμός σε πολιτική ή θρησκευτική εκδοχή παραμένει. Όσο ορθές αναλύσεις και πνεύμα καταλλαγής κι αν εισηγούνται λαμπροί αλγερινοί λογοτέχνες, σαν τους Αμίν Ζαουί, Σαλίμ Μπασί, Γιασμίνα Χάντρα ή Μπουαλέμ Σανσάλ. Όχι τόσο τυχαία, τα βιβλία τους γράφονται στα γαλλικά και διαπρέπουν στη Γαλλία (με πολυάριθμες βραβεύσεις κι αφοσιωμένους αναγνώστες) ή μεταφράζονται σε άλλες γλώσσες και ξεχωρίζουν εκτός γαλλόφωνου κοινού, κρίνονται όμως ασεβή ή ανατρεπτικά και απαγορεύονται στον τόπο προέλευσής τους, υποχρεώνοντας πολλούς συγγραφείς να αυτοεξορίζονται. Ο Σανσάλ δεν ανήκει σε αυτούς. Επιμένει να ζει κοντά στο Αλγέρι, με τη σύζυγο και τις κόρες του, «εξόριστος στην ίδια μου τη χώρα», όπως δηλώνει. Προτιμά την επιτόπια αντίσταση αντί της τύχης του διάσημου μετανάστη, έστω και αν αυτό αποτελεί «επιλογή απόγνωσης μεταξύ δύο αναγκαίων κακών –της ανελεύθερης Ανατολής και της εξίσου πνιγηρής, νεοφιλελεύθερης Δύσης»[5]. Τέτοιοι διχασμοί είναι εμφανείς και στους ήρωες των βιβλίων του, κι ο Γερμανός Μουτζαχεντίν αποτελεί πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα. Μαζί, φανερώνει το γιατί παραμένει οριακή η ανοχή που του δείχνει ένα μεγάλο μέρος του κοινού της χώρας του. Ο υπότιτλος του βιβλίου –το ημερολόγιο των αδελφών Σίλλερ– υποδηλώνει και τη δομή της αφήγησης. Πρόκειται για διαδοχικά παραθέματα από τα ημερολόγια που κρατούν δυο αδέλφια, ο εικοσάχρονος Μάλριχ κι ο τριαντάχρονος Ρασέλ, μεταξύ φθινοπώρου 1994 και χειμώνα 1997. Παιδιά μιας Αλγερινής κι ενός Γερμανού, που βρέθηκε στην Αλγερία μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και βοήθησε τους άνδρες του Εθνικοαπελευθερωτικού Μετώπου, είχαν φύγει να ζήσουν σε συγγενείς της μητέρας τους στο Παρίσι. Εκεί, ο πρεσβύτερος κατάφερε να μορφωθεί και να ευημερήσει ως στέλεχος διεθνούς επιχείρησης, με γαλλίδα σύζυγο και μονοκατοικία σε καθωσπρέπει προάστιο, ενώ ο νεότερος έμεινε να ζει στα όρια της εφηβικής παραβατικότητας στα υποτιμημένα προάστια του βόρειου Παρισιού, με τον σχεδόν αμιγώς μουσουλμανικό πληθυσμό τους. Απομακρυσμένα, λόγω ηλικιακών και κοινωνικών διαφορών, τα δυο αδέλφια ξαναβρίσκονται όταν μαθαίνουν τον βίαιο θάνατο των γονιών τους, εκτελεσμένων από ισλαμιστές σε επίθεση που γίνεται τον Απρίλιο του 1994 στο χωριό τους, στην επαρχία Σετίφ[6] της βορειοανατολικής Αλγερίας. Ο Μάλριχ δέχεται ψύχραιμα την είδηση, ο Ρασέλ νιώθει την ανάγκη να επισκεφθεί τον τάφο των γονιών τους. Μα το ταξίδι στη Σετίφ τον αλλάζει άρδην, καθώς ανακαλύπτει εκεί ότι ο Χανς Σίλλερ, ο πατέρας, ήταν εγκληματίας των ναζιστικών στρατοπέδων εξόντωσης. Γι’ αυτό είχε προτιμήσει να μην απομακρυνθεί ποτέ από το χωριό όπου απέκτησε τον σεβασμό των ντόπιων, με τη συνεισφορά του στον αγώνα τους, την αλγερινή σύζυγο και τους δύο γιους. Χωρίς ούτε μια φορά να ταξιδέψει στη Γαλλία να τους συναντήσει, όπως είχε κάνει η μητέρα τους. Αρντεσίρ Μοχασσίς, Χωρίς τίτλο, 1997, μελάνι και νερομπογιά σε χαρτί, 53 x 44,5 cm. © ARDESHIR MOHASSES TRUST Αυτή η αποκάλυψη αρχίζει να κατατρύχει τον Ρασέλ, σε υπέρτατο βαθμό. Παραμελεί εργασία και σύζυγο, για να ριχτεί στην ανάγνωση κειμένων σχετικών με το Ολοκαύτωμα και στην αναζήτηση πιθανών συντρόφων του πατέρα του, οι οποίοι θα μπορούσαν να επιβιώνουν ακόμη στην Ευρώπη ή στην Τουρκία και την Αίγυπτο. Αλλά όσο βυθίζεται στη φρίκη και τη μάταιη απόπειρα να εξηγήσει πώς ο τρυφερός πατέρας μπορεί να διετέλεσε ναζιστικό κτήνος, τόσο βυθίζεται και στην απελπισία. Ώσπου, μετά δύο χρόνια αυτοβασανισμού, τον οποίο καταγράφει στο ημερολόγιό του, κλείνεται στο γκαράζ της μονοκατοικίας του και πεθαίνει εισπνέοντας τα καυσαέρια του αυτοκινήτου του. Ο θάνατος του Ρασέλ φέρνει το ημερολόγιό του στα χέρια του Μάλριχ. Τότε μόνο ο Μάλριχ πληροφορείται τη δράση του πατέρα τους και τι κόστισε στον αδελφό του η συνειδητοποίηση αυτής της δράσης. Αλλά η δική του αντίδραση αποδεικνύεται τελείως διαφορετική. Αντί να βυθιστεί σ’ ένα ξεκαθάρισμα λογαριασμών με τον νεκρό εγκληματία πατέρα, τα βάζει με τους φονταμενταλιστές ιμάμηδες των προαστίων όπου ζει και τον προσηλυτισμό νεαρών πολεμιστών, στον οποίο επιδίδονται. Επιπλέον, φροντίζει να δημοσιοποιήσει τα ευρήματα του αδελφού του και το ημερολόγιό του, μαζί με το ημερολόγιο που κι ο ίδιος αρχίζει να κρατά μετά την αυτοχειρία του Ρασέλ. Έτσι, η συνολική πλοκή του βιβλίου προκύπτει από την εναλλακτική παράθεση αυτών των ημερολογίων. Η αφήγηση είναι μία –αυτή της αντιπαράθεσης των αντιδράσεων των δυο αδελφών, όταν μαθαίνουν το παρελθόν του πατέρα τους– αλλά οι θεματικές της τρεις. Πρώτη, το τι μπορεί να σημαίνει το Ολοκαύτωμα για τους άμεσους απογόνους των θυτών. Δεύτερη, το πώς είναι δυνατό να εξακολουθούν, δεκαετίες μετά την αποκάλυψη της απόλυτης φρίκης των ναζιστικών στρατοπέδων εξόντωσης, να υφίστανται προτροπές για ανάλογες επιδόσεις, καλυμμένες κάτω από έναν πολιτικό, θρησκευτικό ή και πάλι απροσχημάτιστα φυλετικό μανδύα. Και τρίτη το πώς μπορείς να παραμένεις ο εαυτός σου, εάν προέρχεσαι από μια παλιά αποικία, δίχως να οφείλεις να αφομοιωθείς στην κουλτούρα των αποικιοκρατών αλλά ούτε να επανέλθεις στις αρχαίες παραδόσεις της χώρας καταγωγής. Οι τρεις θεματικές εμπλέκονται με μαεστρία, σε όλο το μυθιστόρημα, όπως με μαεστρία εμπλέκονται τμήματα των ημερολογίων των αδελφών Σίλλερ. Εντείνοντας, σταδιακά, το πώς μεταβάλλεται ο ψυχισμός του καθενός. Υπό το φως όσων μαθαίνει για τον πατέρα του, ο ένας, υπό το φως της αυτοκτονίας του αδελφού του, ο άλλος. Με κορυφαίο αφηγηματικό και ψυχολογικό εύρημα το ότι ο εκγαλλισμένος Ρασέλ αντιδρά σύμφωνα με την παραδοσιακή κουλτούρα, αισθανόμενος ότι κληρονομεί την ενοχή του πατέρα του όσο και το πάθος της εκδίκησης (έστω κι αν το στρέφει ενάντια στον εαυτό του τελικά), ενώ το αγρίμι των προαστίων Μάλριχ, ο οποίος φλέρταρε ως τότε με τα κηρύγματα μίσους των ιμάμηδων της γειτονιάς του, αντιδρά με εντελώς δυτικό τρόπο. Στην αρχή απορώντας με την απόφαση του αδελφού του, στη συνέχεια διερευνώντας τον εμφύλιο σπαραγμό στην Αλγερία, με τα χιλιάδες αθώα θύματα, κι εντέλει στρεφόμενος ενάντια στον ισλαμικό προσηλυτισμό, καταγγέλλοντας τους αιμοδιψείς ιμάμηδες[7]. Βέβαια, σαν παιδί του δρόμου και της δράσης, ο Μάλριχ δεν έχει πρόβλημα να μεταστραφεί ταχύτατα, να αναζητήσει ευθύνες σε πρόσωπα εν ζωή και να κινηθεί εναντίον τους· ενώ ο Ρασέλ, ως διανοούμενος, χρειάζεται να κατανοήσει πριν δράσει. Ο κεραυνός του πατρικού μυστικού εκκινεί μια παρατεταμένη έρευνα από πλευράς του, όπως στον κεραυνό της πατρικής καταγγελίας αντιδρά και ο στοχαστής Άμλετ, επινοώντας ανακριτικά τεχνάσματα σε όλη τη διάρκεια της παράστασης, ώσπου να βεβαιωθεί για την ενοχή του Κλαύδιου πριν αναλάβει δράση. (Δεν είναι τυχαίο ότι η σύζυγος του Ρασέλ ονομάζεται Οφηλία.) Κατά κάποιο τρόπο, η «vita activa» του ενός αδελφού συμπληρώνει την «vita contemplativa» του άλλου[8]. Πριν καταλήξει στην αυτοχειρία, ο πρεσβύτερος των αδελφών Σίλλερ έχει αγωνιστεί να κατανοήσει τι μπορεί να έθελξε τον πατέρα του στα ναζιστικά ιδεώδη και ποιες θηριωδίες διέπραξε εν ονόματί τους. Διαβάζει και ξαναδιαβάζει το Mein Kampf, για να καταλάβει πώς ένα τόσο άθλιο κείμενο μπόρεσε να επηρεάσει ψυχικά υγιείς ανθρώπους σαν τον πατέρα του[9]· διαβάζει και ξαναδιαβάζει τον Πρίμο Λέβι, ζώντας κι ο ίδιος τα μαρτύρια όσων κατέληγαν στο Άουσβιτς[10]· αναζητεί δήμιους σαν τον πατέρα του, για να διεισδύσει στο σκοτάδι του ναζιστικού μυαλού[11]· και μόνο μετά από αυτή τη μακρά πνευματική πορεία κορυφώνει την ενσυναίσθηση με το να δώσει τέλος στη ζωή του όπως τέλειωναν οι ζωές εκατομμυρίων Εβραίων, στους θαλάμους αερίων. Παρά ταύτα, το συγκεκριμένο βιβλίο του Σανσάλ δεν συνιστά, μόνο, μια εξαιρετικά καλογραμμένη καταγγελία του Ολοκαυτώματος. (Η οποία, επιπλέον, ευτύχησε να μεταφραστεί με μεγάλη δεξιότητα στα ελληνικά.) Η στόχευση του συγγραφέα αφορά εξίσου συνθήκες του παρόντος. Ως τεχνικός και στέλεχος διεθνούς επιχείρησης, ο Ρασέλ είναι σε θέση να αντιλαμβάνεται την κολοσσιαία σειρά ρυθμίσεων (συλλήψεις, μεταγωγές, διατήρηση της τάξης στα στρατόπεδα, κατάσχεση και ταξινόμηση των όσων είχαν μαζί τους οι μελλοθάνατοι, αποδοτικότητα κρεματορίων κ.ά.) που εφάρμοζε το ναζισμός. Δείχνει έτσι, με τις περιγραφές του ημερολογίου του[12], το βάραθρο της απανθρωπιάς στο οποίο τείνει να πέσει κάθε στόχευση απολύτως αποτελεσματικής εκμετάλλευσης. Μολονότι τίποτε δεν μπορεί να φτάσει τη φρίκη του Ολοκαυτώματος, οι ιλιγγιώδους πολυπλοκότητας συντονισμοί επιστημόνων και τεχνιτών για να μεγιστοποιηθεί η αποδοτικότητα πετρελαϊκών εξορύξεων, π.χ., εξοντώνουν με ανάλογη αναλγησία στις μέρες μας πλήθη ζωικών ειδών. Πλήθη που όχι μόνο εξαφανίζονται, μα υποφέρουν μέχρι να εκπνεύσουν. Ακόμη περισσότερο επικαιρικές επεκτάσεις ενέχει η αντίδραση του Μάλριχ. Συναισθανόμενος τη θηριωδία στην οποία είχε μετάσχει ο πατέρας τους, ο νεότερος αδελφός δεν αναλαμβάνει να εκδικηθεί με τον παραδοσιακό τρόπο – θανατώνοντας τον αθώο γιο, όπως ο Ρασέλ, στη θέση του ένοχου πατέρα. Προτιμά να αντιμετωπίσει το νέο κακό, αντί να καταριέται το παλιό. Ψάχνει νέα «Mein Kampf» και τους νέους μεγαλορρήμονες κήρυκές τους, για να τα καταγγείλει σε κάθε δυνατή κατεύθυνση. Και τα βρίσκει κοντά του, πολύ κοντά του, μέσα στα περιθωριοποιημένα παρισινά προάστια όπου ζούσε κι όπου και ο ίδιος είχε αρχίσει να πέφτει θύμα της παράφρονος γοητείας τους. «Κάποτε σύχναζα στο υπόγειο του κτιρίου 17», μαρτυρεί στο ημερολόγιό του ο Μάλριχ, «όπου οι αδελφοί λειτουργούσαν τζαμί. Δεν θες και πολύ, στις τρεις συνάξεις τρως κόλλημα. Κι έχει πέντε τη μέρα, χωρίς ούτε μία κενή μες στη χρονιά. Μόνο γι’ αυτά μιλάνε, για την αληθινή ζωή, τον παράδεισο, την τζινά όπως τη λένε, τα ουρί, τους συντρόφους του Προφήτη, τους Αγίους της Χρυσής Εποχής (…) Στην αρχή όλα καλά, τραγουδούσαμε για το κέφι μας, ύστερα όμως ήρθαν κι άλλοι, με επικεφαλής έναν ιμάμη της ΕΙΟ [Ένοπλη Ισλαμική Ομάδα], και η φιλική, χαλαρή ρουτίνα μετατράπηκε σε συνεχή εφιάλτη. Δεν μιλούσαμε για τίποτ’ άλλο πέρα από την τζιχάντ, τους αληθινούς μάρτυρες, τους άπιστους, το λουτρό αίματος, την αυτοθυσία, την εξολόθρευση των άλλων, και βγαίνοντας έξω, μετά το τζαμί, ξαναρχίζαμε τα ίδια. Στο επόμενο κάλεσμα του μουεζίνη ξανακατεβαίναμε στο υπόγειο, με τη μαύρη κορδέλα δεμένη γύρω από το μέτωπο, διψώντας για δράση. Όταν το σχολείο με τιμώρησε άδικα, ο ιμάμης σαν να το χάρηκε: το σχολείο είναι ένα έγκλημα αυτών των σκυλιών, των χριστιανών· το μέλλον βρίσκεται στο τζαμί.» (σ. 40-41). Γραμμένες από τον ήρωα τον Νοέμβριο του 1996 (κι από τον συγγραφέα το 2008), οι παραπάνω αράδες αποτελούν μια συγκλονιστική προφητεία αυτού που συνέβη στο Παρίσι τη 13η Νοεμβρίου 2015. Κι ακόμα, ο διορατικός Μάλριχ επισήμαινε μετά και τη δική του επίσκεψη στο χωριό του πατέρα του: «Όσο βλέπω αυτά που κάνουν οι ισλαμιστές σε εμάς και αλλού, φοβάμαι ότι αν κάποια στιγμή βρεθούν στην εξουσία θα ξεπεράσουν τους ναζί. Παραείναι γεμάτοι μίσος και αλαζονεία για να αρκεστούν να μας εξοντώσουν με αέρια. Αναρωτιέμαι τι μπορούμε να κάνουμε για να τους εμποδίσουμε...» (σ. 241). Δεδομένου ότι αρχίζουν συστηματικές εξοντώσεις παιδιών και ενηλίκων με αναπηρίες εκεί όπου εξουσιάζει το ISIS, όπως μαθαίνουμε τον Δεκέμβριο του 2015, η ομοιότητα ισλαμιστών και ναζιστών καθίσταται απολύτως καταφανής[13]. Επιδέξιος χειρισμός τεχνολογίας του 21ου αιώνα και ένστικτα εποχής των Νεάντερταλ είναι το μόνιμο πρόβλημα. Όσο για το ερώτημα του ήρωα –«τι μπορούμε να κάνουμε για να τους εμποδίσουμε;»– το απαντά ο συγγραφέας με το βιβλίο του: να διαθέτουμε κάτι από την ενσυναίσθηση του Ρασέλ κι αρκετή από την τάση του Μάλριχ να αντισταθεί στη γοητεία του μίσους και στην κληρονομιά των πρωτόγονων κοινοτήτων. [1] Η πρώτη ιστορία βρίσκεται πιο κοντά σε ό,τι άλλες γλώσσες αποκαλούν civilisation, ενώ η δεύτερη πιο κοντά στην έννοια της culture. Στα ελληνικά γίνεται κάποια απόπειρα να διακριθούν οι δύο με την αναφορά σε πολιτισμικές και πολιτιστικές σχέσεις, ενώ ο «πολιτισμός» καλύπτει τόσο τα τεχνολογικά επιτεύγματα όσο και την ψυχική καλλιέργεια. [2] Όπως σημειώνει στο εξαιρετικό βιβλίο του Sapiens (ελληνική μετάφραση εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2015, σ. 348) ο Yuval Noah Harari: «Εξακόσια χρόνια μεσολάβησαν ανάμεσα στη στιγμή που οι κινέζοι αλχημιστές ανακάλυψαν την πυρίτιδα και τη στιγμή που τα τουρκικά κανόνια κονιορτοποίησαν τα τείχη της Κωνσταντινούπολης, αλλά μόλις σαράντα από τη στιγμή που ο Αϊνστάιν απέδειξε ότι κάθε μορφή μάζας μπορεί να μετατραπεί σε ενέργεια μέχρι τη στιγμή που οι ατομικές βόμβες εξαφάνιζαν τη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι.» [3] Ο Λένιν δήλωνε απερίφραστα το 1920 ότι «κομμουνισμός σημαίνει σοβιετική εξουσία και εξηλεκτρισμό όλης της χώρας, αφού η βιομηχανία δεν μπορεί να αναπτυχθεί χωρίς εξηλεκτρισμό». [4] Για την ταυτόχρονη προώθηση τεχνολογικών καινοτομιών και πανάρχαιων δεισιδαιμονιών στη ναζιστική Γερμανία βλ. Jeffrey Herf, Αντιδραστικός μοντερνισμός, Τεχνολογία, κουλτούρα και πολιτική στη Βαϊμάρη και το Γ΄ Ράιχ, μτφρ. Παρασκευάς Ματάλας, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1996. [5] Πβ. σχόλια του επίμετρου, σ. 296. [6] Επαρχία η οποία αποτέλεσε προμαχώνα αντίστασης σε εισβολείς, από τις μάχες με τους Ρωμαίους το 105 π.Χ. μέχρι την εξέγερση του 1945, η οποία προκάλεσε τον θάνατο 100 Γάλλων κι επέφερε φρικτά αντίποινα, με περισσότερους από 20.000 νεκρούς Αλγερινούς, σηματοδοτώντας την έναρξη του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα. [7] Με δυο άκρως σαρκαστικές επιστολές. Μία προς τον υπουργό Εξωτερικών της Λαϊκής Δημοκρατίας της Αλγερίας, για το ότι η κυβέρνησή του αδρανεί να αντιμετωπίσει επιθέσεις φονταμενταλιστών, σαν αυτές που σκότωσαν τους γονείς του, και μία άλλη προς τον υπουργό Εσωτερικών της Γαλλίας, για το ότι η δική του κυβέρνηση αδρανεί να αντιμετωπίσει τη ριζοσπαστικοποίηση των φτωχών νεαρών των υποτιμημένων προαστίων, με αποτέλεσμα πολλοί γάλλοι πολίτες αυτών των προαστίων να ζουν «υπό ισλαμική δικαιοδοσία». (Πβ. σ. 248-50). [8] Όπως θα το έθετε η Χάννα Άρεντ, (βλ. Η ανθρώπινη κατάσταση, Γνώση, Αθήνα 1986, σ. 25-32), μολονότι η «vita contemplativa» του Ρασέλ διόλου δεν οδηγεί στη φιλοσοφική αταραξία. [9] Στις σελίδες 100-102 εκτίθεται μια εκπληκτική κριτική σύνοψη αυτού του βιβλίου. [10] Στις σελίδες 105-109 αναβιώνουν με σπαρακτικό τρόπο οι συνθήκες επιβίωσης εκεί, συνοψίζοντας όσα εκθέτουν πολύ αναλυτικότερα μαρτυρίες από πρώτο χέρι, όπως του Πρίμο Λέβι (Εάν αυτό είναι άνθρωπος, μτφρ. Χαρά Σαρλικιώτη, Άγρα, Αθήνα 1997) ή της Ανέτ Βιβιορκά (Άουσβιτς, 60 χρόνια μετά, μτφρ. Σάμης Ταμπώχ, Πόλις, Αθήνα 2006). [11] Με κάποιες σποραδικές συζητήσεις που θυμίζουν το βιβλίο του Καζίμιερ Μοτσάρσκι Συνομιλίες με ένα δήμιο, μτφρ. Edyta kosiel-Ευαγγέλου, Όλγα Μπεζαντάκου Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2014. [12] Βλ. ιδίως σ. 170-173. [13] Γι’ αυτό και το βιβλίο του Σανσάλ έχει τόσο επιφυλακτική υποδοχή στον αραβικό κόσμο.

Προφητεύοντας το Μπατακλάν

Σύνδεση