Η Ελλάδα του Βύρωνα (1809-1824)

Ο Βύρωνας επισκέφθηκε για πρώτη φορά την Ελλάδα, με τον φίλο του από το Κέιμπριτζ Τζον Καμ Χόμπχαουζ, στο τέλος του Σεπτεμβρίου 1809. Η χώρα στην οποία αποβιβάστηκε δεν ήταν η Ελλάδα που γνωρίζουμε σήμερα. Ο αρχαίος πολιτισμός, τον οποίο οι περιηγητές ξεκινούσαν να ανακαλύψουν εκ νέου, είχε εξαφανιστεί πριν δυο χιλιάδες χρόνια περίπου, αφήνοντας πίσω μόνο ερείπια. Το σύγχρονο έθνος-κράτος περίμενε ακόμα τον αγώνα του 1821 για να υπάρξει. Η «Ελλάδα» το 1809 δεν ήταν παρά ένας «γεωγραφικός όρος» (όπως θα έλεγε αργότερα για την Ιταλία ο Αυστριακός Καγκελάριος Μέττερνιχ), και αρκετά ασαφής μάλιστα. Με εξαίρεση τα Εφτάνησα, ολόκληρη η σημερινή Ελλάδα ήταν τμήμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αυτό που συνεπήρε τον Βύρωνα από την πρώτη στιγμή δεν ήταν το πρώτο αντίκρισμα με τα αρχαία ερείπια αλλά το τοπίο. «Το σκηνικό ήταν άγριο, ήταν όμως και πρωτόγνωρο», θα αναφωνήσει αργότερα στο ποίημα Τσάιλντ Χάρολντ, εκεί που περιγράφει τη διαδρομή από την Πρέβεζα προς τα βουνά της Ηπείρου και της Αλβανίας. Η πρωτόγονη, άγρια φρεσκάδα αυτού του κόσμου, η ιδιαιτερότητά του σε σχέση με ό,τι είχε δει μέχρι τότε, κυρίευσαν τη φαντασία του νέου που ήταν στο εικοστό πρώτο έτος της ηλικίας του. Ενθουσιάστηκε που χάθηκε κατά τη διάρκεια μιας νυχτερινής καταιγίδας στα περίχωρα του μοναστηριού της Ζίτσας· πανηγύρισε που σώθηκε από ναυάγιο χάρη στους σκληροτράχηλους Σουλιώτες όταν τα κύματα τον έριξαν, μαζί με τον συνοδοιπόρο του, στην ακτή τους. Είδε τη λίμνη, τα παλάτια και τα τζαμιά των Ιωαννίνων, που ήταν την εποχή εκείνη πρωτεύουσα της επικράτειας του τρομερού Αλή Πασά. Πιο βόρεια ακόμη, στο Τεπελένι της σημερινής Αλβανίας, με ενθουσιασμό αλλά και τρόμο συνάντησε τον άνθρωπο που ονόμασε «Μουσουλμάνο Βοναπάρτη» – και που ο Σπύρος Μελάς έναν αιώνα αργότερα θα ονομάσει «το λιοντάρι της Ηπείρου». Μετά από αυτές τις περιπέτειες, στο δρόμο προς τα νότια, ο Βύρωνας και ο Χόμπχαουζ πέρασαν από τους Δελφούς – αλλά και πάλι τον ποιητή τον συνεπήρε η μεγαλοπρέπεια του Παρνασσού που υψωνόταν μπροστά του, την ώρα που ο σύντροφός του έψαχνε μάταια για το αρχαίο μαντείο του Απόλλωνα (την εποχή εκείνη όλος ο αρχαιολογικός χώρος βρισκόταν θαμμένος κάτω από ένα σύγχρονο χωριό). Έπειτα, ανήμερα Χριστούγεννα του 1809, φτάνοντας στην Αθήνα, ο Βύρωνας για πρώτη φορά βρέθηκε αντιμέτωπος με τα ερείπια της κλασικής αρχαιότητας. Η εμπειρία αυτή φαίνεται πως τον εντυπωσίασε αλλά ταυτόχρονα του προκάλεσε μελαγχολία – και μάλιστα για έναν περίεργο λόγο. Λίγες μέρες αφότου έφτασε στην Αθήνα, ο Βύρωνας άρχισε το δεύτερο μέρος του ποιήματός του, στο οποίο ο ήρωάς του φτάνει στην Ελλάδα. Ο ποιητής απευθύνει στους σύγχρονους κατοίκους τα παρακάτω λόγια (στη μετάφραση του Στέφανου Μύρτα (Στ. Σεφεριάδη): Παιδιὰ μονάχα μιᾶς αὐγῆς, ξυπνῆστε ἐλᾶτε, ἐλᾶτε, Μὰ τὸ ἀδιαφέντευτο σταμνὶ μὴ βρίστε ποὖνε ἐκεῖ, Εἶνε Ἔθνους τάφος οἱ μεριὲς τριγύρω ποὺ θωρᾶτε, Θεῶν ποὺ σβύσανε οἱ βωμοὶ πατρίδα μοναχή.[1] Όπως βλέπουμε, ο Βύρωνας φαίνεται ότι φαντάζεται ολόκληρη την Αθήνα σαν μια «υδρία» (σταμνί), ως τον χώρο ταφής του νεκρού πολιτισμού της αρχαιότητας. Ο Βύρωνας δεν μπορούσε να μοιραστεί τον ενθουσιασμό του φίλου του για τα αρχαία ερείπια: γι’ αυτόν μύριζαν θανατίλα. Αυτός ήταν ο λόγος που, κατά τη γνώμη μου, στράφηκε με τόση ένταση εναντίον του Λόρδου Έλγιν στους στίχους που αμέσως ακολουθούν. Εδώ ο Βύρωνας χλευάζει τον συμπατριώτη του μιλόρδο, τον αποκαλεί ληστή, ενώ τις πράξεις του τις χαρακτηρίζει ως ιερόσυλες – κυρίως, όπως φαίνεται, με το σκεπτικό ότι αυτά τα έργα τέχνης ήταν κάποτε ιερά και η διατάραξη της ησυχίας τους ισοδυναμούσε με παρενόχληση των νεκρών. Οι στροφές του Τσάιλντ Χάρολντ που κατακρίνουν τη «βεβήλωση» της Ακρόπολης εκ μέρους του Έλγιν γράφτηκαν στις 3 Ιανουαρίου του 1810 και ακολουθούν αυτές που αναφέρονται στην «υδρία» / σταμνί και στη νεκροκεφαλή: Ἐδῶ, στὴν πέτρα τὴ βαριὰ τώρα ἂς καθίσω μόνος· Σὲ μαρμαρένιο κι’ ἄσειστον ἀκόμα στηλοβάτη.[2] Το χωρίο αυτό είναι γραμμένο από την οπτική γωνία κάποιου που κοιτάζει προς τα πάνω, καθώς είναι καθισμένος σε μια από τις σπασμένες κολώνες του Ναού του Ολυμπίου Διός, στην κοιλάδα του Ιλισού, προς τα «κεῖ ψηλά, / Ὅπου ἡ Παλλάδα ἴσα μὲ χτὲς λημέρευε μονάχη».[3] Το ποίημα Το Προσκύνημα του Τσάιλντ Χάρολντ είναι γεμάτο Ρομαντική μελαγχολία για έναν κόσμο που έχει χαθεί για πάντα. Ο Βύρωνας στα ταξίδια του διέσχισε τη χώρα. Τους πρώτους μήνες του 1810 περιπλανήθηκε στον κόλπο του Μαραθώνα. Μια δεκαετία περίπου μετά από την επίσκεψη αυτή, σε ένα από τα πιο γνωστά και αγαπημένα ποιήματά του, ο Βύρωνας ανακάλεσε τις τότε σκέψεις του: Βλέπουν μέσ’ στὸν Μαραθῶνα τὰ ὁλοτρίγυρα βουνὰ Καὶ θωράει κι’ ὁ Μαραθῶνας τὸ γιαλὸ ποὺ ἁπλώνει χάμου. Στέκω, συλλογιέται ὁ νοῦς μου ξεχασμένος, καὶ γυρνᾶ, Κι’ ὀνειρεύομαι Σε Ἑλλάδα πάλι ἐλεύθερη μπροστά μου[4] Τον Βύρωνα όμως τον ενδιέφεραν οι σύγχρονοι Έλληνες τουλάχιστον όσο τον ενδιέφεραν και οι αρχαίοι. Συνάντησε Έλληνες της ηλικίας του που πίστευαν με πάθος ότι η Ελλάδα μπορούσε να ανακτήσει ακόμα μια φορά την ελευθερία της. Ήταν όμως διστακτικός, και τα επιχειρήματά τους τα αντιμετώπιζε με σκεπτικισμό. Κατά τη διάρκεια του φθινοπώρου και του χειμώνα του 1810-1811, τότε που έμενε στην Αθήνα, στο Μοναστήρι των Καπουκίνων που ήταν εκεί που τώρα βρίσκεται η Πλατεία Λυσικράτους στην Πλάκα, ο Βύρωνας έκανε ενδελεχείς έρευνες για την τρέχουσα κατάσταση της Ελλάδας. Τα αποτελέσματα των ερευνών αυτών τα δημοσίευσε στις σημειώσεις του Τσάιλντ Χάρολντ, που κανείς δεν διαβάζει πλέον σήμερα. Ο Βύρωνας άκουσε με προσοχή τους Έλληνες που συνάντησε, καθώς και τους Άγγλους, Γάλλους και Ιταλούς φίλους που έκανε εκεί, οι οποίοι ενδιαφέρονταν μόνο για τις αρχαιότητες. Διαφωνούσε και με τις δυο πλευρές. Όπως έγραψε και τον Ιανουάριο του 1811, «αντί να αναζητάει κανείς το τι υπήρξαν κάποτε οι Έλληνες, και να πιθανολογεί για το τι μπορεί να γίνουν στο μέλλον, ας τους κοιτάξουμε έτσι όπως είναι». Τα συμπεράσματά του ήταν όμως απορριπτικά: Οι Έλληνες δεν θα γίνουν ποτέ ανεξάρτητοι· ποτέ δεν θα έχουν εθνική κυριαρχία όπως άλλοτε, και θεός φυλάξοι μην την ξαναβρούν!... Είναι γελοίο να μιλάει κανείς, όπως κάνουν τώρα οι Έλληνες, για ξεσηκωμό και ανάκτηση της πρώτης τους ανωτερότητας· επειδή όλοι οι υπόλοιποι λαοί θα έπρεπε να γυρίσουν στη βαρβαρότητα, αφού αναγνωρίσουν την υπεροχή της Ελλάδας. Ο Βύρωνας άφησε τις έρευνες αυτές χωρίς να βρει απαντήσεις στα παραπάνω ζητήματα. Τα χρόνια που ακολούθησαν την επιστροφή του στην Αγγλία το 1811 ήταν τα «χρόνια της δόξας» γι’ αυτόν, γιατί ο Τσάιλντ Χάρολντ έγινε αμέσως ανάρπαστος και ο Βύρωνας έγινε η πρώτη διασημότητα του νεώτερου κόσμου. Εγκατέλειψε την Αγγλία οριστικά το 1816, μετά την αποτυχία ενός γάμου που κράτησε μόνο ένα χρόνο. Από το 1816 μέχρι το 1823 ο Βύρωνας διέμεινε στην Ιταλία. Και απ’ ό,τι φαίνεται, κατά το μεγαλύτερο μέρος της περιόδου αυτής, οι πρώιμες εμπειρίες του από την Ελλάδα είχαν ξεχαστεί. Ανακατεύτηκε στον πολιτικό αγώνα της εθνικοαπελευθερωτικής επανάστασης των Ιταλών κατά του Αυστριακού ζυγού. Πάντα όμως η στράτευσή του γινόταν με μισή καρδιά, και τελείωσε απότομα τον Φεβρουάριο του 1821, όταν το κίνημα ξεθύμανε. Πικραμένος από την πρόσφατη απογοήτευσή του από τους Ιταλούς επαναστάτες, ο Βύρωνας δεν φαίνεται να παρατήρησε καν τις άλλες ειδήσεις που έφταναν στην Ιταλία από τις αρχές Απριλίου: ειδήσεις ενός άλλου επαναστατικού κινήματος, στην Ελλάδα αυτή τη φορά. Η πρώτη αναφορά που κάνει στην επανάσταση της χώρας που κάποτε τον σημάδευσε ως ποιητή γίνεται στις 20 Μαΐου 1821. Στριμωγμένη ανάμεσα σε άλλα νέα, την αναφέρει στον φίλο του Χόμπχαουζ εκείνη την ημέρα, ανακαλώντας τα ταξίδια που έκαναν μαζί στην Ελλάδα: Οι Έλληνες γνωστοί μας άρχισαν τον αγώνα –που σίγουρα είναι δίλημμα για τους Συμμάχους– γιατί δεν μπορούν βέβαια να λάβουν μέρος (ως φιλελεύθεροι)· λαχταράνε όμως ένα νόστιμο μεζέ από την... γαλοπούλα που είναι η Τουρκία [λογοπαίγνιο στα αγγλικά, όπου η ίδια λέξη σημαίνει και τη χώρα και το πουλί]. Το λεξιλόγιο της υψηλής πολιτικής διασταυρώνεται εδώ με τη γλώσσα ενός οικογενειακού καβγά γύρω από το τραπέζι. Δυο εβδομάδες αργότερα θα προσθέσει την ακόλουθη σκέψη σε γράμμα στον Ιρλανδό φίλο του Τομ Μουρ: «Οι Έλληνες! Μα τι νομίζεις; Είναι παλιοί μου γνώριμοι – αλλά δεν ξέρω τι να σκεφτώ. Οψόμεθα.» Δεν υπάρχουν άλλες αναφορές στην Ελλάδα στην αλληλογραφία του Βύρωνα που έχει σωθεί από εκείνο το καλοκαίρι. Η επόμενη εμφανίζεται τον Σεπτέμβριο: «Ποια είναι η γνώμη σου για την Ελλάδα;» θα ρωτήσει τον εκδότη του, Τζων Μάρρεϋ, χωρίς να πει τίποτε άλλο για το θέμα. Αλλά ποια ήταν η γνώμη του ίδιου του Βύρωνα δεν δηλώνει. Εν τω μεταξύ τον Βύρωνα είχε ήδη επισκεφθεί στη Ραβέννα ο φίλος του ποιητής Σέλλεϋ τον Αύγουστο του 1821. Άμεση συνέπεια της επίσκεψης αυτής ήταν η μετακόμιση του Βύρωνα από τη Ραβέννα στην Πίζα, όπου ήδη έμεναν ο Σέλλεϋ και η γυναίκα του Μαίρη (η συγγραφέας του Φρανκενστάιν). Ο Σέλλεϋ και η Μαίρη είχαν γνωρίσει εκεί, στα τέλη του 1820, έναν «ωραίο Έλληνα πρίγκιπα» (με τα λόγια της Μαίρης). Πρόκειται για τον φαναριώτη και μελλοντικό πρωτεργάτη της Ελληνικής Επανάστασης, Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο. Μέχρι να φτάσει ο Βύρωνας στην Πίζα, ο Μαυροκορδάτος είχε ήδη φύγει για την Ελλάδα. Ο Σέλλεϋ όμως έκανε ό,τι μπορούσε για να συστήσει τον φίλο του σε άλλους Έλληνες που γνώριζε και εκεί και στο κοντινό Λιβόρνο. Ο Βύρωνας, βέβαια, φαίνεται ότι προτιμούσε να κρατάει τις αποστάσεις του. Πιστεύω όμως πως η επιρροή του Σέλλεϋ υπήρξε στο θέμα αυτό καθοριστική. Στον πρόλογο του «λυρικού δράματός» του, Ελλάς, που το είχε γράψει τον Οκτώβριο του 1821, ο Σέλλεϋ χαρακτήρισε τους αρχαίους Έλληνες ως «ένδοξα όντα που η φαντασία αρνείται να τα εντάξει στο είδος μας». Στον ίδιο αυτό πρόλογο ο Σέλλεϋ δήλωνε πως «Είμαστε όλοι Έλληνες», και εννοούσε προφανώς ότι όλοι οι Ευρωπαίοι έχουν ένα κοινό χρέος σε αυτά τα «ένδοξα όντα» της αρχαιότητας. Ο Βύρωνας βέβαια ποτέ δεν πείσθηκε για όλα αυτά, αλλά ο απεριόριστος θαυμασμός που είχε ο Σέλλεϋ για την Ελλάδα, ο τόσο διαφορετικός από τη δική του εμπειρία της σύγχρονης πραγματικότητας, ήταν γι’ αυτόν μια πρόκληση. Τελικά, αυτό που πιθανόν επιτάχυνε την κινητοποίηση του Βύρωνα δεν ήταν τα λόγια του Σέλλεϋ όσο ζούσε, αλλά το τραγικό γεγονός του πνιγμού του στις τοσκανικές ακτές τη Δευτέρα 8 Ιουλίου 1822. Επακολούθησε μια περίεργη ιεροτελεστία –επινοημένη από τον ίδιο τον Βύρωνα, όπως πιστεύω– κατά την οποία το λείψανο του φίλου του αποτεφρώθηκε στην ακτή σύμφωνα με την ομηρική παράδοση ταφής των αρχαίων ηρώων. Πιστεύω πως η 16η Αυγούστου 1822 ήταν η στιγμή που ο Βύρωνας άρχισε για πρώτη φορά να προετοιμάζεται νοερά για να πάει και να αγωνιστεί στην Ελλάδα. Ήταν κάτι που χρωστούσε στον νεκρό Σέλλεϋ. Είχε προσφέρει στον φίλο του ηρωική κηδεία, με τον τρόπο των αρχαίων. Στην φαντασία του ο Σέλλεϋ είχε γίνει αρχαίος Έλληνας. Και ο Βύρωνας, ο τύπος του ατίθασου αντάρτη και δημιουργός του Τσάιλντ Χάρολντ και άλλων «βυρωνικών», καταδικασμένων ηρώων, ήταν τώρα έτοιμος να μεταμορφωθεί σε επαναστάτη και να αφοσιωθεί σε έναν πολιτικό αγώνα. Σε διάφορες στροφές του κορυφαίου σατιρικού ποιήματος Δον Ζουάν, οι οποίες γράφτηκαν μόλις λίγες μέρες μετά την αποτέφρωση της σορού του Σέλλεϋ, ο Βύρωνας άρχισε να δηλώνει φανερά τη νέα του ανερχόμενη πολιτική στράτευση: Και θα πολεμήσω, τουλάχιστον με λέξεις (και αν Το φέρει η τύχη – με πράξεις) κατά των εχθρών της Σκέψης] Στη συνέχεια αναγγέλλει το «απόλυτο μίσος / για κάθε μορφή δεσποτισμού σε κάθε έθνος», και παρουσιάζει ξεκάθαρα αυτές τις νέες πολιτικές αρχές: Δεν κολακεύω το λαό· Υπάρχουν αρκετοί Δημαγωγοί και χωρίς εμένα... Ζητώ την ελευθερία των ανθρώπων Τόσο από τον όχλο όσο και από βασιλείς, τόσο από σένα όσο και από μένα. Τελικά, ο φόρος τιμής του Βύρωνα προς τον Σέλλεϋ δεν θα είναι ένα ποίημα αλλά ένας πόλεμος· ένας φόρος τιμής όχι λέξεων αλλά (αν πραγματικά το φέρει η τύχη) πράξεων ενάντια στους εχθρούς της «Σκέψης». Για ένα νέο είδος ελευθερίας, που δεν θα είναι απλά αλλαγή αφεντικών. Αυτή θα είναι η ουσία του πολέμου που θα διεξαγάγει ο Βύρωνας όταν έρθει επιτέλους η ώρα. Έτσι, όταν οι απεσταλμένοι του νεοσύστατου Ελληνικού Κομιτάτου του Λονδίνου έφτασαν τον Απρίλιο του 1823 στη Γένοβα, όπου ο Βύρωνας είχε εντωμεταξύ μετακομίσει, τον βρήκαν έτοιμο και αποφασισμένο. Δήλωσε αμέσως την πρόθεσή του να «ανέβει» στην Ελλάδα και να πάρει ενεργά μέρος. Το Κομιτάτο, με την παρότρυνση του παλιού του φίλου Χόμπχαουζ, δεν ζητούσε τίποτε από τον Βύρωνα παρά μόνο την «ευγενική και εγκάρδια υποστήριξή του» για τον αγώνα, και τυχόν πληροφορίες που θα μπορούσαν να τους είναι χρήσιμες – ακόμα κι αν τώρα θα ήταν κατά δέκα χρόνια παρωχημένες. Η πρόσκληση της Επιτροπής δεν ήταν παρά ο καταλύτης. Στα τριάντα πέντε του ο Βύρωνας ήταν έτοιμος να υιοθετήσει τον «αγώνα» της Ελλάδας. Είχε αρχίσει να γερνάει πρόωρα και αναλογιζόταν με πίκρα το πέρασμα της νεότητάς του, καθώς την πρόβαλλε πάνω στην εξιδανικευμένη εικόνα του νεκρού Σέλλεϋ. Από δω και πέρα, η λέξη «Αγώνας» γράφτηκε γι’ αυτόν με κεφαλαία. «Ο αγώνας δικαιώνει τα πάντα» είχε γράψει σε ένα ποίημα τον Ιανουάριο του 1823. Η απόφασή του πάρθηκε τον Ιούνιο. Από αυτή τη στιγμή, ο Βύρωνας ουσιαστικά γύρισε την πλάτη του στην ποίηση. Μετά την αναχώρησή του από τη Γένοβα τον Ιούλιο του 1823, δεν έγραψε παρά λίγες και σχετικά ασήμαντες γραμμές. Ήταν έτοιμος να μεταμορφωθεί από άνθρωπο των λέξεων σε άνθρωπο της πράξης. Άρθουρ Α. Ντίξον, Η υποδοχή του Λόρδου Βύρωνα στο Μεσολόγγι το 1823, λιθογραφία, ιδιωτική συλλογή. Σύντομα κατάλαβε ότι αυτό δεν σήμαινε αναγκαστικά δράση ένοπλη κατά των Τούρκων. Έφτιαξε μια στρατιωτική στολή και τρεις περικεφαλαίες για τον εαυτό του και για τους συντρόφους του, στο στυλ που θεωρούσαν τότε ομηρικό. Αλλά, όπως παρατήρησε πικρόχολα η Μαίρη Σέλλεϋ (που ζούσε κοντά την εποχή εκείνη) σε φιλικό πρόσωπο στην Αγγλία, «τέτοιες ωραίες περικεφαλαίες δεν είναι φτιαγμένες για να τις κοπανάνε». Στην πραγματικότητα οι περικεφαλαίες μάλλον δεν εμφανίστηκαν ποτέ δημόσια. Ο Βύρωνας αποβιβάστηκε στο Μεσολόγγι στις 24 Δεκεμβρίου 1823 / 5 Ιανουαρίου του 1824, φορώντας έναν άλικο στρατιωτικό χιτώνα. Αλλά την εποχή εκείνη αυτό δήλωνε τόσο πολιτικό όσο και στρατιωτικό αξίωμα. Και σαν πολιτικός θα διακρινόταν ο Βύρωνας στην Ελλάδα τους τελευταίους μήνες της ζωής του. Η Ελλάδα στην οποία επέστρεψε ο Βύρωνας, μετά από απουσία 12 χρόνων, το καλοκαίρι του 1823, ήταν πολύ διαφορετική από αυτή που είχε γνωρίσει κατά το πρώτο του ταξίδι. Δεν γινόταν ένας αλλά δύο πόλεμοι. Δύο χρόνια μετά το ξέσπασμα της επανάστασης είχαν ήδη ελευθερωθεί μεγάλα τμήματα της χώρας. Μια σχετική παύση των εχθροπραξιών στο εξωτερικό μέτωπο έδωσε τη δυνατότητα να γίνουν οι απαραίτητοι λογαριασμοί μεταξύ των Ελλήνων αρχηγών. Από την εσωτερική αυτή πάλη θα σφυρηλατηθεί το μελλοντικό σχήμα της Ελλάδας, του σύγχρονου Ελληνικού κράτους όπως το γνωρίζουμε σήμερα. Η πιο ουσιαστική και ανυπολόγιστης σημασίας συμβολή του Βύρωνα ήταν στα πλαίσια της ρύθμισης αυτής της διχόνοιας. Στην ουσία επρόκειτο για σύγκρουση ιδεολογική, ανάμεσα σε δύο αντίπαλες ομάδες με αντικρουόμενες αντιλήψεις της έννοιας της ελευθερίας. Από τη μια πλευρά ήταν οι οπλαρχηγοί, που είχαν μέχρι πρόσφατα αποδείξει την αξία τους στο πεδίο της μάχης. Ελευθερία γι’ αυτούς σήμαινε απόλυτη αυτάρκεια και αρνούνταν να αναγνωρίσουν άλλη εξουσία πέρα από τη δική τους. Στις γραμμές τους, ο αρχηγός ήταν ο δυνατότερος και ο πιο χαρισματικός, και ο λόγος του ήταν νόμος. Παραταγμένοι ενάντια στους οπλαρχηγούς ήταν οι εκσυγχρονιστές – φαναριώτες που είχαν γαλουχηθεί με τις πολιτικές θεωρίες του Διαφωτισμού και για πρότυπά τους υιοθετούσαν τα επαναστατικά συντάγματα των Ηνωμένων Πολιτειών και της Γαλλίας. Στις 23 Ιουλίου 1823, την ημέρα που ο Βύρωνας σάλπαρε για την Ελλάδα, στην Τριπολιτσά ο αντιπρόεδρος του Εκτελεστικού Σώματος κάλεσε τον Πρόεδρο του Βουλευτικού Σώματος και του δήλωσε πως εάν δεν παραιτηθεί αμέσως θα τον βάλει καβάλα ανάποδα σε ένα γαϊδούρι και θα τον πετάξει έξω από την Πελοπόννησο με το μαστίγιο. Σε τέτοιο σημείο παραλογισμού είχε ξεπέσει το δόγμα του διαχωρισμού των εξουσιών. Ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, αυτός που τον είχε αποκαλέσει κάποτε στην Πίζα το ζεύγος Σέλλεϋ «ο σαρικοφόρος φίλος μας», ήταν τώρα ο μοναδικός διακεκριμένος άνθρωπος στην Ελλάδα που φορούσε Ευρωπαϊκή ρεντιγκότα και χοντρά γυαλιά χωρίς σκελετό. Ο Μαυροκορδάτος ήταν πολυμαθἠς· και μιλούσε οκτώ γλώσσες, αλλά παραιτήθηκε ενόψει τέτοιας ντροπιαστικής απειλής εκ μέρους του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, του ισχυρότερου των οπλαρχηγών. Σύσσωμο το Βουλευτικό πανικοβλήθηκε και έφυγε από την Πελοπόννησο. Για μερικούς μήνες φαινόταν ότι το Εκτελεστικό, όπου κυριαρχούσαν ο Κολοκοτρώνης και οι οπλαρχηγοί, είχε θριαμβεύσει εις βάρος του Μαυροκορδάτου και των εκσυγχρονιστών. Το καλοκαίρι του 1823, ο Βύρωνας δεν προχώρησε πέρα από την Κεφαλονιά που ήταν τότε κάτω από Αγγλική κυριαρχία. Έχει δεχτεί μάλιστα κριτική για τους πέντε μήνες που πέρασε εκεί, επειδή έδωσε την εντύπωση ότι ήταν αργόσχολος. Δεν ήταν όμως. Διπλωματικές αποστολές διέσχιζαν θάλασσες, ορεινά περάσματα δαρμένα από τη βροχή, και φουσκωμένα ποτάμια. Εβδομάδες ολόκληρες περνούσαν για να φτάσουν τα γράμματα από τη μια μεριά της Ελλάδας στην άλλη. Τον Δεκέμβριο όμως ο Βύρωνας ήξερε πλέον τι γινόταν και είχε πάρει τις αποφάσεις του. Δεν είχε νόημα να προσπαθεί να κρατάει ισορροπίες ανάμεσα στις ελληνικές φατρίες. Διακυβευόταν η «παλιγγενεσία ενός έθνους», εξηγούσε. Και για τον σκοπό αυτό, ο Βύρωνας τάχθηκε με το μέρος του Μαυροκορδάτου και των εκσυγχρονιστών. Αυτός είναι ο λόγος που στα τέλη Δεκεμβρίου ξεκίνησε για το Μεσολόγγι. Είχε μόλις φτάσει εκεί ο Μαυροκορδάτος με ένα στόλο από την Ύδρα και τις Σπέτσες. Ο Βύρωνας κουβάλησε μαζί του περισσότερες από 4000 στερλίνες δικά του χρήματα για να πληρώσει τους μισθούς αυτού του στόλου. Αυτό ήταν δάνειο, αλλά έδωσε και άλλες 2000 επιτόπου για να πληρώσει τους Σουλιώτες στρατιώτες που σχημάτισαν τον «Λόχο του Βύρωνα». Στο διάστημα αυτό ο Βύρωνας είχε διαμορφώσει μια αρκετά εκσυγχρονισμένη άποψη της δύναμης που έχει ο οικονομικός παράγοντας στις υποθέσεις των κρατών. Δούλεψε ακατάπαυστα στο πλευρό του Μαυροκορδάτου για να εξασφαλίσει πόρους και να αναπτύξει τις βασικές αρχές μιας οικονομικής πολιτικής στην Ελλάδα. Ουσιαστικό ρόλο θα έπαιζαν φυσικά η διπλωματία και η αναγνώριση από ξένες δυνάμεις. Και στους δύο αυτούς χώρους το όνομα του Βύρωνα λειτούργησε ως μαγνήτης. Όταν πέθανε, η πρώτη δόση του ποσού των 800.000 λιρών, που είχαν υποσχεθεί και που είχε συγκεντρωθεί από ιδιώτες συνδρομητές στο Λονδίνο, είχε ήδη σταλεί με προορισμό την Ελληνική κυβέρνηση. Ο Βύρωνας εκμυστηρεύτηκε στον έμπιστο υπολοχαγό του, τον Ιταλό κόμη Πιέτρο Γκάμπα, τα μακροπρόθεσμα σχέδιά του: οι αρχές οι οποίες είναι τώρα σε ισχύ στην Ελλάδα θα δείξουν σταδιακά την αποτελεσματικότητά τους και εδώ και σε άλλες χώρες… Δεν είμαι σε θέση … να εκτιμήσω σε τι επίπεδο θα φτάσει η Ελλάδα. Μέχρι τώρα [η χώρα αυτή] αποτελούσε θέμα ύμνων και ελεγειών διαφόρων φανατικών και άλλων ενθουσιωδών θαυμαστών· τώρα όμως θα τραβήξει την προσοχή του πολιτικού. Κατά την άποψη του Βύρωνα, η Ελληνική Επανάσταση συνιστούσε πρόσφορο έδαφος προκειμένου να δοκιμαστεί ένα νέο είδος πολιτικής – τέτοιο που ο ίδιος ευελπιστούσε να το μιμηθούν κι άλλοι. Το νέο κράτος δεν θα εισήγαγε απλά ένα πολιτικό σύστημα από αλλού: σκοπός ήταν να προσελκύσει κανείς την προσοχή του Ευρωπαίου πολιτικού στην Ελλάδα, και όχι το αντίθετο. Όπως είπε και σε έναν άλλο έμπιστό του στο Μεσολόγγι, τον πυροβολητή Ουίλλιαμ Πάρρυ, μια καινούργια χώρα χρειάζεται «ένα σύστημα διακυβέρνησης … που να ταιριάζει στο επίπεδο και τις ανάγκες του λαού». Οι εκατό μέρες του Βύρωνα στο Μεσολόγγι έχουν παρεξηγηθεί πολύ. Η πραγματική του δουλειά στην Ελλάδα επρόκειτο ν’ αρχίσει με την άφιξη του δανείου από το Λονδίνο, και είχε πολύ συγκεκριμένα σχέδια για το πώς θα έπρεπε να χρησιμοποιηθεί. Το τραγικό ατύχημα του θανάτου του στις 7/19 Απριλίου επισκίασε έκτοτε την πραγματική φύση τού τι ήταν αποφασισμένος να πετύχει στην Ελλάδα ο Βύρωνας – ένα κατόρθωμα που ο ίδιος, στο έργο του Δον Ζουάν, είχε ονομάσει «πολιτική οικονομία». Αποτέλεσμα της συνεργασίας μεταξύ του Βύρωνα και του Μαυροκορδάτου το 1824 ήταν η τελική εφαρμογή, στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος, της ανερχόμενης ακόμα έννοιας του έθνους-κράτους, όπως την ξέρουμε σήμερα. Στην μακροπρόθεσμη πολιτική ιστορία της Επανάστασης, η παρουσία του Βύρωνα στην Ελλάδα, η σύνταξή του με τον Μαυροκορδάτο, και ο ρόλος του στην προώθηση του Βρετανικού δανείου, ήταν όλοι σημαντικοί παράγοντες στην αντιπαράθεση εκσυγχρονιστών και οπλαρχηγών. Εάν νικητές του αγώνα αυτού είχαν αναδειχθεί ο Κολοκοτρώνης και οι άλλοι οπλαρχηγοί, τότε η Ελλάδα, ή πιθανότερα διάφορες περιοχές της χωριστά η μία από την άλλη, ίσως να είχαν επιτύχει την ίδια μορφή de facto αυτονομίας με αυτή που είχε εξασφαλίσει η Σερβία μεταξύ 1815 και 1878 ή η Σάμος μέχρι το 1912 – σύμφωνα με το σύστημα διεθνούς δικαίου της εποχής, ωστόσο, θα παρέμενε υπό Οθωμανική κυριαρχία. Η Ελλάδα αντιθέτως έγινε το πρώτο έθνος-κράτος στη νεότερη Ευρώπη που κέρδισε πλήρη εθνική κυριαρχία σύμφωνα με τον νόμο – και έγινε έτσι το πρώτο νέου τύπου εθνικό κράτος που έκτοτε έχει γίνει κανόνας στην Ευρώπη και τον υπόλοιπο κόσμο. Η Ελλάδα για την οποία πολέμησε ο Βύρωνας είναι η Ελλάδα που γνωρίζουμε και αγαπούμε σήμερα, με όλα της τα προβλήματα και τον διχασμό στην κοινωνία της, που έχει τις ρίζες του σε εκείνη την εσωτερική διαμάχη της δεκαετίας του 1820 και την αποδοχή των ξένων δανείων. Αυτή η Ελλάδα είναι η Ελλάδα του Βύρωνα. — Μετάφραση: Λιάνα Γιαννακοπούλου [1] Lord Byron, Τραγούδια για την Ελλάδα, μτφρ. Στέφανου Μύρτα (Μπάυρον 1983), σ. 78. [2] Ό.π., σ. 80. [3] Ό.π., σ. 80. [4] Ό.π., σ. 64.

Η Ελλάδα του Βύρωνα (1809-1824)

Σύνδεση