Η ιστορία μιας προϊστορίας

Η ποιητική συλλογή του Ανδρέα Εμπειρίκου 1934. Προϊστορία ή Καταγωγή που εκδόθηκε τον περασμένο Δεκέμβρη από τις Εκδόσεις Άγρα είναι ιστορική με πολλές διαφορετικές έννοιες της λέξης. Αφενός, η πρώτη της μορφή φτάνει έως εμάς σε ένα τετράδιο που φέρει για τίτλο μια ημερομηνία: 1934. Αφετέρου συμπεριλαμβάνει ποιήματα που γράφτηκαν σε μια άλλη, προγενέστερη, ημερομηνία, το 1933. Εν τέλει, αποκτά επιπρόσθετη ιστορική χροιά μεταξύ των ετών 1971 και 1972, όταν ο ποιητής της απέδωσε αναδρομικά τον τίτλο Προϊστορία ή Καταγωγή. Θα την αντιμετωπίσω εδώ μέσα στην ιστορικότητά της, σε σχέση δηλαδή με τα γεγονότα που την αφορούν: τα γεγονότα της ζωής του ποιητή, αλλά και αυτά της γενικότερης ιστορίας που τον περιβάλλει, τα οποία σχετίζονται με τα ποιήματα της συλλογής και κυκλοφορούν αδιόρατα ανάμεσά τους, αποτελώντας το εμπειρικό υπόστρωμα από το οποίο τα ποιήματα αντλούνται και στο οποίο βιωματικά υπάγονται. Αναβαπτίζοντας έτσι τη συλλογή στην ιστορία της συγγραφής της (όσο μπορώ να την παρακολουθήσω) θα προσπαθήσω να ανιχνεύσω κάποιες από τις ειδικές εντάσεις που τη διέπουν. Η συλλογή σχετίζεται με τρεις ημερομηνίες: 1933, 1934 και 1971-1972[1]. Αρχίζω, λογικά, από την πρώτη. 1933 Φανταστείτε έναν νεαρό άνδρα 32 χρονών. Πριν από λίγα χρόνια έχει ολοκληρώσει την ψυχανάλυσή του (από τους ελάχιστους σίγουρα τότε, ίσως και ο μόνος, φορέας αυτής της εμπειρίας στην Ελλάδα) και έχει «σωθεί», κατά τα λεγόμενά του, από μια «κακιά νεύρωση»[2]. Συνεχίζει εντούτοις την ψυχανάλυση, με διδακτικό προσανατολισμό, με στόχο να γίνει ο ίδιος ψυχαναλυτής. Για το λόγο αυτό επισκέπτεται συχνά το Παρίσι για να δει τον ψυχαναλυτή του René Laforgue. Εκεί, στην αρχή του έτους, το Γενάρη, έχει γνωρίσει, με τη μεσολάβηση του φίλου του ψυχαναλυτή Jean Frois-Wittmann, τον Αντρέ Μπρετόν[3]. Η γνωριμία αυτή θα περιοριστεί όμως προσωρινά σε μια μεμονωμένη επαφή, καθώς ο Εμπειρίκος φεύγει από το Παρίσι στις αρχές του Φλεβάρη (στο τραίνο που τον οδηγεί στη Λωζάννη, στις 3/2/1933, γράφεται το πρώτο χρονολογικά ποίημα του βιβλίου που εξετάζουμε με τίτλο «Express», σ. 170). «Όχι αμέσως, αλλά όταν επέστρεψα από ένα ταξίδι που έκανα τότε οι συναντήσεις μας [με τον Μπρετόν] έγιναν πιο τακτικές», θα πει το 1967 στην Ανδρομάχη Σκαρπαλέζου[4]. Η πύκνωση λοιπόν των μεταξύ τους συναντήσεων πρέπει να συνέβη σε μια ελαφρώς μεταγενέστερη εποχή. Τα ποιήματα που γράφει την ίδια χρονιά, το 1933, είναι επηρεασμένα από τον υπερρεαλισμό, χωρίς να είναι όμως υπερρεαλιστικά (όπως κρίνει αργότερα ο ίδιος, βλ. παρακάτω). Περιλαμβάνουν στοιχεία λυρικά που παραπέμπουν στον Μπωντλαίρ, τον αθηναϊκό ρομαντισμό, τον Καρυωτάκη και τον Καβάφη, τεχνοτροπίες που θυμίζουν τους ρώσους Μαγιακόφσκι και Μπλοχ, καθώς και στοιχεία διανόησης, που παραπέμπουν στο συμβολισμό (παλαιότερο ή μοντερνιστικό) και δεν συνάδουν με τον υπερρεαλισμό[5]. Στα ποιήματα αυτά, του 1933, βρίσκονται εντούτοις ήδη εν σπέρματι πολλά από τα χαρακτηριστικά της γνωστής μέχρι σήμερα σε εμάς ποίησης του Εμπειρίκου, από την Υψικάμινο μέχρι την Οκτάνα και τη Σήμερον, περνώντας από την Ενδοχώρα, τα Γραπτά και τον Ανατολικό. Πλην ενός: της «γλώσσας του Εμπειρίκου», έτσι όπως τουλάχιστον τη γνωρίζουμε από την Υψικάμινο και έπειτα και η οποία διαμορφώνεται, όπως θα δούμε, σε πολύ μικρό διάστημα, κατά την «προσχώρησή» του (όπως την αποκαλεί ο ίδιος) στον υπερρεαλισμό. Τα ποιήματα λοιπόν που γράφονται μεταξύ του 1933 και του 1934 και περιλαμβάνονται στη συλλογή που εξετάζουμε ανήκουν στη μεταβατική περίοδο, εντόνων αισθητικών (καθώς και ψυχολογικών και πολιτικών) αναζητήσεων, που αρχίζει από τη γνωριμία με τον Μπρετόν, τον Ιανουάριο του 1933, και ολοκληρώνεται με την οριστική προσχώρηση του ποιητή στον υπερρεαλισμό, κατά τα τέλη του 1934 (βλ. παρακάτω). Για να καταλάβουμε τα ποιήματα αυτά πρέπει να αντιληφθούμε την πορεία προς υπερρεαλισμό σαν μια διαδικασία που μετατρέπει σταδιακά την αντίληψη του υποκειμένου για τον εαυτό του και για τον κόσμο. Ίχνη αυτής της διαδικασίας, ασκήσεις, κατά κάποιον τρόπο, που προετοιμάζουν για τον υπερρεαλισμό, αποτελούν τα ποιήματα της εν λόγω συλλογής (χωρίς αυτό να τους στερεί όμως την αυτοτελή ποιητική αξία τους: ως ίχνη ερμηνεύονται αναδρομικά υπό τη σκιά της τελεσθείσας προσχώρησης, από τη στιγμή που αυτή ετελέσθη και έπειτα, και όχι ως προς τη στιγμή που γράφτηκαν). Τα δε «ίχνη» αυτά της πορείας προς τον υπερρεαλισμό συγχέονται με ίχνη άλλων εντόνων ζυμώσεων και μεταβολών εσωτερικών και εξωτερικών χαρακτηριστικών της ζωής του ποιητή. Ας προχωρήσουμε σταδιακά. Η σύγκρουση με την τάξη του Φανταστείτε επίσης πως ο νέος αυτός άνθρωπος είναι γιος ενός μεγαλοαστού, του πλουσιότερου ίσως Έλληνα της εποχής του, κατόχου, όχι απλά της περίφημης Εθνικής Ατμοπλοΐας, αλλά και της ασφαλιστικής εταιρίας Εθνική Ζωή και Καλή Πίστις, της Τράπεζας Εθνικής Οικονομίας, των Ανθρακωρυχείων Αλιβερίου και Μαυροσουβάλας και του Μηχανοποιείου και Ναυπηγείου Βασιλειάδη, του οποίου, στις αρχές του 1933, ο Ανδρέας Εμπειρίκος είναι ακόμα διευθυντής. Το 1933 είναι η χρονιά που η μεγάλη διεθνής ύφεση γίνεται περισσότερο αισθητή στην Ελλάδα. Οι επιχειρήσεις της οικογένειας Εμπειρίκου έχουν το μερίδιό τους στην κρίση και το 1933 είναι χρονιά σταδιακής κατάρρευσης των περισσοτέρων από αυτές. Γενικότερα, η ελληνική βιομηχανία και ναυτιλία, σε ανάπτυξη και οι δύο κατά την προηγούμενη δεκαετία, και συνδεδεμένες σε μεγάλο βαθμό η μια με την άλλη, δέχονται θανάσιμα χτυπήματα. Οι εργάτες μένουν απλήρωτοι, και η επακόλουθη δυσαρέσκεια συντελεί στην περαιτέρω οργάνωση του εργατικού κινήματος. Το Κομουνιστικό Κόμμα οργανώνεται αποτελεσματικότερα σε όλες τις πόλεις και τις περιοχές με βιομηχανική δραστηριότητα (το ίδιο και οι σοσιαλδημοκράτες και σε μικρότερο βαθμό, οι αρχείο-μαρξιστές). Το 1933 χαρακτηρίζεται από πρωτοφανή στην Ελλάδα απεργιακή δράση, με δύο ορόσημα. Το πρώτο είναι η μεγάλων διαστάσεων 24ωρη απεργία και οι συγκεντρώσεις της Πρωτομαγιάς, το δεύτερο η κατάχρηση αστυνομικής βίας στις 10 Αυγούστου κατά των απεργών του Αλιβερίου (η αστυνομία άνοιξε πυρ κατά των απεργών), με περίπου 20 τραυματίες και ένα νεκρό. Λίγο πριν το πρώτο γεγονός, την εργατική Πρωτομαγιά του 1933, και λίγο μετά την αναδιοργάνωση (με ευρείς απεργιακούς στόχους) της Περιφερειακής Οργάνωσης Πειραιά του ΚΚ, τον Απρίλιο (Ριζοσπάστης, φύλλο 28/4/1933, σ. 1), συμβαίνει ένα γεγονός μεγάλης σημασίας για την ιστορία του Ανδρέα Εμπειρίκου. Σε μικρή είδηση της τέταρτης σελίδας του Ριζοσπάστη της Τρίτης 2 Μαΐου του ’33 διαβάζουμε: «Οι 45 Μηχανουργοί του Βασιλειάδη Πειραιώς, μετά την αρνητική απάντηση του εργοδότη στα αιτήματά τους κατέβηκαν την περασμένη Παρασκευή σε απεργιακό αγώνα. Τα αιτήματα των εργατών είναι αύξηση στο μεροκάματο 20% στους τεχνίτες και 20% στους μαθητευόμενους και πληρωμή στο διπλάσιο των υπερωριών. Την Παρασκευή το μεσημέρι κάλεσαν και τους εργάτες που δουλεύουν στις δεξαμενές να τους ενισχύσουν κατεβαίνοντας στην απεργία, πράγμα που δέχθηκαν αυτοί με ενθουσιασμό. Το Σάββατο το πρωί κατέβηκαν και οι χύτες κι’ έτσι ο αριθμός των απεργών έφτασε τους 100. Η απεργία συνεχίζεται και περιφρουρείται με υψωμένο το ηθικό των εργατών. Οι απεργοί του Βασιλειάδη θα πρέπει να συνεχίσουν με πείσμα την απεργία τους και να βγάλουν απεργιακή επιτροπή από συνειδητούς εργάτες αποδοκιμάζοντας τον Κουτσογιαννάκο και λοιπούς σοσιαλφασίστες της Μηχανουργικής Ένωσης, στους οποίους δε θα πρέπει νάχουν εμπιστοσύνη » (Ριζοσπάστης, φύλλο 2/5/1933, σ. 4). Παρ’ όλες όμως τις προτροπές του Ρίζου και την περιφρούρηση της κομματικής οργάνωσης του Πειραιά η απεργία δεν παίρνει τις προσδοκώμενες διαστάσεις, οι εργάτες των δεξαμενών δεν απεργούν και ένας συμβιβασμός βρίσκεται σύντομα – λόγω της δολιοφθοράς, κατά τον Ριζοσπάστη, των «σοσιαλφασιστών» του Κουτσογιαννάκου (Ριζοσπάστης, φύλλο 14/9/1933, σ. 5 και 18/9/1933, σ. 3). Εν κατακλείδι, η απεργία Βασιλειάδη αποτελεί ένα σχετικά ασήμαντο γεγονός στην ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος και δεν θα είχαμε ίσως ακούσει σήμερα για αυτήν αν διευθυντής τότε των μηχανουργείων δεν ήταν ο Ανδρέας Εμπειρίκος. Η απεργία τον θέτει προ ενός σημαντικού διλήμματος. Το γνωρίζουμε, μεταξύ άλλων, από μια επιστολή/δήλωση, γραμμένη στο Μπογιάτι στις 17/9/1933, που βρέθηκε στα κατάλοιπα του ποιητή. Ενώ «υπήρξα για χρόνια κομουνιστής και επαναστάτης», γράφει τότε ο Εμπειρίκος, εμποδιζόμουν από «διαφόρους ψυχολογικούς κόμπους, υποκειμενικά και αντικειμενικά εμπόδια, την μεγαλοαστική μου καταγωγή, μερικές ανθρώπινες αδυναμίες και την αγάπη μου για ορισμένα πρόσωπα, να λάβω εμπράκτως μέρος στον αγώνα όπως ωστόσο ήθελα»[6]. Η εσωτερική αυτή σύγκρουση φαίνεται, στην επιστολή, να κορυφώνεται με την απεργία Βασιλειάδη που θέτει τον διευθυντή του εργοστασίου αντιμέτωπο με τους εργάτες, με τους οποίους «είναι σύμφωνος από πάσης απόψεως και από απόψεως αμέσου συμφέροντος και από απόψεως ταξικής τακτικής και επαναστατικής πολιτικής»[7]. Σαν αποτέλεσμα αυτής της σύγκρουσης δηλώνει ότι παραιτείται από όλες τις θέσεις του στις επιχειρήσεις του πατέρα του. Συμπληρώνει μάλιστα: «οι παραιτήσεις αυτές έχουν γίνει ουσιαστικώς προ πολλών μηνών όταν έπαυσα να εκπληρώ τα ‘καθήκοντά’ μου Γενικού Διευθυντού Βασιλειάδη και τώρα το κάνω εθελουσίως, καθ’ υπαγόρευσιν της συνειδήσεώς μου και υπέρ του επαναστατικού μας αγώνος»[8]. Η δήλωση αυτή που, υπενθυμίζω, γράφεται στο Μπογιάτι, στις 17 Οκτωβρίου του ’33, έπεται ελαφρώς μιας σειράς ποιημάτων με επαναστατικό χαρακτήρα: της εκτεταμένης σύνθεσης στην οποία ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης έδωσε τον τίτλο «Σκηνές μελλοντικών γεγονότων ή Ο θρίαμβος του ιστορικού μας υλισμού»[9]. Όσα από τα ποιήματα της σύνθεσης είναι χρονολογημένα –και κατά πάσα πιθανότητα το σύνολό τους– γράφονται όλα τον Αύγουστο του 1933. Η σύνθεση αυτή (που αρκετά ποιήματά της περιλαμβάνονται στη συλλογή με τίτλο 1934), έχει ιδιαίτερη σημασία όχι μόνο για το πολιτικό της περιεχόμενο και τη σχέση της με την ποίηση του Μαγιακόφσκι και με το «Κόκκινο Μέτωπο του Αραγκόν»[10], αλλά και διότι εγκαινιάζει μια πολύ δημιουργική περίοδο δύο μηνών (Αυγούστου και Σεπτεμβρίου) κατά την οποία γράφονται πολλά ποιήματα (τα 10 από τα 13 χρονολογημένα ποιήματα του βιβλίου που γράφονται το 1933). Ορισμένα από αυτά γράφονται στην Αθήνα, τα υπόλοιπα στο Μπογιάτι. Από τις «Σκηνές μελλοντικών γεγονότων» προέρχεται και το ποίημα «Χτύπα Ζουμπά», που ενσωματώνεται στη συλλογή 1934 και παραπέμπει έμμεσα, αλλά με σαφήνεια, στους μηχανουργούς-ναυπηγούς του Βασιλειάδη (ο ζουμπάς, που αναφέρεται στον τίτλο του ποιήματος, είναι το κατεξοχήν μηχανουργικό εργαλείο που χρησιμοποιείται στα ναυπηγεία πριν από την μεταπολεμική βιομηχανική χρήση της ηλεκτροσυγκόλλησης). Τίθεται λοιπόν το ερώτημα: γιατί τόσο τα ποιήματα αυτά όσο και η επιστολή/δήλωση έπονται κατά 4 με 5 μήνες της απεργίας των μηχανουργών του Βασιλειάδη; Η απάντηση είναι απλή και την γνωρίζουμε από διάφορες πηγές, μεταξύ των οποίων το μυθιστόρημα του φίλου του Εμπειρίκου εκείνης της περιόδου André Fraigneau, L’Amour vagabond,[11] που έχει ως πρωταγωνιστή τον ποιητή, και μια σειρά σημειωμάτων και επιστολών που βρίσκονται στα κατάλοιπά του. Όλα αυτά μαρτυρούν για την έντονη εντύπωση που έκαναν στον Εμπειρίκο, για το σοκ που του προκάλεσαν, τα γεγονότα της 10ης Αυγούστου του 1933: οι πυροβολισμοί της αστυνομίας κατά των απεργών του Αλιβερίου. Στα κατάλοιπα του ποιητή βρίσκεται επίσης ένα δακτυλόγραφο κείμενο με τίτλο «Δολοφόνοι με στολήν» που καταδικάζει με δριμύτητα την επίθεση της αστυνομίας κατά των απεργών και το οποίο, ενώ υπογράφεται από τον εξάδελφο του Ανδρέα Εμπειρίκου Νικόλαο Δεμαθά, διευθυντή τότε των Λιγνιτωρυχείων, είναι προφανώς γραμμένο από τον πρώτο (δεδομένου, αφενός, του ύφους του κειμένου, που περιλαμβάνει πολλές εκφράσεις που χαρακτηριστικά χρησιμοποιεί ο Εμπειρίκος και, αφετέρου, του γεγονότος ότι ο Νικόλαος (Νίξικ) Δεμαθάς, στενός φίλος του ποιητή, στον οποίο απευθύνεται άλλωστε και η επιστολή της 17/9/1933, έγραφε στα γαλλικά και τα ρωσικά αλλά όχι τα ελληνικά[12]). Αποτέλεσμα αυτής της δύσκολης εμπειρίας φαίνεται λοιπόν πως είναι τόσο οι διακηρύξεις της δήλωσης/επιστολής του Σεπτεμβρίου όσο και ο οίστρος των ποιημάτων του Αυγούστου-Σεπτεμβρίου του 1933· οίστρος που πέρα από την πολιτικά επαναστατική κατεύθυνση συμβάλλει στην ποιητική εκδήλωση και άλλων ριζοσπαστικών τάσεων, όπως η ερωτική κυριολεξία και η μερική, ακόμα, συνάντηση με τον υπερρεαλισμό. Η μια απελευθέρωση φέρνει τις άλλες, αυτό είναι το χαρακτηριστικό, το ιδίωμα ας πούμε, του νεαρού Εμπειρίκου, στη βιογραφία του οποίου εντοπίζουμε μικρές περιόδους πυκνής δημιουργικότητας η οποία συνδυάζεται με εντάσεις, και αποφάσεις, ηθικού και πολιτικού χαρακτήρα. Μπορούμε λοιπόν να φανταστούμε τον Εμπειρίκο τον Αύγουστο του 1933 να τρέχει στο Αλιβέρι μετά τα γεγονότα, να συζητά έντονα για όλα αυτά με τους αδερφούς του, τον εξάδελφό του Νίξικ, τους στενούς του φίλους στην Αθήνα, Μιχαήλ Ακύλα και Νίκη Καλαμάρη, με τον οποίον συνδέεται ακριβώς σε αυτήν την εποχή (βλ. το ποίημα «Το ζήτημα του υποκαμίσου», σ. 161-163), με τον André Fraigneau, τον Jean Frois-Wittmann και άλλους στο Παρίσι. Μπορούμε εν συνεχεία να τον φανταστούμε να μπαίνει στο οικογενειακό τους κτήμα Μπογιάτι[13] τη δεύτερη μέρα του Σεπτέμβρη (ημέρα των γενεθλίων του) και να πετά έξω τον σαπισμένο κόκκινο καναπέ, μετωνυμία ποιητική της παλαιάς του ύπαρξης (βλ. το ποίημα «Τη δεύτερη μέρα του Σεπτέμβρη», σ. 123-126). Μπορούμε εντέλει να τον φανταστούμε να φεύγει, για λίγο, από το Μπογιάτι για την Αθήνα, ανεβασμένος «στο φορτηγό με τα καλάθια», ρεμβάζοντας το κινούμενο τοπίο, και με αφορμή αυτό την, μόλις πριν 6 μήνες εκδεδομένη, εκτός Αγγλίας, Λαίδη Τσάτερλη του Λώρενς, την ελευθερία του Έρωτα και την Παγκόσμια Επανάσταση (βλ. το ποίημα «Το θέαμα του Μπογιατιού ως κινούμενου τοπίου», σ. 127-131). Κορυφαίο ποίημα αυτής της περιόδου, το «Θέαμα του Μπογιατιού» μας στρέφει μέσω της τεχνοτροπίας του σε μια προγενέστερη εικόνα. Την εικόνα του καταρράκτη την ελβετικών Άλπεων την οποία ανακαλεί ο Εμπειρίκος το 1939 στο «Αμούρ-Αμούρ» αναφερόμενος στην αμέσως προ της Υψικαμίνου ποιητική του. Πρόκειται για την τεχνοτροπία που είχε εμπνευστεί από το θέαμα ενός καταρράκτη των Ελβετικών Άλπεων (του οποίου διαθέτουμε σήμερα μια φωτογραφία τραβηγμένη από τον Εμπειρίκο μεταξύ 1929 και 1932[14]) και η οποία συνίστατο στην προσπάθεια να επαναλάβει ποιητικά το «προτσές» της «πτώσεως των υδάτων», ούτως ώστε το ποίημα να «αποτελείται από οποιαδήποτε στοιχεία θα παρουσιάζοντο μέσα στη ροή του γίγνεσθαί του»[15]. Στο «Θέαμα του Μπογιατιού», μέσα στον ρεμβασμό του κινούμενου τοπίου ο οποίος γεννά το ποίημα, και τον οποίον το ποίημα ενσωματώνει, η εν λόγω ποιητική τεχνοτροπία είναι ανάγλυφη. Φαίνεται δε ότι σε αυτήν αποδίδει ο Εμπειρίκος, το ’39 στο «Αμούρ-Αμούρ», το μεγαλύτερο μέρος των ποιημάτων που γράφτηκαν κατά την ίδια περίοδο και που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε συνεπώς σχηματικά «ποιήματα του καταρράκτου». Στο Θέαμα του «Μπογιατιού» ο Εμπειρίκος προτάσσει τη φράση στα γαλλικά (δεν είναι τυχαίο): «Nous assistons aujourd’hui à l’éclosion d’une nouvelle poésie dont le père, le poète A.L. Embiricos salue chaleureusement les sources inspiratrices: sa propre vie subjective et objective, la Psychanalyse et le Matérialisme Dialectique et le Surréalisme» [Παρευρισκόμαστε σήμερα στην εκκόλαψη μιας νέας ποίησης της οποίας ο πατέρας, ο ποιητής Α. Λ. Εμπειρίκος χαιρετά θερμά τις πηγές έμπνευσης: την ίδια του τη ζωή, υποκειμενική και αντικειμενική, την ψυχανάλυση, τον διαλεκτικό υλισμό και τον υπερρεαλισμό]. Αφενός, βλέπουμε ότι ο ποιητής πειραματίζεται έντονα, ακολουθώντας το δρόμο έμελλε να τον οδηγήσει στον υπερρεαλισμό. Αφετέρου, διαπιστώνουμε πως η πορεία αυτή δεν έχει ακόμα ολοκληρωθεί, ότι δεν δηλώνει υπερρεαλιστής, αλλά «εμπνευσμένος» από τον υπερρεαλισμό (μεταξύ άλλων), ακολουθώντας έναν δρόμο μονήρη. Επιπλέον, φαντάζεται τον εαυτό του δημιουργό μιας νέας ποίησης, που υπερβαίνει τον υπερρεαλισμό, ενσωματώνοντάς τον σε μια ξεχωριστή, δική του, τεχνική (εμπνευσμένη από την πτώση των υδάτων). Πρόκειται κατά πάσα πιθανότητα για την «κομπορρημοσύνη» που γράφει ο Εμπειρίκος στο «Αμούρ-Αμούρ» ότι έθεσε κατά μέρος, μαζί με κάθε «ψωροφιλότιμο» και μαζί με «τις παλαιές του τεχνοτροπίες», με την προσχώρησή του στον υπερρεαλισμό[16]. Εντούτοις, η εγκατάλειψη των «τεχνοτροπιών αυτών» (επιτομή των οποίων αποτελεί στη συλλογή 1934, το, γραμμένο το Σεπτέμβρη του 1933, «Θέαμα του Μπογιατιού») είναι σχετική. Στην κυριολεξία, δεν θα λέγαμε ότι οι τεχνοτροπίες αυτές εγκαταλείπονται, αλλά ότι μπολιάζονται την εποχή της Υψικαμίνου με ένα επιπλέον στοιχείο, ότι γονιμοποιούνται εντός μιας επιπλέον «τεχνικής», της καθεαυτό αυτόματης γραφής, που σαν αμεσότερη απόπειρα άντλησης από το ασυνείδητο, θα γεννήσει το οριστικό ποιητικό στίγμα, τον λόγο του Εμπειρίκου (βλ. παρακάτω). Εντός του λόγου αυτού θα δούμε στη συνέχεια να επιστρέφουν (αν ποτέ εξέλειψαν) οι εν λόγω τεχνοτροπίες (που ονόμασα αλλού «ποιητική του ρεμβασμού»[17]), ανάγλυφες σε μερικά από τα καλύτερα και από τα πιο προσωπικά ποιήματα και πεζά του Εμπειρίκου, όπως, φερειπείν, το «Κλωστήριον νυκτερινής ανάπαυλας» της Υψικαμίνου, «Οι Ορίζοντες» και «Τα Τεκταινόμενα» από τα παραλειπόμενα των Γραπτών και «Ο δρόμος» της Οκτάνας. 1934, Αύγουστος-Σεπτέμβρης Ας μετακινηθούμε τώρα σε μια άλλη στιγμή. Το περίεργο, σύνηθες όμως για όσους έχουν εξοικειωθεί με τον Εμπειρίκο, είναι ότι, αν κρίνουμε από τα χρονολογημένα ποιήματα της συλλογής, μετά το Σεπτέμβρη του ’33 θα πρέπει να περιμένουμε, περίπου τον Αύγουστο της επόμενης χρονιάς, του ’34, για να συναντήσουμε και πάλι μια αντίστοιχη δημιουργική περίοδο. Σχεδόν το σύνολο των χρονολογημένων ποιημάτων του ’34 γράφονται μεταξύ Αυγούστου και Σεπτέμβρη. Και έπειτα σιωπή, τουλάχιστον όσον αφορά την εν λόγω συλλογή, που φαίνεται ότι εγκαταλείπεται οριστικά τον μήνα αυτό, αν και έτοιμη για έκδοση και προικισμένη με 7 όμορφα σχέδια του Γουναρόπουλου, που έγιναν για αυτήν (4 από αυτά τη συνοδεύουν στην μετά από 80 χρόνια έκδοσή της). Η πρώτη διακοπή, ενός έτους σχεδόν (κατ’ ακρίβεια 10 μηνών, μεταξύ Οκτωβρίου 1933 και Αυγούστου 1934), δεν είναι εύκολο να εξηγηθεί, καθώς ο Εμπειρίκος δεν κρατούσε ημερολόγιο και δεν διαθέτουμε λεπτομερή βιογραφία του. Δεν μπορούμε παρά να επικαλεστούμε και πάλι την ιδιότυπη χρονικότητα που απαντά στην παραγωγή του έργου του, όπου συναντάμε περιοδικά τη συσσώρευση μεγάλου ποιητικού οίστρου σε μικρά σχετικά χρονικά διαστήματα (δύο ή τριών μηνών), κατά τα οποία γράφονται πλήθος ποιημάτων ή πεζών. Η χρονικότητα αυτή σχετίζεται χωρίς αμφιβολία με την ενθουσιώδη ιδιοσυγκρασία του, για την οποία οι περίοδοι δημιουργίας συνέπιπταν με περιόδους εκστατικής διαύγειας, που ωθούσαν τη συνείδησή του να αγκαλιάσει συνολικά (επαναστατικά, θα έλεγα, ή κατά τρόπο βιωμένο ως επαναστατικό) τον κόσμο που τον περιέβαλε, την ιστορία και την πολιτική. Σε αντίθεση με τα ποιήματα του φθινοπώρου του ’33, σε αυτά του φθινοπώρου του ’34 δεν διακρίνουμε πολιτικό οίστρο (απουσιάζουν άλλωστε από την τελευταία περίοδο αντίστοιχης πολιτικής σημασίας γεγονότα που να συνδέονται άμεσα με την προσωπική ιστορία του ποιητή). Συναντάμε όμως μια μεγαλύτερη σύγκλιση με τον υπερρεαλισμό και έναν λυρισμό εικόνων που προσεγγίζει αυτόν της Ενδοχώρας και των γραμμένων στη συνέχεια της πρώιμων Γραπτών (όπως φερειπείν στο «Η Κραυγή» της 8 Αυγούστου του 1934 ή στο «Ραγδαίο Νερό» της 28 του ίδιου μηνός, σ. 98 και 122 αντίστοιχα). Εντός των ποιημάτων αυτών του 1934 παρατηρούμε, διαδοχικά σχεδόν, από ποίημα σε ποίημα, την ανάπτυξη δύο τάσεων: της πορείας προς την αυτόματη γραφή, που ποτέ όμως δεν φτάνει το βαθμό της Υψικαμίνου, και της «ποιητικής του καταρράκτου» (ή «του ρεμβασμού»), όπως ορίστηκε παραπάνω. Το τελευταίο (και χρονολογικά) ποίημα της συλλογής, με τίτλο «Ευαισθησία», γραμμένο στις 24/9/1934, ανήκει ξεκάθαρα στην τελευταία κατηγορία. Ο Ανδρέας Εμπειρίκος στη Λωζάννη το 1928. Κατ’ αυτόν τον Σεπτέμβριο (ίσως και τις αρχές Οκτώβρη) του 1934 μπορούμε να φανταστούμε τον Εμπειρίκο να συντάσσει τη συλλογή με τίτλο (ίσως και προσωρινό) 1934, διαλέγοντας γι’ αυτήν, κοντά στο σύνολο των ποιημάτων του ’34 και ορισμένα που γράφτηκαν το ’33 (ορισμένα ξαναδουλεμένα, όπως το «Χτύπα Ζουμπά»)· να δείχνει το τετράδιο που περιέχει τη συλλογή σε στενούς φίλους, όπως ο Νίκης Καλαμάρης (πλέον συνοδοιπόρος, με τον οποίον σχεδιάζουν ήδη, μαζί με το Ντιντή/Κωνσταντίνο Δημαρά, την έκδοση υπερρεαλιστικού περιοδικού) και τον Γιώργο Γουναρόπουλο, ο οποίος σχεδιάζει τα επτά σχέδια που θα συνόδευαν τη συλλογή. Στη συνέχεια όμως οφείλουμε να φανταστούμε τον Εμπειρίκο, σε μια απροσδιόριστη στιγμή ίσως κατά το τέλος του έτους, να καταδικάζει στην αφάνεια την ολοκληρωμένη συλλογή. Τι όμως συνέβη; Όπως γνωρίζουμε από την αλληλογραφία του, ο Εμπειρίκος περνά τους τελευταίους τρεις μήνες του έτους στο Παρίσι. Σε αυτήν την περίοδο πρέπει να ανάγεται η πύκνωση των σχέσεών του με τον Μπρετόν για την οποία μιλά το 1967 στην Ανδρομάχη Σκαρπαλέζου (βλ. παραπάνω), καθώς και η «καθημερινή» (όπως λέει στην ίδια συνέντευξη) συμμετοχή του στον κύκλο των υπερρεαλιστών που σύχναζαν στο καφέ Cyrano της Place Blanche[18]. Σε αυτούς τους τρεις τελευταίους μήνες του ’34 φαίνεται λοιπόν ότι συνέβη η προσχώρησή του στον υπερρεαλισμό, όπως βλέπουμε και από το γεγονός ότι αμέσως μετά την επιστροφή του από το Παρίσι, το Γενάρη του ’35, δίνει τη διάλεξη «Περί Σουρρεαλισμού»[19], που αποτελεί δημόσια διακήρυξη της προσχώρησής του στο κίνημα. Σε αυτή λοιπόν την εποχή, «θέτει κατά μέρος» τις παλαιές του τεχνοτροπίες και μέσα σε λίγους μήνες (ίσως και πάλι δύο ή τρεις), γράφει, «πυρετωδώς και με αληθινό πάθος νεοφωτίστου» (όπως γράφει στο «Αμούρ-Αμούρ»[20]), την Υψικάμινο, που εκδίδεται το Μάρτιο του ’35. Μπορούμε τώρα να φανταστούμε τις εντατικές και ενθουσιώδεις συνθήκες εντός των οποίων επιτελέστηκε η τόσο ριζική αλλαγή που, πέρα από παλαιές και νέες τεχνοτροπίες, γέννησε το λόγο του Εμπειρίκου. Μέσα στο στενό αυτό χρονικό διάστημα, τα ποιήματα της Υψικαμίνου πρέπει να έπεσαν σαν βροχή. Με το διπλό αυτό μανιφέστο (Διάλεξη και Υψικάμινος[21]) ο Εμπειρίκος ολοκληρώνει τους πρώτους μήνες του 1935 μια «πορεία προς την κατάφαση»: την κατασκευή και αποδοχή του προσωπικού του δημιουργικού ρόλου, την οποία του υπέδειξε η ψυχανάλυσή του, σαν μορφή θεραπείας της δύσκολης σχέσης με τον πατέρα του – τον οποίον δεν θα ξαναδεί ποτέ στη συνέχεια. Ο ψυχαναλυτής του Εμπειρίκου René Laforgue είχε αρχικά δώσει άλλο νόημα στην «κατάφαση» αυτή, υποδεικνύοντάς του να διεκδικήσει ενεργό ρόλο στις επιχειρήσεις του πατέρα του (στις οποίες δεν του είχαν προσφερθεί μέχρι τότε παρά υποδεείς θέσεις, με εξίσου υποδεείς αμοιβές), όπως και έπραξε επιστρέφοντας στην Ελλάδα το 1931 και αναλαμβάνοντας τη διεύθυνση των Μηχανουργείων Βασιλειάδη. Δείχνοντας, από το ’33, ανυπακοή στον ψυχαναλυτή του, επαναστατώντας απέναντι στον πατέρα και την τάξη του, και κυρίως στο ρόλο που ο πατέρας και η τάξη του τού είχαν προδιαγράψει, ο Εμπειρίκος αλλάζει το νόημα της εν λόγω κατάφασης μέσω της προσχώρησής του στο υπερρεαλιστικό κίνημα και του δημόσιου ρόλου που αναλαμβάνει εισάγοντάς το στην Ελλάδα. Επιτομή της αλλαγής αυτής, της αντιστροφής του νοήματος της κατάφασης, αποτελεί ο τίτλος της ποιητικής συλλογής με την οποία ολοκληρώνεται η πορεία του προς τον υπερρεαλισμό: Υψικάμινος. Η δημιουργία υψικαμίνου στην Ελλάδα θα αποτελούσε το επιστέγασμα του οράματος του Λεωνίδα Εμπειρίκου για τη δημιουργία βαριάς βιομηχανίας στην Ελλάδα. Προς αυτήν την κατεύθυνση έτεινε άλλωστε η εξαγορά και ο μηχανολογικός εκσυγχρονισμός των Μηχανουργείων Βασιλειάδη, καθώς και η αγορά των Λιγνιτωρυχείων Αλιβερίου και Μαυροσουβάλας. Η διεθνής οικονομική κρίση σάρωσε τον επιχειρηματία και το όραμά του φέρνοντας αυτόν και την οικογένειά του αντιμέτωπους με τους εργάτες. Μέσα στον ορυμαγδό όμως αυτών των γεγονότων γονιμοποιήθηκε ένα άλλο όραμα, μιας πνευματικής υψικαμίνου που φιλοδοξούσε να κλυδωνίσει τα θεμέλια της πραγματικότητας, των αρχών και των αξιών που υπερασπιζόταν η καταρρέουσα αστική τάξη της εποχής. Αυτό είναι αναμφίβολα το μείζον ιστορικό υπόβαθρο της πορείας του Ανδρέα Εμπειρίκου προς τον υπερρεαλισμό (ίσως μάλιστα γενικότερα της δημιουργίας της ελληνικής ποιητικής πρωτοπορίας του Μεσοπολέμου). Την πορεία αυτή, με τα διάφορα επεισόδιά της, μας αφηγείται η συλλογή 1934, μετά από την έκδοση της οποίας μπορούμε να διαβάσουμε, και να καταλάβουμε, διαφορετικά την Υψικάμινο. Μεταξύ της μεγάλης εγγύτητας και της μεγάλης απόστασης μεταξύ των δύο αυτών συλλογών εγγράφεται η δημιουργία μιας ποιητικής, η πιο όμορφη, η πιο μεγαλειώδης, και η πιο αδιόρατη συνάμα, στιγμή της ποίησης. 1971-1972 Μια τελευταία ημερομηνία, ή πρώτη, όμως, ουσιαστικά της συλλογής, όπως φτάνει στα χέρια μας σήμερα: 1971-1972. Σε μια εποχή αναστοχασμού, γράφοντας την προσωπική του εγκυκλοπαίδεια, ο Ανδρέας Εμπειρίκος αναζητά (ματαίως για τα περισσότερα) τα ποιήματα αυτά του ’33-’34. Από τα 14 που βρίσκει ξαναδουλεύει ένα, το «Η Βροχή», και προσθέτοντας το αναφερόμενο στην ιδιαίτερη πατρίδα του Άνδρο ποίημα, «Τα Αερόστατα», τα εντάσσει όλα μαζί σε μια νέα συλλογή με τίτλο «Προϊστορία ή Καταγωγή». Κλείνοντας έτσι, με την προσθήκη ενός νέου ποιήματος, τον κύκλο του ιστορικού χρόνου που τον χωρίζει από την εγκαταλελειμμένη συλλογή του 1934, ο Εμπειρίκος την μετατρέπει σε νέα ποιητική σύνθεση, δίνοντάς της μια θέση στο σύνολο έργο του. Πρόκειται για μια αναδρομική πράξη «κατασκευής παράδοσης», όπως θα έλεγε ο Μιχάλης Χρυσανθόπουλος[22]· παράδοσης της οποίας επιδιώκεται όμως η μέθεξη στο παρόν με την προσθήκη των λυρικότατων Αεροστάτων, που, από μια εποχή κατάθλιψης, στη δύση της ζωής του Εμπειρίκου, μέσα στη Χούντα, έρχονται να συναντήσουν τις νεανικές του ποιητικές προσδοκίες και επιδιώξεις. Αυτή η τελευταία σκηνή προσθέτει απροσμέτρητη γοητεία στην εγκαταλελειμμένη στον καιρό της και αποκατεστημένη το 1971-1972 με τον ιδιαίτερο αυτόν τρόπο (ως προϊστορία) συλλογή. Της προσθέτει επίσης μια ιδιαίτερη ποιητική χροιά, αφαιρώντας την από τον συγκεκριμένο ιστορικό της χρόνο, αρπάζοντας την από τα χέρια των φιλολόγων (και των ιστορικών) και επιστρέφοντάς την, μέσω του ποιητικού αναστοχασμού στη ζωή· καταργώντας, με λίγα λόγια, ηθελημένα νομίζω, τα όρια μεταξύ της σήμερον, της αύριον και του χθες. Μια πιο εκτεταμένη από την παρούσα εκδοχή του κειμένου παρουσιάστηκε στο συνέδριο «Ο γαλλικός και ο ελληνικός υπερρεαλισμός στην ποίηση και στην τέχνη» που οργανώθηκε στις 4 και 5 Ιουνίου του 2015 από το Εργαστήρι Συγκριτικής Γραμματολογίας του Τμήματος Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΑΠΘ στη μνήμη της Αθανασίας Τσατσάκου. [1] Για τις «τρεις εποχές της» της συλλογής βλ. Γιώργης Γιατρομανωλάκης, «Εισαγωγή» στο Ανδρέας Εμπειρίκος, 1934. Προϊστορία ή Καταγωγή, σ. 11-73 και ειδικότερα σ. 66-71. [2] Ανδρέας Εμπειρίκος, Γράμματα στον Πατέρα, τον Αδελφό του Μαράκη και τη Μητέρα [1921-1235], Άγρα, Αθήνα 2009, σ. 254. [3] Για τις παραπάνω πληροφορίες βλ. το δικό μου, Ο Ανδρέας Εμπειρίκος και η ιστορία του ελληνικού υπερρεαλισμού ή Μπροστά στην αμείλικτη αρχή της πραγματικότητας, Άγρα, Αθήνα 2012, σ. 86-135. [4] Ανδρομάχη Σκαρπαλέζου, «Συνέντευξη με τον Ανδρέα Εμπειρίκο» (1967), παρατίθεται από τον Γιώργη Γιατρομανωλάκη, «Εισαγωγή», ό.π., σ. 25. [5] Για αυτά τα στοιχεία βλ. την εξαίρετη «Εισαγωγή» του Γιώργη Γιατρομανωλάκη (ό.π., σ. 55) όπου θίγονται εξάλλου τα περισσότερα από τα ζητήματα που πραγματεύομαι εδώ. [6] Γράμματα…, ό.π., σ. 251. [7] Αυτόθι. [8] Γράμματα…, ό.π., σ. 253. [9] Ο Πολίτης, τχ. 58, σ. 39-43 και «επίμετρο ένα» στο 1934. Προϊστορία ή Καταγωγή, σ. 75-83. [10] Γιώργης Γιατρομανωλάκης, «Εισαγωγή», ό.π., σ. 55. [11] Editions Jean Froissart, Παρίσι, 1949. [12] Πληροφορία του ανιψιού του Νίξικ, Ζαχαρία Δεμαθά. [13] Η οικογένεια Εμπειρίκου είχε στην κατοχή της ολόκληρο το οθωμανικό τσιφλίκι εντός του οποίου βρισκόταν ο ομώνυμος οικισμός. [14] Γράμματα…, ό.π., σ. 149. [15] «Αμούρ-Αμούρ», Ανδρέας Εμπειρίκος, Γραπτά ή Προσωπική Μυθολογία, Άγρα, Αθήνα 1980, σ. 9-29, σ. 9-10. [16] «Αμούρ-Αμούρ», ό.π., σ. 12-13. [17] «Η έξοδος 17/3/1940», Νέα Συντέλεια, τχ. 11, 2011-2013, σ. 10-17. [18] Α. Σκαρπαλέζου, «Συνέντευξη με τον Ανδρέα Εμπειρίκο», ό.π. [19] Άγρα, Αθήνα 2009. [20] «Αμούρ-Αμούρ», ό.π., σ. 13. [21] «Μανιφέστο της αυτόματης γραφής» αποκάλεσε εύστοχα την Υψικάμινο ο Μιχάλης Χρυσανθόπουλος (Είκοσι χρόνια πέρασαν κι ένα καράβι. Οι έλληνες υπερρεαλιστές και η κατασκευή της παράδοσης, Άγρα, Αθήνα 2012). [22] Μ. Χρυσανθόπουλος, Είκοσι χρόνια πέρασαν κι ένα καράβι, ό.π.

Η ιστορία μιας προϊστορίας

Σύνδεση