Η μαγική λειτουργία της γλώσσας

Laurent Binet: La septième fonction du langage. Qui a tué Roland Barthes?, [Η έβδομη λειτουργία της γλώσσας. Ποιος σκότωσε τον Ρολάν Μπαρτ;], éditions Grasset, Παρίσι 2015, σελ. 496 Κράτησε για πάρα πολύ η εντύπωση των φιλοσόφων ότι αποστολή της εκφοράς λόγου είναι μόνο το να «περιγράφει» καταστάσεις ή γεγονότα, που είτε αληθεύουν είτε όχι. J.L. Austin, How to do Things with Words[1] Ιστορίες με ευχές που εκπληρώνονται και σύντομα οδηγούν στη δυστυχία υπάρχουν πολλές, από την εποχή της Ηούς και του Τιθωνού. Ισχυροί θεοί, καλές μάγισσες ή ευγνώμονα ξωτικά εκχωρούν σε κάποιον την εκπλήρωση ορισμένων ευχών του και σε λίγο αυτός ο κάποιος δεν εύχεται παρά να επιστρέψει στην αρχική του κατάσταση, πριν εκφράσει τις ευχές. Αθανασίες που συνοδεύονται από βασανιστικό γήρας, πλούτη που καταδικάζουν στην απομόνωση, ερωτικά φίλτρα που πιάνουν σε λάθος άτομο κ.ο.κ. πλημμυρίζουν κάθε λογής μύθους. Υπάρχει ωστόσο μια ευχή που αποκλείεται να οδηγήσει σε αντεπιστροφή: το να μπορείς να καθορίζεις τις επιθυμίες των άλλων. Οποιοσδήποτε κάτοχος αυτού του «χαρίσματος» γίνεται, πρακτικά, κυρίαρχος του κόσμου. Ανά πάσα στιγμή, μπορεί να ξεπουλήσει οποιαδήποτε προϊόντα σε οποιαδήποτε αγορά, ν’ αποκτήσει κληρονομιές, να οικοδομήσει αυτοκρατορίες, να σαγηνεύσει τον πιο απρόσιτο ερωτικό σύντροφο, να ξεσηκώσει επαναστάσεις ή να κερδίσει σε κάθε δυνατή εκλογική αναμέτρηση. Ακόμη και αν λυπηθεί μιαν εξουθενωμένη από τη σαγήνη του ερωμένη, λ.χ., δεν θα έχει παρά να της εμπνεύσει την ακύρωση του πόθου της. Στην μη παραμυθένια του εκδοχή, αυτό τo «χάρισμα» ορίζεται ως επιτελεστικός λόγος (discours perfomatif) –ως λόγος που ακαριαία πραγματώνει ό,τι εκφέρεται– και αφορά, δυστυχώς, πολύ πιο πεζές συνθήκες της κοινωνικής ζωής. Όταν ο δήμαρχος δηλώνει στο υποψήφιο ζεύγος: «σας ονομάζω συζύγους», αυτομάτως εκείνοι γίνονται σύζυγοι· όταν ο πρόεδρος μιας συνέλευσης δηλώνει: «άρχεται η συνεδρίαση», μετρά ως μέρος της διαδικασίας μόνον ό,τι συμβαίνει από εκεί και πέρα· ή όταν κάποιος δηλώνει σε κάποιον άλλο «σ’ το υπόσχομαι», καθιστά περίπου εμπράγματο δεδομένο το αντικείμενο της υπόσχεσής του (με την προϋπόθεση, βέβαια, ότι ο υποσχόμενος δεν είναι πολιτικός). Αυτή η μοναδικά αποτελεσματική λειτουργία του λόγου («αποτελεσματική» λόγω των κοινωνικών συμβάσεων, προφανώς) θα μπορούσε να θεωρηθεί και ως μαγική, μια που ξεκινά από εκείνη την απολύτως επιτελεστική δήλωση του Υψίστου: «Γενηθήτω φως», μετά την οποία, ως γνωστόν, το φως ξεχώρισε από το σκότος και άρχισε η δημιουργία του Κόσμου. Για τις καθημερινές επικοινωνιακές συνθήκες των κοινών ανθρώπων όμως, ο λόγος τους περιορίζεται μόνο στις έξι λειτουργίες που διακρίνουν οι γλωσσολόγοι, με πρώτο τον σπουδαίο ρώσο Ρομάν Γιακομπσόν[2]: αναφορική (των συνθηκών ή αντικειμένων στα οποία παραπέμπουν τα λεγόμενα), συναισθηματική (του ύφους με το οποίο εκφράζεται ο ομιλών), γνωστική (της σχέσης που εννοεί να δημιουργήσει με τον παραλήπτη των λεγομένων του), φατική (των δειγμάτων επιβεβαίωσης ότι πομπός και δέκτης τελούν πάντα σε επικοινωνία), μεταγλωσσική (με τις διευκρινίσεων για σημασίες και νοήματα πέρα από τα προφανή) και ποιητική (της αισθητικής αξίας όσων λέγονται, με συνηχήσεις, ομοιοκαταληξίες, λογοπαίγνια, μουσικούς ρυθμούς, παροιμίες, συνθήματα κ.λπ.). Αν υποθέσουμε τώρα πως η επιτελεστικότητα μπορεί να προστεθεί στις άλλες έξι, ως έβδομη λειτουργία (κάτι σαν κορύφωση της πειθούς της γνωστικής λόγου χάρη), κι αν υποθέσουμε, επίσης, πως μ’ ένα συνδυασμό ταλέντου και εργώδους μαθητείας μπορεί κάποιος να φτάσει να τη χειρίζεται με θαυμαστή μαεστρία, γίνεται αμέσως άρχοντας της βούλησης των ατόμων του περιγύρου του. Κάτι σαν μέγας υπνωτιστής ή απόλυτα ασυναγώνιστος δημαγωγός. Ιδιότητα την οποία, βεβαίως, αξίζει να πασχίσει να την αποκτήσει. Πόσο μάλλον αν, χάρη στις μελέτες ενός πολύ σπουδαίου αναλυτή της γλώσσας, η απόκτηση της ιδιότητας έχει συμπυκνωθεί στην ανάγνωση μιας σύντομης συνταγής. Ποιος δεν θα έφτανε μέχρι τον φόνο, σε μια τέτοια περίπτωση, ώστε να πάρει στην κατοχή του τη συνταγή –το άγιο Γκράαλ της πειθούς– και να μετατραπεί σε ανυπέρβλητο χειριστή της 7ης λειτουργίας; Αυτή η ιδεώδης συνταγή αποτελεί το μέγα εύρημα για την ανάπτυξη της πλοκής στο μυθιστόρημα του Λωράν Μπινέ Η έβδομη λειτουργία της γλώσσας. Ποιος σκότωσε τον Ρολάν Μπαρτ; Εύρημα λιγότερο αληθοφανές, ασφαλώς, από εκείνο του Έκο στο Όνομα του ρόδου, με το περί κωμωδίας χαμένο σύγγραμμα του Αριστοτέλη που το κρατά κρυμμένο ο τυφλός βιβλιοθηκάριος στο μεσαιωνικό μοναστήρι, κι επίσης εύρημα λιγότερο φαντασμαγορικό από εκείνο του Νταν Μπράουν στον Κώδικα Ντα Βίντσι, με τον κρυφό γάμο του Ιησού και τους απογόνους του στον γαλλικό θρόνο ως υπέρτατο μυστικό των Μασόνων. Είναι όμως ένα εφάμιλλα ιδιοφυές εύρημα, πολύ πάνω από τα συνήθη κίνητρα εγκλημάτων στην αστυνομική λογοτεχνία, αντάξιο ενός εξαιρετικού συγγραφέα. Ο Ρολάν Μπαρτ, μαζί με τον Φρανσουά Βαλ και την ομάδα του μαοϊκού περιοδικού Tel Quel (όργανο της Προλεταριακής Αριστεράς): τον Φιλίπ Σολέρς, τη γυναίκα του Τζούλια Κρίστεβα και τον Μαρσελέν Πλενέ, επισκέφθηκαν τον Απρίλιο 1974 την Κίνα της «Μεγάλης Πολιτιστικής Επανάστασης» ως επίσημοι προσκεκλημένοι της κινεζικής κυβέρνησης. (Στα ελληνικά κυκλοφορεί το βιβλίο του Ρολάν Μπαρτ, Τετράδια από το ταξίδι στην Κίνα, Πατάκης 2012). Η επάνω φωτογραφία είναι τραβηγμένη από την Τζούλια Κρίστεβα στην Πλατεία Τιεν Αν Μεν. Να έχεις γεννηθεί το 1972 και, στην αρχή των σαράντα σου, να διαθέτεις μια πληρέστατη εποπτεία της εξέλιξης των γλωσσολογικών ρευμάτων του 20ού αιώνα κι όλων των λεπτομερειών στις προσωπικές σχέσεις των επιστημόνων του σχετικού ακαδημαϊκού χώρου, καθώς και όλου του κλίματος στα πολιτικά παρασκήνια της Γαλλίας και της Ιταλίας μεταξύ των δεκαετιών 1970-80, ενώ, ταυτόχρονα, διαθέτεις απαράμιλλο αφηγηματικό ταλέντο, δεν είναι συνηθισμένο. Με τόσο αξιοζήλευτες ιδιότητες, πράγματι, ο Λωράν Μπινέ αναπτύσσει μιαν υπέροχη σπέκουλα πάνω στο τέλος της ζωής του πασίγνωστου σημειολόγου και κριτικού της λογοτεχνίας Ρολάν Μπαρτ[3]. Στις 25 Φεβρουαρίου 1980, ενώ κατευθυνόταν στο Κλοέζ ντε Φρανς για το μάθημά του, ο Μπαρτ χτυπήθηκε από ένα μικρό φορτηγό και μερικές μέρες αργότερα κατέληξε. Πάρα πολλοί, στον άμεσο περίγυρό του όσο και στη διεθνή ακαδημαϊκή κοινότητα, αναρωτήθηκαν εάν ήταν απλό ατύχημα ή αυτοκτονία. Οι περί δολοφονίας εικασίες που κυκλοφόρησαν, επειδή λίγο νωρίτερα ο Μπαρτ είχε συμφάγει με τον Φρανσουά Μιτεράν (αντίπαλο του τότε προέδρου της Γαλλίας Ζισκάρ Ντ’ Εσταίν στις επικείμενες προεδρικές εκλογές), εξανεμίστηκαν γρήγορα. Οι διαδρομές του οχήματος και του καθηγητή είχαν συγκλίνει τελείως συμπτωματικά. Ωστόσο, το ότι ο οδηγός του φορτηγού ήταν βουλγαρικής καταγωγής (όπως η λαμπρή μαθήτρια του Μπαρτ και διάσημη σημειολόγος Τζούλια Κρίστεβα), μαζί με το ότι ο Μπαρτ βρέθηκε χωρίς κανένα προσωπικό ντοκουμέντο κι αναγνωρίστηκε λίγο μετά το χτύπημα από διερχόμενο συνάδελφό του (και όχι κάποιον ελάσσονα, αλλά τον ίδιο τον Μισέλ Φουκώ), επιτρέπουν στον Μπινέ να εξυφάνει μια θαυμαστή πολιτικο-ακαδημαϊκή συνωμοσία. Με τον Ρολάν Μπαρτ να έχει προσδιορίσει τη «συνταγή» για τον δεξιοτεχνικό χειρισμό της 7ης λειτουργίας της γλώσσας, να κρατά το πολύτιμο χαρτί στο πορτοφόλι του και κάποιος να του το υπεξαιρεί, μέσα στην ταραχή από το μοιραίο χτύπημα. Εξ ου και ο πολλαπλών αστυνομικών συνειρμών υπότιτλος: Ποιος σκότωσε τον Ρολάν Μπαρτ; Το ότι ο Μπαρτ βάδιζε αφηρημένος ή στοχαστικός, υπό την επίδραση του κρασιού που είχε πιει με τον Μιτεράν ή της θλίψης που τον διακατείχε από τον πρόσφατο θάνατο της αγαπημένης μητέρας του, κάνουν πιθανό το ενδεχόμενο του ατυχήματος, ίσως κι εκείνο της αυτοκτονίας. Της δολοφονίας πάντως, με τίποτε. Αλλά στον κόσμο της Κοκκινοσκουφίτσας οι λύκοι ρητορεύουν μεγαλοπρεπώς. Κι από τις σελίδες του μυθιστορήματος του Μπινέ παρελαύνει όλη η αφρόκρεμα ρητόρων και σημειολόγων (ως εκείνων που αναλύουν τα τεχνάσματα της ρητορικής), του τέλους της δεκαετίας του 1970 – εποχής παθιασμένης για σημαίνοντα και σημαινόμενα. Η Τζούλια Κρίστεβα και ο Φιλίπ Σολέρς εμφανίζονται από τους πρώτους, ασφαλώς, όπως ο Μισέλ Φουκώ, ο Ζακ Λακάν, ο Λουί Αλτυσέρ, μα και ο Ρομάν Γιακομπσόν, ως ο μεγάλος απών για τον οποίο γίνεται συχνά λόγος. Κρίσιμους ρόλους έχουν επίσης ο Ουμπέρτο Έκο, ο Ζιλ Ντελέζ κι ο Φελίξ Γκουαταρί, ο Ζακ Ντεριντά, ο Τσβετάν Τοντορόφ, η Ελέν Σιξού και ο Φρανσουά Λιοτάρ, όπως ο Νόαμ Τσόμσκι και ο Τζον Σηρλ, από γλωσσολόγους της άλλης πλευράς του Ατλαντικού. Όσο για το πολιτικό καστ της πλοκής, περιλαμβάνει τους: Λωράν Φαμπιούς, Ζακ Λανγκ, Ζακ Αταλί και Ρεζίς Ντεμπρέ, από το επιτελείο του Μιτεράν, μαζί με τον ίδιο τον Μιτεράν. Σε ρόλους φιγκυράν, έστω, δεν θα μπορούσαν να λείπουν ο Ζαν-Πωλ Σαρτρ και η Σιμόν ντε Μπωβουάρ, ενώ σ’ ένα επεισόδιο στην πόλη της Μπολόνια εμφανίζονται, σε χαρακτηριστικό ρόλο, ο σκηνοθέτης Μικελάντζελο Αντονιόνι και η επί μακρόν μούσα του, ηθοποιός Μόνικα Βίτι. Ακόμη, σύντομο αλλά ιδιαίτερα κρίσιμο ρόλο παίζει κάποιος Μορίς Ζαπ, ως γλωσσολόγος, φιλόσοφος και πιο ακριβοπληρωμένος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κορνέλ της Νέας Υόρκης. Όχι τόσο ως συνομιλητής των λοιπών λαμπρών διανοητών, γύρω από τις θέσεις τους περί τις πιθανές ή τις απίθανες λειτουργίες της γλώσσας, αλλά επειδή, με αυτές περίπου τις ιδιότητες, αποτελεί έναν από τους δύο ήρωες του μυθιστορήματος του Ντέιβιντ Λοτζ Changing Places / Αλλάζοντας θέσεις (1975)[4]. Ένα φανταστικό πρόσωπο, δηλαδή, που αναμιγνύεται με τα πραγματικά, αφενός για να δείξει πόσο «αληθινοί» καθίστανται οι μυθιστορηματικοί ήρωες[5], μα και να αμβλύνει, αφετέρου, την αυθεντικότητα των πραγματικών προσώπων που εισέρχονται στην αφήγηση. Μόνον έτσι, υποθέτω, δικαιούται ο Μπινέ να εμφανίζει λ.χ. την Κρίστεβα να ερωτοτροπεί με την κινέζα ερωμένη του Λακάν στη διάρκεια ενός δείπνου που έχει ετοιμάσει αμέσως μετά την κηδεία του Μπαρτ, καλώντας τους διάσημους γνωστούς του· μόνον έτσι, επίσης, μπορεί να εμφανίζει τον Ουμπέρτο Έκο να εξηγεί αμήχανος βασικές αρχές της γλωσσολογίας σ’ ένα μπαρ στην Μπολόνια, αφού προηγουμένως κάποιος νεαρός χίπυ έχει ουρήσει πάνω στο παντελόνι του· ή μόνον έτσι μπορεί να εμφανίζει τον Μισέλ Φουκώ να απολαμβάνει τις ερωτικές υπηρεσίες δυο νεαρών Αράβων. Ομοίως με την υπεροπτική συμπεριφορά του Μιτεράν προς τους επιτελείς του, πολλοί από τους οποίους μετέχουν ακόμα στη γαλλική πολιτική ζωή και θα μπορούσαν να θίγονται από τον τρόπο με τον οποίο τους παρουσιάζει ο Μπινέ να αντιμετωπίζονται από τον σοσιαλιστή ηγέτη. Στιγμιότυπο από την τελετή ανάληψης της εξουσίας από τον Φρανσουά Μιτεράν στις 21 Μαΐου 1981. Ο εκλογικός θρίαμβος του Μιτεράν με αντίπαλο τον Ζισκάρ ντ’ Εσταίν είναι ένα από τα γεγονότα που κρίνουν την λύση του αστυνομικού μυστηρίου. Τα αυθεντικά πρόσωπα γίνονται μυθιστορηματικά, καθώς συγχρωτίζονται μ’ εκείνα της φανταστικής πλοκής, τα οποία, από την πλευρά τους, φορτίζονται επίσης με συνειρμούς αυθεντικότητας. Ο νεαρός πανεπιστημιακός, λ.χ., που αναλαμβάνει να βοηθήσει τον αστυνομικό επιθεωρητή ο οποίος διερευνά την εκδοχή δολοφονίας του Ρολάν Μπαρτ, ονομάζεται Σιμόν Ερζόγκ. Ορθογραφημένος όπως ο Werner Herzog, ο γερμανός συγγραφέας και σκηνοθέτης που μόνιμα εστιάζει τα έργα του σε ήρωες με μοναδικά ταλέντα σε σκοτεινά πεδία[6]. Αλλά και ο ίδιος ο αστυνομικός επιθεωρητής ονομάζεται Ζακ Μπαγιάρ, με σαφή νομίζω παραπομπή στον Pierre Bayard, καθηγητή λογοτεχνίας και συγγραφέα ποικίλων «αστυνομικών» αφηγήσεων γύρω από ήδη διάσημους ήρωες της λογοτεχνίας[7]. Αλίμονο άλλωστε αν, σε μυθιστόρημα με θέμα τον θάνατο ενός διάσημου σημειολόγου, τα ονόματα των πρωταγωνιστών δεν είχαν την ιδιαίτερη σημειολογία τους. Αλλά και εκτός από τα ονόματα, όλη η σχέση νεαρού πανεπιστημιακού και αστυνομικού επιθεωρητή παραπέμπει ευθέως στα ζεύγη ηρώων της πιο κλασικής αστυνομικής λογοτεχνίας: γιατρός Γουάτσον και Σέρλοκ Χολμς, λ.χ., συνταγματάρχης Χάστινγκς και Ηρακλής Πουαρό ή δόκιμος μοναχός Άντσο και ο φραγκισκανός Γουίλιαμ οφ Μπάσκερβιλ (στο Όνομα του ρόδου). Με το ένα μέλος του ζεύγους να εμφανίζεται πάντα πιο αφελές κι ανενημέρωτο, ώστε να προσφέρεται να ταυτιστεί με τον εντυπωσιασμένο από τις επιδόσεις του άλλου μέλους αναγνώστη. Το πώς λύνεται το μυστήριο περί τον θάνατο του Μπαρτ είναι κάτι που η κριτική δεν δικαιούται να εκθέσει, ακόμη και σε αστυνομικό μυθιστόρημα με τόσο ακαδημαϊκή έμφαση, όπως ούτε και το αν υπάρχει ή δεν υπάρχει η συνταγή για τον χειρισμό της 7ης λειτουργίας της γλώσσας, αφού τα δύο σχετίζονται άμεσα. Το μόνο που μπορώ να πω είναι ότι η κατάληξη συνδυάζεται με τη μεγάλη νίκη του Μιτεράν στις προεδρικές εκλογές του 1980. Αλλά πολύ πριν φτάσει ο αναγνώστης να χαρεί την έκπληξη στη λύση του γρίφου, απολαμβάνει μια υπέροχη σειρά από ρητορικές αντιπαραθέσεις πάνω σε θέματα πολιτικής, τέχνης ή φιλοσοφίας της γλώσσας. Τόσο σε επιστημονικά συνέδρια, στα οποία παρίστανται οι ήρωες, όσο σε μια ιδιότυπη, εξωπανεπιστημιακή, Λέσχη Σοφιστείας, όπως θα απέδιδα το Logos Club, την υποτιθέμενη μακρά ιστορία του οποίου εκθέτει δια μακρών ο Ουμπέρτο Έκο (πβ. σ. 233-34). Πρόκειται για κάτι σαν «Fight Club» ρητορικής και πολυμάθειας. Τα μέλη του ιεραρχούνται σε διάφορες βαθμίδες, από του ηδυλόγου (parleur) και του ψευδορρήτορος (rhéteur) μέχρι του γνώστη (dialecticien) και του μεγάλου Σοφιστή, ενώ οι προαγωγές από τη μια βαθμίδα στην επόμενη γίνονται με αντιπαραθέσεις επιχειρημάτων επί θέματος που προτείνεται σε κάθε ζεύγος αντιπάλων σε μιαν από τις περιοδικές συνελεύσεις της Λέσχης. Εκεί, όποιος επιθυμεί να προαχθεί προκαλεί κάποιον άλλο, από ανώτερη βαθμίδα, και πάνω στο διδόμενο θέμα (που μπορεί να είναι, π.χ., το πόσο φασίζουσα έγινε η 5η Γαλλική Δημοκρατία, αν ο προφορικός λόγος υπερέχει του γραπτού ή ποια η σχέση του Μπαρόκ με τον Κλασικισμό), ο κατώτερος εκθέτει μιαν άποψη, την οποία ο ανώτερος πρέπει να αντικρούσει, αναπτύσσοντας την αντίθετη. Όποιος από τους δύο κριθεί ως πειστικότερος, χάρη στην πολυμάθεια, την ευγλωττία και τη σαφήνειά του[8], θεωρείται νικητής. Εάν είναι ο ανώτερος, διατηρεί τη θέση του· εάν ο κατώτερος, καταλαμβάνει τη θέση του άλλου κι εκείνος υποβιβάζεται. Σε κάθε περίπτωση, ο ηττημένος τιμωρείται με τον ακρωτηριασμό ενός δακτύλου των χεριών του, ώστε οι προκλήσεις προς ανωτέρους να μη δοκιμάζονται με ευκολία! Κάτι που σημαίνει πως από τα περισσότερα μέλη της Λέσχης όλο και λείπουν ένα-δυο δάχτυλα. Η περιγραφή τριών τέτοιων συνελεύσεων, στο Παρίσι, στην Μπολόνια και στη Βενετία, δεν πιάνει μεγάλη έκταση στο βιβλίο. Δεν χρειάζεται όμως να τονίσω ότι, μέσα σε μια πλοκή που αναπτύσσεται γύρω από την ύπαρξη του απόλυτα πειστικού λόγου, παίζει πολύ σημαντικό ρόλο η παράθεση σχετικών επιχειρηματολογιών και αντεπιχειρηματολογιών σε αυτές τις συνελεύσεις (στο τέλος μιας από τις οποίες χάνει ένα δάχτυλο ο Αντονιόνι και σε μιαν άλλη ο Φιλίπ Σολέρς παθαίνει πολύ χειρότερα). Πάντως, είτε υπάρχει είτε όχι τέλεια χρήση της 7ης λειτουργίας, ο ίδιος ο συγγραφέας θριαμβεύει σε πειστικότητα όλων των σκηνών και των χαρακτήρων του βιβλίου του. Από τη σχέση Μιτεράν και επιτελών του, που κάπως όπως περιγράφονται θα πρέπει να ήταν[9], μέχρι τις μικρές ή μεγάλες κακίες που οι πιο λαμπρές προσωπικότητες της γαλλικής και διεθνούς ακαδημαϊκής κοινότητας ανταλλάσσουν μεταξύ τους. Κάπως έτσι θα πρέπει να εκδηλώνονταν κι αυτές[10]. Όπως λ.χ. ο ειρωνικός σεβασμός με τον οποίο Κρίστεβα, Σολέρς, Λακάν κ.ά. αντιμετωπίζουν τον Αλτυσέρ, καθηλωμένο σ’ έναν μαρξισμό τον οποίο μετρίως κατέχει και σε μια σχέση δυσφορίας με τη σύζυγό του Ελέν, την οποία πράγματι δολοφόνησε, στραγγαλίζοντάς την λίγο καιρό μετά τον θάνατο του Μπαρτ. Το 2010 ο Λωράν Μπινέ κέρδισε το Γκονκούρ πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα για το: HHhH,[11] τω όντι εξαιρετικό βιβλίο γύρω από τη δολοφονία του Ράινχαρντ Χάιντριχ, ενός από τους μεγαλύτερους δήμιους του Χίτλερ, στην Πράγα του 1942. Ήδη, εκεί, η μυθιστορηματική περιγραφή της προετοιμασίας, της εκτέλεσης και των συνεπειών της δολοφονίας, υφαινόταν αριστοτεχνικά με την ιστορική έρευνα που απαιτούσε η αφήγηση, αλλά και με την έκθεση των αισθημάτων του συγγραφέα, ενόσω επεδίωκε να βιώσει τις σκέψεις και την ψυχολογία των πρωταγωνιστών, πριν να τα εκθέσει με τα αφηγηματικά τεχνάσματα που μετέρχεται κάθε συγγραφέας. Με υπέρτατο δικό του τέχνασμα, βέβαια, ακριβώς αυτή τη διπλή έκθεση – πραγματικών συμβάντων από την ιστορία και διαδικασίας μετατροπής τους σε μυθιστόρημα. Αυτή την κατά κάποιο τρόπο «μεταγλωσσική εγρήγορση» χειρίζεται και στο νέο βιβλίο του, κάνοντας παράλληλα κι ένα εγκώμιο στην ευγλωττία. Όσα ανασύρει ως πληροφορίες για αυθεντικά πρόσωπα και γεγονότα τα συναρμόζει και τα εκθέτει επισημαίνοντας διαρκώς, έμμεσα ή άμεσα, ότι όπως κι αν εκτεθούν σε μιαν αφήγηση περνούν στο μυθολογικό σύμπαν μιας και από πριν αμφισβητήσιμης αυθεντικότητας. Αφού, όπως αναλογίζεται κάποια στιγμή ο νεαρός ήρωας Σιμόν Ερζόγκ: «Μήπως και το κάθε πραγματικό άτομο δεν πιστεύει πως είναι ο πρωταγωνιστής της ίδιας του της ύπαρξης;» (σ. 401) Σε μια κοινωνική πραγματικότητα η οποία διαχέεται σε παιχνίδια ρόλων και σε αφηγήσεις που, οσοδήποτε φανταστικές, πάντα εγκλείουν κάτι εμπράγματο, άγιο Γκράαλ δεν μπορεί παρά να είναι η πειθώ. Ο άμεσος ενστερνισμός από τον δέκτη των όσων ανακοινώνει ο πομπός. Στη λογοτεχνία, αυτό το «χάρισμα» το διαθέτουν εξ ορισμού οι συγγραφείς· κανείς δεν αμφισβητεί πως όσα συμβαίνουν στο αφηγηματικό σύμπαν συμβαίνουν στ’ αλήθεια εκεί. Αυτή είναι η ευτυχία του αναγνώστη. Στην πολιτική όμως, όποτε οι πλειοψηφίες ενδίδουν στην πειθώ ενός χαρισματικού ηγέτη απελπίζονται οικτρά κατόπιν. Αυτή είναι η δυστυχία του ψηφοφόρου. Τι να γίνει; Πόσοι και πόσοι παλιοί εξερευνητές δεν ξεκίνησαν να ανακαλύψουν μονόκερους και το μόνο στο οποίο κατέληξαν ήταν να συναντήσουν ρινόκερους. [1] Βλ. The William James Lectures, Harvard University 1955, Clarendon Press, Oxford 1975. [2] Βλ. Roman Jakobson: Main Trends in the Science of Language, Allen & Unwin, G.B. 1973, και για μια πιο αναλυτική παρουσίαση βλ., του ίδιου, σε γαλλική μετάφραση: Les fondations du langage, éditions du Minuit, Παρίσι 1963. [3] Ο οποίος, στα ίχνη του ιδρυτή της σημειολογίας Φερντινάντ ντε Σωσσύρ, είχε την ευφυέστατη ιδέα να διευρύνει την έννοια των συστημάτων επικοινωνίας και σε κάθε πιθανό ή απίθανο «σύστημα σημασιών». Έτσι, από τις καθημερινές χειρονομίες των ανθρώπων μέχρι τα ρούχα, τα έπιπλα των σπιτιών ή τα αυτοκίνητά τους, όλα έγιναν σημειολογικώς ερμηνεύσιμα. Κι από το 1957, που ο Μπαρτ εξέδωσε τη σχετική μελέτη του με τίτλο Μυθολογίες, η φήμη του δεν έπαψε να επεκτείνεται. [4] Μυθιστόρημα με το οποίο καθιερώθηκε το είδος του «campus novel», του πανεπιστημιακού μυθιστορήματος. Ελληνική έκδοση: Νταίηβιντ Λοτζ, Αλλάζοντας θέσεις, μτφρ. Βασίλης Τομανάς, Πόλις, Αθήνα 1999. [5] Οι αποκαλούμενοι στη θεωρία της λογοτεχνίας «υπεράριθμοι», επειδή πρόσωπα όπως η μαντάμ Μποβαρύ, ο Άμλετ, ο Οιδίποδας ή ο Τζέιμς Μποντ προστίθενται στα αυθεντικά ιστορικά πρόσωπα, χωρίς να έχουν υπάρξει στ’ αλήθεια. [6] Σαν εκείνον τον εμμονικό «Αγκίρε» π.χ. (φιλμ του 1972) ή σαν την πρόσφατη «Βασίλισσα της ερήμου» (2015). [7] Όπως μια ιστορία για το πώς εκείνος που σκότωσε τον πατέρα του Άμλετ δεν ήταν ο θείος του, ο Κλαύδιος, ή μια άλλη για το πώς δεν έπρεπε ο Σέρλοκ Χολμς να αναλάβει την υπόθεση με το σκυλί των Μπάσκερβιλ, καθώς και μια χαριέστατη για το πώς δεν ήταν πραγματικός δολοφόνος εκείνος τον οποίο συνέλαβε ο Πουαρό στο μυθιστόρημα της Άγκαθα Κρίστι Ο φόνος του Ρότζερ Άκροϋντ, μα κάποιος άλλος που δέχτηκε την κατηγορία για να προστατέψει ένα τρίτο πρόσωπο (βλ. Pierre Bayard, Qui a tué Roger Ackroyd?, éditions de Minuit, Παρίσι 1998). [8] Ιδιότητες τις οποίες εγκωμιάζει έμμεσα ο συγγραφέας, ιδιαίτερα εκείνη της σαφήνειας, σαρκάζοντας έτσι όλο το φλερτ της μεταπολεμικής γαλλικής φιλοσοφίας με τον κρυπτικό λόγο του Χάιντεγκερ και την περίφημη «αποδόμηση». [9] Με τον Μπινέ να γνωρίζει κάτι περισσότερο βέβαια, αφού και ο ίδιος διετέλεσε μέλος του επιτελείου στην προεκλογική καμπάνια του προέδρου Φρανσουά Ολάντ. [10] Με τον Μπινέ να γνωρίζει καλά κι από αυτές, ως πανεπιστημιακός που διδάσκει στο 8ο παράρτημα της Σορβόννης, το παλιό δηλαδή πανεπιστήμιο της Βενσέν, όπου η Τζούλια Κρίστεβα είχε υποστηρίξει τη διδακτορική της διατριβή υπό την επίβλεψη του Ρολάν Μπαρτ και πλήθη μαοϊκών ακαδημαϊκών και φοιτητών να παρίστανται στη δοκιμασία. [11] Laurent Binet, HHhH – Himmlers Hirn heist Heydrich, Ο Χάιντριχ είναι ο εγκέφαλος του Χίμλερ, μτφρ. Γιώργος Ξενάριος, Κέδρος, Αθήνα 2015.

Η μαγική λειτουργία της γλώσσας

Σύνδεση