Η υποχρέωση της μνήμης

Ρένα Μόλχο, Το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων. Μελέτες ιστορίας και μνήμης, Πατάκη, Αθήνα 2014, σελ. 238 «Είπε πως άκουσε για κάποια στρατόπεδα στην Πολωνία, ειδικά για Εβραίους… Κανονικά σφαγεία. Φήμη θα είναι μάλλον, μα υπέθεσα πως εσύ θα ήθελες να το ξέρεις».«Γιατί ειδικά εγώ», ρώτησε ο Βίκτωρ. «Δεν θα έπρεπε να ενδιαφέρει τους πάντες;» Βασίλι Γκρόσμαν, Ζωή και πεπρωμένο Μπορεί κανείς να θεωρεί τον εαυτό του «προοδευτικό» με διάφορα κριτήρια. Επειδή ψηφίζει αριστερά κόμματα, επειδή ενισχύει τους αστέγους, επειδή διαχωρίζει τα απορρίμματα για ανακύκλωση ή επειδή εγκρίνει τους γάμους ομοφυλοφίλων. Αλλά τα ουσιώδη κριτήρια είναι δύο: πρώτον, να αντιτίθεται στη θανατική ποινή –χωρίς καμία εξαίρεση για κανένα· και, δεύτερον, να θεωρεί ότι το Ολοκαύτωμα αποτελεί την απόλυτη φρίκη της ιστορίας – κορυφαία και μοναδική, μη συγκρινόμενη με καμιάν από τις όχι λίγες, αλίμονο, εξολοθρεύσεις πληθυσμών ή άλλες κατά καιρούς γενοκτονίες. Κι ακόμα, θα πρόσθετα πως διάφοροι χαρακτηρισμοί του είδους: «οικονομικό ολοκαύτωμα» ή «ολοκαύτωμα ιδεών» κ.ά. δεν επιτείνουν τη σημασία μιας οικονομικής κρίσης ή κάποιων ιδεολογικών διώξεων, αλλά, αντίθετα, αμβλύνουν τη θηριωδία της μεθοδικής και με κάθε μέσο εξόντωσης των ανά τον κόσμο Εβραίων. Την πορεία αυτής της αβυσσαλέας φρίκης την έχουν μελετήσει κι απεικονίσει εκατοντάδες ιστορικοί ή καλλιτέχνες μέχρι σήμερα, αλλά τα αμέτρητα επεισόδια των επιμέρους πλευρών της θα εξακολουθήσουν να τροφοδοτούν πολλές ακόμη γενιές επιστημόνων, λογοτεχνών ή ζωγράφων. Παρά την πληθώρα ειδικών μουσείων σε όλη την υφήλιο, παρά την εγκυρότητα παλιότερων ιστορικών όπως ο Σαούλ Φριντλέντερ ή νεότερων όπως ο Μαρκ Μαζάουερ[1], παρά τις αυθεντικές μαρτυρίες συγγραφέων όπως ο Πρίμο Λέβι[2] ή τις εμπνευσμένες μυθοπλασίες νεαρών συγγραφέων όπως ο Τζόναθαν Λίττελ[3] και παρά τους συγκλονιστικούς πίνακες ενός Φέλιξ Νουσμπάουμ (Felix Nussbaum, 1904-1944), που άφησε την τελευταία του πνοή στο Άουσβιτς, ή τους πίνακες και τα γλυπτά ενός Νταβίντ Ολέρ (David Olère, 1902-1985), που πέρασε από στρατόπεδα εξόντωσης κι επιβίωσε ως το 1985, τίποτε δεν κλείνει οριστικά αυτό το κολοσσιαίο θέμα, «εκτός κι αν το ανθρώπινο γένος παραιτηθεί από την ύπαρξή του»[4]. Ούτε καν οι ιστορικές πραγματείες για τις σχέσεις πραγματικότητας και μεταγενέστερων αποτιμήσεών της[5]. Γι’ αυτό και η πιο περιφερειακή μαρτυρία, η πιο λεπτή απόχρωση ή η ιδιαιτερότητα μιας προσωπικής εμπειρίας γίνονται το ίδιο σημαντικές με τις πλέον κεντρικές. Το βιβλίο της Ρένας Μόλχο, αφοσιωμένης ιστορικού της μακραίωνης παρουσίας των Εβραίων στην Ελλάδα, δεν καταπιάνεται με λεπτομέρειες. Μπορεί οι 75.000 Έλληνες Εβραίοι που εξοντώθηκαν την περίοδο 1942-45 να αποτελούν μικρό ποσοστό μπρος στα έξι εκατομμύρια θυμάτων του Ολοκαυτώματος, αλλά είναι από τα κορυφαία στην ευρωπαϊκή ήπειρο, αφού φτάνει στο 87% ως προς το σύνολο των Ελλήνων Εβραίων και στο 96% για τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης ειδικά. Η συγγραφέας εστιάζει πολλά από τα κείμενα που απαρτίζουν το βιβλίο της στην εξήγηση αυτών των δραματικά υψηλών ποσοστών: στον ενδημούντα στην ελληνική κοινωνία αντισημιτισμό και στη σχετικά κλειστή και άρα άμεσα διακριτή εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης, παρά τη συμμετοχή των στρατεύσιμων Εβραίων στον ελληνικό στρατό και την ηρωική διάκριση πάρα πολλών στο αλβανικό μέτωπο. Παράλληλα, στα ίδια ή σε άλλα κεφάλαια, η Ρένα Μόλχο αναλύει την αποτύπωση και τη διαχείριση αυτής της απώλειας στη συλλογική μνήμη της λοιπής ελληνικής κοινωνίας. Αλλά αυτά δεν είναι τα μόνα προσόντα του βιβλίου. Υπάρχουν πολλά ακόμη. Το κυριότερο προσόν κατά τη γνώμη μου, πριν οτιδήποτε άλλο, είναι το αυστηρά επιστημονικό του ύφος, μεθοδικό στην ανάπτυξη και στην παράθεση των τεκμηρίων. Το θέμα προσφέρεται πηγαία για συναισθηματικές προσεγγίσεις και συγκινησιακές αξιολογήσεις, ιδίως όταν ο μελετητής είναι απόγονος των ελάχιστων διασωθέντων Εβραίων της Θεσσαλονίκης. Ωστόσο η συγγραφέας καταφέρνει να καταγράφει συγκεκριμένα επεισόδια, να ανιχνεύει λεηλασίες περιουσιών, να αναλύει ατιμωρησίες καταπατητών, δωσιλόγων και ναζί δολοφόνων ή να συνοψίζει εκτενείς συνεντεύξεις υπέργηρων επιζησάντων και αυτοπτών μαρτύρων, χωρίς καταγγελτικά ξεσπάσματα και χωρίς σπαραξικάρδια παραθέματα. Το μόνο που ενίοτε διακρίνει ο αναγνώστης, ως συναισθηματική εμπλοκή της συγγραφέως, είναι μια αόριστη πικρία για την ροπή της ανθρωπότητας να λησμονεί, να αμβλύνει και να παραποιεί. Δύσκολα, πράγματι, ακόμη και ο πιο αντικειμενικός ιστορικός μπορεί να συμβιβαστεί με την επιβίωση φυλετικών προκαταλήψεων μετά το Άουσβιτς. Πολύ χαρακτηριστικά, το πρώτο κεφάλαιο διατρέχει την ιστοριογραφία για το Ολοκαύτωμα των Εβραίων της Ελλάδας, επισημαίνοντας τη θλιβερή έφεση αρκετών προσεγγίσεων (αρχής γενομένης από εκείνη του Δ.Ι. Μαγκριώτη το 1949[6]) να συρρικνώνουν το ελληνικό Ολοκαύτωμα σε υπόθεση αμιγώς εβραϊκή. Παράλληλα, βεβαίως, επισημαίνει και άλλες, νεότερες προσεγγίσεις, οι οποίες τις δυο τελευταίες δεκαετίες εξετάζουν βαθύτερα αίτια και φαινόμενα δωσιλογισμού ή εντάσσουν με μαεστρία τη μικροϊστορία στη μακροϊστορία, δένοντας το γενικό με τις προσωπικές εξιστορήσεις δεκάδων προσωπικών εμπειριών[7]. Το δεύτερο κεφάλαιο εξειδικεύεται στις σχέσεις εβραϊκής γενοκτονίας και εθνικής μνήμης στην πόλη της Θεσσαλονίκης. Το τρίτο στη βασανιστική ανασυγκρότηση της κοινότητας μετά την Απελευθέρωση και στις λεηλασίες των περιουσιακών στοιχείων της (καταστημάτων, κατοικιών κ.ά.). Το τέταρτο επισκοπεί τις παραποιημένες εικόνες περί την εξόντωση των Εβραίων και την απόδοση ευθυνών στα ίδια τα θύματα, ενώ ένα πέμπτο κεφάλαιο καταγράφει το φάσμα βασανιστηρίων που συχνά προηγούνταν της θανάτωσης σε πολλά στρατόπεδα εξόντωσης, κορυφώνοντας έτσι τη θηριωδία. Το δεύτερο μέρος του βιβλίου, με τέσσερα κεφάλαια, καταπιάνεται με πτυχές της συνείδησης του Ολοκαυτώματος στη μεταπολεμική Ελλάδα. Σχετικά με τη διδασκαλία του Ολοκαυτώματος στα σχολεία, με την υποδοχή των θεατρικών έργων του Μάνθου Κρίσπη (Εβραίου που έζησε τις διώξεις στην κατοχική Αθήνα) από τους θεατρικούς κριτικούς της δεκαετίας του 1960, καθώς και σχετικά με τη διερεύνηση των ευθυνών για την εξόντωση των ρωμανιωτών Εβραίων στα Ιωάννινα, όπως εκείνη των Εβραίων στη βουλγαροκρατούμενη Καβάλα. Το πολύ ενδιαφέρον, σε αυτό το τελευταίο κεφάλαιο, είναι η εκτενής μαρτυρία ενός βούλγαρου στρατιώτη που μετείχε στη βίαιη συγκέντρωση των Εβραίων της πόλης από την τοπική αστυνομία, πριν τον οριστικό εκτοπισμό, δείχνοντας ότι μεταξύ εκείνων που συνεργούσαν με τους δήμιους παρέμενε πότε-πότε και κάποια ανθρώπινη ενσυναίσθηση. Τέλος, ένα τρίτο μέρος του βιβλίου, με τρία κεφάλαια και δύο παραρτήματα, ολοκληρώνει τη μεθοδική τεκμηρίωση του συνόλου. Καταγράφει τους τρόπους με τους οποίους λαμβάνονται συνεντεύξεις από επιζήσαντες του Ολοκαυτώματος ή από κάποιους που παρέστησαν σε εκτοπισμούς, ώστε οι μαρτυρίες τους να ανασύρουν όσο γίνεται πιο αντικειμενικές μνήμες· παραθέτει δείγματα τέτοιων μαρτυριών, σταχυολογώντας και συνοψίζοντας τέσσερις προσωπικές «ιστορίες»· και καταχωρεί (στα παραρτήματα) καταλόγους ισραηλιτικών καταστημάτων στη Θεσσαλονίκη ή σελίδες από νομοθετήματα της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως δημοσιευμένα επί Κατοχής και μετά την Απελευθέρωση. Όπου με θρασύτητα, θα έλεγα, φανερώνονται οι τεχνήεσσες ιδιοποιήσεις εβραϊκών περιουσιών, αποσείοντας την κρατική ευθύνη. Επανέρχομαι στο κυρίως προσόν του βιβλίου. Ο αφανισμός των Ελλήνων Εβραίων υπήρξε από τους πιο «αποτελεσματικούς». Από τα 80.000 άτομα σε 31 κοινότητες στα αστικά κέντρα όλης της χώρας απέμειναν μόλις 5.000. Ιδίως στη Θεσσαλονίκη, την προπολεμικά πολυπληθέστερη κοινότητα, οι αντίστοιχοι αριθμοί είναι περίπου 2.000 από τους 50.000. Κάθε σχετική αναφορά δικαιούται, νομίζω, να εκπέμπει άμεσες ή έμμεσες μομφές τόσο για την αναλγησία των Χριστιανών συμπολιτών, που ελάχιστα κάλυψαν τους διωκόμενους, όσο και για την απληστία με την οποία πολλοί επωφελήθηκαν, ιδιοποιούμενοι εβραϊκές περιουσίες, και παρέμειναν ατιμώρητοι στα μεταπολεμικά χρόνια. Ωστόσο, η μελέτη αποφεύγει να ενδώσει σε τέτοιου είδους συναισθηματικές εξάρσεις. Χαρακτηριστικές οι ευάριθμες φωτογραφίες που ενσωματώνονται στη μέση του βιβλίου: επιμένουν στην τεκμηρίωση, αποφεύγοντας συγκινησιακές κορυφώσεις. Μόνο οι δυο τελευταίες, από τη συγκέντρωση των γιαννιωτών Εβραίων που ανάμεσα σε γερμανούς στρατιώτες και έλληνες χωροφύλακες ετοιμάζονται για τη μεταγωγή τους στα πολωνικά κρεματόρια, δημιουργούν μια αίσθηση αποτροπιασμού. Παιδιά, γυναίκες και άντρες κάθε ηλικίας, με στοχαστικά βλέμματα και λιτές αποσκευές, προσέρχονται στωικά στο ξεκίνημα του ταξιδιού χωρίς επιστροφή. Γνωρίζοντας και μη γνωρίζοντας μαζί, ότι γίνονται τα θύματα της μέγιστης αδικίας στην παγκόσμια ιστορία. Ακόμη και οι σποραδικές επισημάνσεις για τον υφέρποντα αντισημιτισμό της εποχής μας, την απροθυμία διαφόρων Αρχών να αναγνωρίσουν παλιότερες ευθύνες ή, αντίθετα, την προθυμία διαφόρων προσωπικοτήτων (όπως ο Μίκης Θεοδωράκης το 2003) να αποδώσουν συνωμοτικές προθέσεις στον παγκόσμιο εβραϊσμό και να ενοχοποιήσουν τα θύματα, έχουν χαρακτήρα παράθεσης τεκμηρίων, όχι απόδοσης μομφών. Με ανάλογο χαρακτήρα εξάλλου, χωρίς εγκωμιασμούς ή δοξολογίες, παρατίθενται και οι περιπτώσεις Χριστιανών που βοήθησαν Εβραίους να κρυφτούν και να σωθούν (συνήθως διαφεύγοντας στο βουνό) ή κράτησαν παιδιά εκτοπιζομένων στα σπίτια τους, καθώς και οι περιπτώσεις (ιδίως στην Αθήνα) Εβραίων τους οποίους οι εκκλησιαστικές αρχές βοήθησαν να εμφανιστούν ως Χριστιανοί και να επιβιώσουν με πλαστές ταυτότητες. Το βιβλίο της Ρένας Μόλχο δεν θεωρητικολογεί ούτε «λογοτεχνίζει». Καταγράφει και τεκμηριώνει, με τη μεθοδικότητα του ιστορικού που έχει επί μακρόν προσηλωθεί στο θέμα του. Ωστόσο, το ίδιο το θέμα περιέχει πτυχές που μόνο σαν επινοήσεις μιας δραματουργικής φαντασίας μπορεί να τις συλλάβει ο σύγχρονος νους. Η ιστορία του πατέρα του Ισαάκ Μπενσουσάν, λόγου χάρη, ενός από τους επιζήσαντες του Ολοκαυτώματος, ο οποίος με δυσκολία και μετά από δικαστικούς αγώνες κατάφερε να στεγαστεί σε ένα από τα δωμάτια του πατρικού του σπιτιού, όταν επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη (βλ. σ. 82), είναι σαν να βγαίνει αυτολεξεί από τις σελίδες του μυθιστορήματος του Βασίλι Γκρόσμαν Ζωή και πεπρωμένο[8]. Όπου η νεαρή γειτόνισσα υποχρεώνει την Εβραία μητέρα ενός από τους ήρωες να μεταφερθεί «στο μικρό δωμάτιο πίσω από την κουζίνα», για να καταλάβει εκείνη το υπόλοιπο σπίτι. Θα έλεγε κανείς πως η μακρά παράδοση του εβραϊσμού σε πολύ μεγάλους αφηγητές (από τους προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης μέχρι τον Ισαάκ Μπάσεβιτς Σίνγκερ ή τον Άμος Οζ) συνδυάζεται με την κακοτυχία ενός λαού που επί αιώνες ονειδίζεται και διώκεται βάσει επινοημένων από τη λογοτεχνία κατηγοριών. Τα λεγόμενα Πρωτόκολλα των σοφών της Σιών, π.χ., εμπνευσμένα από φτηνά γαλλικά μυθιστορήματα του τέλους του 19ου αιώνα και παρουσιασμένα στον Τσάρο της Ρωσίας από πράκτορες της μυστικής του αστυνομίας, ώστε να ενισχυθεί η θέση τους στην προστασία του θρόνου, αποτελούν το κατεξοχήν παράδειγμα. (Αυτά, εξάλλου, στήριξαν και τους ισχυρισμούς του Χίτλερ στον Αγώνα του ενάντια σε μια εβραϊκή συνωμοσία παγκόσμιας κυριαρχίας, όπως και νεότερες αντισημιτικές απόψεις.) Ομοίως, ιστορίες εμπνευσμένες από σκοτεινά μεσαιωνικά παραμύθια, με θανατώσεις βρεφών, σατανιστικές τελετές και βιασμούς παρθένων, στήριξαν μια γενικευμένη καχυποψία προς τους Εβραίους και την απάθεια την οποία επέδειξαν οι ευρωπαϊκοί πληθυσμοί σε μαρτύρια και εκτοπισμούς που έβλεπαν να συντελούνται μπρος στα μάτια τους, ακόμη κι αν δεν υποψιάζονταν την αδιανόητη τελική κατάληξη. Πίσω από όλη αυτή την καχυποψία και την απάθεια, βέβαια, βρισκόταν πάρα πολύ συχνά η χυδαία βλέψη στην ιδιοποίηση περιουσιών, στην υπεξαίρεση αγαθών ή στην υποκλοπή επαγγελματικής πελατείας. Κοντολογίς, στο πλιάτσικο προκομμένων συμπολιτών, το οποίο παρέσυρε στον αφανισμό κι ένα τεράστιο ποσοστό φτωχών ή πάμπτωχων Εβραίων που, όπως σε κάθε θρησκευτική κοινότητα, ζούσαν δίπλα στους πιο ευκατάστατους. Ειδικά στη Θεσσαλονίκη, δεν ξέρω αν λειτούργησε περισσότερο η παραδοσιακή προκατάληψη, η εθνικιστική προπαγάνδα ή η ιδιοτελής βλέψη (όπως με τη σαρωτική κατάργηση του πανάρχαιου νεκροταφείου της πόλης, για την εκμετάλλευση του χώρου αλλά και των ίδιων των υλικών του). Σημασία έχει πως τον Ιούλιο του 1942, η συγκέντρωση των Εβραίων στην πλατεία Ελευθερίας και η εξευτελιστική αντιμετώπισή τους από τους Γερμανούς δεν προκάλεσαν ιδιαίτερη αγανάκτηση μεταξύ των λοιπών πολιτών. Ούτε η άμισθη αποστολή στην κατασκευή στρατιωτικών δρόμων όσων Εβραίων ανδρών κρίθηκαν πρόχειρα ως επαρκώς υγιείς τάραξε τις συνειδήσεις γειτόνων ή επαγγελματικών τους συναδέλφων. Ξεκινώντας από εκεί, μια σειρά εκβιασμών και εμπαιγμών απέσπασε από την εβραϊκή κοινότητα της πόλης κάθε περιουσιακό τιμαλφές. Κι όταν δεν έμενε τίποτε άλλο να αποσπαστεί, το καλοκαίρι του 1943, άρχισαν οι αποστολές στο Μπέργκεν-Μπέλσεν και το Άουσβιτς. «Στα τέλη Αυγούστου του 1943», γράφει η Ρένα Μόλχο, «η Θεσσαλονίκη, η Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων, με περισσότερο από 2.000 χρόνια έντονης εβραϊκής παρουσίας, είχε αδειάσει από Εβραίους» (σ. 69). Κάτι ανάλογο ή κάτι λιγότερο επονείδιστο συνέβη και σε άλλες πόλεις. Κι αν, όπως οφείλει κάθε καλός ιστορικός, η συγγραφέας καταφέρνει να ισορροπήσει ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν χωρίς να χρεώνει τα αισθήματα του ενός στο άλλο, χωρίς δηλαδή να προκρίνει ούτε την ευσυγκινησία ούτε την αποστασιοποίηση, η ανάγνωση και η παρουσίαση του βιβλίου της δικαιούνται, ωστόσο, να ξεφύγουν από την επιστημονική πραότητα. [1] Βλ. την κλασική στο είδος της μελέτη του Saul Friedländer: Η Ναζιστική Γερμανία και οι Εβραίοι, μτφρ. Ήλια Ιατρού, Πόλις, Αθήνα 2013, ή την ειδικότερη του Mark Mazower, Στην Ελλάδα του Χίτλερ, μτφρ. Κώστας Κουρεμένος, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1994. [2] Βλ. Primo Levi, Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος, μτφρ. Χαρά Σαρλικιώτη, Άγρα, Αθήνα 2009 (πρώτη έκδοση στα ιταλικά 1947). [3] Βλ. Jonathan Littell, Ευμενίδες, μτφρ. Άγγελος Φιλιππάτος, Α.Α. Λιβάνη, Αθήνα 2007. [4] Όπως έχει δηλώσει ο Günter Grass (Γράφοντας μετά το Άουσβιτς, μτφρ. Νίκη Eideneier, University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2005, σ. 48). [5] Βλ. λ.χ. το βιβλίο της Annette Wieviorka, Άουσβιτς – 60 χρόνια μετά, μτφρ. Σάμης Ταμπώχ, Πόλις, Αθήνα 2006. [6] Βλ. Θυσίαι της Ελλάδος και εγκλήματα Κατοχής, 1941-44, εκδόσεις Φόρμιγξ, Αθήνα 1949. [7] Όπως η πολύ πρόσφατη μελέτη της Ρίκας Μπενβενίστε: Αυτοί που επέζησαν: Αντίσταση, Εκτόπιση, Επιστροφή – Θεσσαλονικείς Εβραίοι στη δεκαετία του 1940, Πόλις, Αθήνα 2014. [8] Ελλην. μετάφραση εκδ. Γκοβόστη, Αθήνα 2015, σ. 93.

Σύνδεση