Ρωσική Επανάσταση: Οράματα και αλήθεια

Στηβ Σμιθ: Η Ρωσική Επανάσταση – Μια σύντομη εισαγωγή, Θύραθεν / Oxford University Press, Θεσσαλονίκη 2015, σελ. 240 «Οι ονειροπολήσεις για έναν “δίκαιο” κόσμο που θα σου φέρεται σύμφωνα με την “πραγματική αξία” σου είναι το καταφύγιο όλων εκείνων που κατατρύχονται από έλλειψη αυτογνωσίας.» Λούντβιχ φον Μίζες, Αντικαπιταλισμός (1972) Η ανατροπή ενός δεσποτικού καθεστώτος οδηγεί σχεδόν πάντα σε καθεστώς ακόμη πιο δεσποτικό, τουλάχιστον για μια αρχική περίοδο. Η ανατροπή της δυναστείας των Ρομανόφ από τους Μπολσεβίκους του Λένιν συνιστά κορύφωση αυτού του κανόνα, αλλά ο δεσποτισμός δεν παρήλθε σύντομα· κράτησε 70 χρόνια. Βεβαίως, τα ιδεώδη δικαιοσύνης, ελευθερίας και εκπλήρωσης των μαρξιστικών νόμων της ιστορίας, τα οποία κινητοποίησαν αυτή την ανατροπή, βασίζονταν σε υπέροχα ανθρωπιστικά οράματα. Αλλά ό,τι πιο ανθρωπιστικό και μαρξιστικό πραγμάτωσαν ήταν εκείνη η διαπίστωση του Μαρξ, πως: «ο δρόμος για την κόλαση είναι στρωμένος με καλές προθέσεις». Το βιβλίο του Στηβ Σμιθ ανήκει σε μια σειρά με γενικό τίτλο: Μια σύντομη εισαγωγή, την οποία διατηρούν οι εκδόσεις του πανεπιστημίου της Οξφόρδης (με σύντομες εισαγωγές επί παντός του επιστητού, από τους ναπολεόντειους πολέμους ή τον ισπανικό εμφύλιο ως τη θεωρία της λογοτεχνίας). Οι συγγραφείς είναι έγκριτοι μελετητές των αντίστοιχων πεδίων. Εν προκειμένω, ο Στηβ Σμιθ είναι ιστορικός, καθηγητής των πανεπιστημίων του Έσεξ και της Οξφόρδης, και μελετά τη ρωσική και την κινέζικη επανάσταση από τη δεκαετία του 1980. Το συγκεκριμένο βιβλίο του, γραμμένο το 2002, είναι ένα από τα άφθονα σχετικά βιβλία που κυκλοφόρησαν μετά την πτώση του σοβιετικού καθεστώτος, κινητοποιημένα από την πληθώρα αρχειακού υλικού το οποίο προέκυψε έκτοτε, και τείνουν να αυξάνονται όσο πλησιάζουμε την εκατονταετηρίδα της επανάστασης το 2017. Για την Ελλάδα, ωστόσο, δεν θα υπήρχε καταλληλότερη περίοδος μετάφρασης και κυκλοφορίας του. «Γράφω σε μια εποχή», επισημαίνει ο συγγραφέας στην τελευταία σελίδα, «όπου σημειώνεται άνοδος στις “αντικαπιταλιστικές” διαμαρτυρίες, τις οποίες πυροδοτούν οι συγκλονιστικές ανισότητες που χαρακτηρίζουν τον κόσμο μας. Στις αρχές του 21ου αιώνα, φαίνεται ασφαλές το συμπέρασμα ότι θα υπάρχουν στοιχεία της Ρωσικής Επανάστασης που θα συνεχίζουν πάντα να εμπνέουν, αλλά και πολλά που θα χρησιμεύουν ως φοβερή προειδοποίηση». Ζούμε πράγματι σε μια εποχή «αντικαπιταλιστικών διαμαρτυριών» οι οποίες στην Ελλάδα, ειδικότερα, έχουν φέρει στην εξουσία μια νέα κυβέρνηση. Και ενόσω πολλά μέλη αυτής της κυβέρνησης τρέφουν οράματα συνολικής στροφής της κοινωνίας προς ένα ριζοσπαστικά αριστερό όραμα, αναρτώντας πορτρέτα του Λένιν στα γραφεία τους, η σύγκρουση των ιδεωδών τους με την αλήθεια αξίζει οπωσδήποτε να αντιμετωπίσει τη «φοβερή προειδοποίηση» του βιβλίου. Ετυμολογικά, η «αλήθεια» και το «αληθές» δεν προκύπτουν από τη «μη λήθη», όπως ευρέως εικάζεται, αλλά από το στερητικό α και το λήθω = λανθάνω. Κατά συνέπεια, τα οράματα δεν σταθμίζονται ανάλογα με το αν μένουν ή δεν μένουν «αξέχαστα», μα με τις συνθήκες ομιχλώδους ασάφειας στις οποίες ανθούν. Μόλις η κατάσταση παύει να «λανθάνει» και γίνεται αντιληπτή, οφείλουν είτε να καταπέσουν είτε να υποστούν αλλοιώσεις. Το 1917, ενόσω προωθούνταν η κυριαρχία των Μπολσεβίκων μέσα σε εμφύλιους σπαραγμούς, ο Λένιν ξόδεψε αρκετό χρόνο για να γράψει το Κράτος και Επανάσταση, όπου ανέπτυσσε την ιδέα του Μαρξ περί μαρασμού του κράτους. Δυο χρόνια αργότερα εδραίωνε ένα από τα πιο αυταρχικά κράτη στην παγκόσμια ιστορία. Μια «δικτατορία του προλεταριάτου» κατ’ όνομα, η οποία δεν ήταν παρά δικτατορία επί του προλεταριάτου και επί των πάντων. Ωστόσο, ο Στηβ Σμιθ παραθέτει διαρκώς, σε κάθε ενότητα του βιβλίου του, όχι μόνο την μεταξύ 1917 και 1929 στροφή του σοβιετικού κράτους στον στυγνό ολοκληρωτισμό, αλλά και τις ειδυλλιακές προσδοκίες που πάρα πολλοί εισέπρατταν ως θετικά επιτεύγματα και μπορούν να αποτιμηθούν ως τέτοια ακόμη και σήμερα. Απαλλοτριώσεις περιουσιών, βίαιες επιστρατεύσεις, πείνα, καχυποψία και εξορίες ή εκτελέσεις, από τη μια, αλλά και ενίσχυση της δημόσιας νοσηλείας, γενίκευση του αλφαβητισμού σε κάθε μειονοτική γλώσσα, δυνατότητα διαζυγίου και απαλλαγής των γυναικών από μέθυσους συζύγους ή προσπάθειες για την οικοδόμηση ενός κράτους κοινωνικής πρόνοιας, από την άλλη. Ήταν η εποχή των μεγάλων αντιφάσεων, η εποχή όπου οι πιο ανθρωπιστικές διακηρύξεις συνόδευαν την πιο απάνθρωπη βία κι άρα δύσκολα, από ένα σημείο και πέρα, μπορούσαν τα πράγματα να έχουν εξελιχθεί διαφορετικά. Μερικά χρόνια πριν το 1917 και πριν την έναρξη του «Μεγάλου Πολέμου», η αστική κοινωνία αποθεωνόταν ανά την υφήλιο. Υποβρύχια καλώδια ένωναν με την αμεσότητα του τηλεγράφου τη Μελβούρνη με το Μπουένος Άιρες ή τη Ρώμη με το Σαν Φραντσίσκο, καλλιτεχνικές πρωτοπορίες εναγκαλίζονταν παντού την οικονομική ευμάρεια, ρωμαλέοι ουρανοξύστες ή περίτεχνα μέγαρα και φωταγωγημένες λεωφόροι λάμπρυναν τα κέντρα των πόλεων, τα εργοστάσια Φορντ στο Ντητρόιτ έφταναν σε καταιγιστικούς ρυθμούς παραγωγής οχημάτων κι η δυναστεία των Ρομανόφ γιόρταζε τα 300 χρόνια της (το 1913), ανοίγοντας την οπισθοδρομική της αυτοκρατορία στην εκβιομηχάνιση. Το 1914, όμως, ξεκινούσε ένα παγκόσμιο μακελειό, στο τέλος του οποίου τρεις αυτοκρατορίες διαλύονταν και όλη η αισιοδοξία για την πορεία της ανθρωπότητας προς την οικουμενική συνεργασία και την ειρήνη καταρρακωνόταν. Σε αυτό το πλαίσιο, πλέον, κανενός είδους βίαιο ή αποτρόπαιο μέσο δεν έμοιαζε ασύμβατο με κάποιους ιερούς σκοπούς. Στα όρια μιας «σύντομης εισαγωγής», ο Στηβ Σμιθ μόλις που προλαβαίνει να εκθέσει τις αντιφάσεις μεταξύ απολυταρχίας και εκσυγχρονισμού, οι οποίες διευκόλυναν την ανατροπή των Ρομανόφ το 1917, στην κορύφωση μιας σειράς αντιδράσεων που είχαν ξεκινήσει από τη δεκαετία του 1890. Το βιβλίο αρχίζει από τον Φεβρουάριο του 1917, την παραίτηση του τσάρου Νικόλαου Β΄ και την αιφνίδια μεταμόρφωση των υπηκόων μιας αχανούς αυτοκρατορίας σε πολίτες μιας παράδοξης δημοκρατίας. Παράδοξης, επειδή μέσα στην παγκόσμια πολεμική σύρραξη, με εκατόμβες νεκρών σε όλα τα μέτωπα και τον κόσμο να εξοικειώνεται μ’ αυτές, η «δημοκρατία» απείχε πολύ από τους συνετούς συμβιβασμούς αντιπροσωπευτικού κοινοβουλευτικού συστήματος. Αντιθέτως, εύκολα αναμείγνυε τυραννικούς καταναγκασμούς των προηγούμενων αιώνων με λαϊκές δοξασίες περί δικαιοσύνης και ελευθερίας, όπου η δικαιοσύνη εξισωνόταν με την εκδίκηση και η ελευθερία με την υποταγή στο απεριόριστο κάθε τοπικής ή κεντρικής εξουσίας. Έτσι, η επικράτηση των Μπολσεβίκων στο τέλος του εμφύλιου πολέμου δεν άργησε να καταλήξει στον «πολεμικό κομμουνισμό», στο πλιάτσικο και στον ακραίο διχασμό ανάμεσα στον «λαό του μόχθου» και τους εκμεταλλευτές εχθρούς του. Η διαφορετική άποψη καταδικαζόταν άρδην ως υπονομευτική, η αντίθετη εκτίμηση για τη χάραξη μιας πολιτικής θεωρούνταν ύποπτη ή προδοτική. Κάθε φιλελεύθερη ιδέα περί δημοκρατίας εξαλείφθηκε και ο αναγκαίος συγκεντρωτισμός της εξουσίας οδήγησε τον Λένιν να δηλώσει: «Η σοβιετική σοσιαλιστική δημοκρατία δεν είναι ασύμβατη με την μονοπρόσωπη διοίκηση ή δικτατορία. Ένας δικτάτορας μπορεί μερικές φορές να εκφράζει τη βούληση μίας τάξης, αφού θα μπορεί να πετυχαίνει περισσότερα μόνος και έτσι να είναι απαραίτητος»! (σ. 100). Έκτοτε, τη θέληση της εργατικής τάξης –του «λαού»– εξέφραζαν μόνο τα σοβιέτ, τη θέληση των σοβιέτ η Κεντρική Επιτροπή του κόμματος και τη θέληση της Κεντρικής Επιτροπής ο Γραμματέας της. Ο Λένιν άνοιξε τον δρόμο για τη στυγνή δικτατορία του Στάλιν, παρά τις επιφυλάξεις που εξέφρασε γι’ αυτόν λίγο πριν πεθάνει. Για να εξαλείψουν τις ταξικές διαφορές και την περίφημη «εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο» οι Μπολσεβίκοι παγιδεύτηκαν στον μηχανισμό που είχαν θεωρητικά υπό τον έλεγχό τους, χωρίς ποτέ να υποψιαστούν ότι το ίδιο το κράτος μπορεί να γίνει όργανο άγριας εκμετάλλευσης. «Υποσχέθηκες βουνά χρυσάφι και παραδεισένια ζωή», ανέφερε ένα γράμμα στρατιώτη που απευθυνόταν στον Λένιν τον Δεκέμβριο του 1918, από τα αρχεία που αποκαλύφθηκαν μετά το 1989. «Ο λαός είχε νιώσει την επανάσταση, είχε αρχίσει να ανασαίνει ελεύθερα. Μας επιτράπηκε να συγκεντρωνόμαστε, να λέμε ό,τι μας αρέσει χωρίς να φοβόμαστε τίποτε. Και μετά εμφανίστηκες εσύ, αιμοσταγές τέρας, και στέρησες την ελευθερία από τους ανθρώπους. Αντί οι φυλακές να γίνουν σχολεία, είναι γεμάτες αθώα θύματα. Αντί να απαγορεύσεις τις εκτελέσεις, έχεις οργανώσει την τρομοκρατία και χιλιάδες τουφεκίζονται χωρίς οίκτο καθημερινά. Σταμάτησες τη βιομηχανία και οι εργάτες πεινάνε, ο κόσμος δεν έχει παπούτσια και ρούχα» (σ. 87). Αυτή η μεταστροφή του κράτους στα χρόνια του εμφυλίου και μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1930 παρουσιάζεται στο μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου. Από τον «πολεμικό κομμουνισμό» στην υποχώρηση της «ΝΕΠ», μιας πολιτικής της μερικής επανόδου στην ιδιοκτησία γης και μέσων παραγωγής· από αυτήν την πολιτική στα απότοκά της, με την νέα αύξηση της κοινωνικής ανισότητας και την εμφάνιση της προνομιούχου νομενκλατούρας· κι από εκεί στις προσπάθειες να διευθετηθούν με συνέπεια προς τα κομμουνιστικά ιδεώδη ποικίλα ζητήματα οικογένειας, θρησκείας, εκπαίδευσης των νέων, σχέσεων των δύο φύλων ή σχέσεων διανόησης και καλών τεχνών. Τα πιο κρίσιμα θέματα παρατίθενται με επάρκεια και τεκμηρίωση. Το ότι παρά τις άτεγκτες διώξεις των «κουλάκων» και όσων ωφελήθηκαν από την ΝΕΠ πολλά κομματικά μέλη απολάμβαναν πλούτη και προσελάμβαναν υπηρέτες, το ότι παρά την καταδίκη μπουρζουάδικων θεωριών (όπως η φροϋδική ψυχανάλυση) η κομματική παραίνεση προς τους νέους ήταν «να μετουσιωθεί η σεξουαλική τους ενέργεια σε εποικοδομητική δραστηριότητα», το ότι παρά την γυναικεία χειραφέτηση η καλή κομμουνίστρια όφειλε να μη δείχνει «ατομικιστική έγνοια για την εμφάνισή της» και το ότι παρά τον μαχητικό αθεϊσμό ο Λένιν μετατράπηκε σε θαυματουργό λείψανο, με το σύνθημα-προσευχή: «ο Λένιν θα είναι μαζί μας παντού και πάντα», αποτελούν τις πιο σημαντικές επισημάνσεις της «σύντομης εισαγωγής». Επιλέγονται εύστοχα, ανάμεσα σε σωρεία συναφών επεισοδίων, ενδοκομματικών συγκρούσεων ή κοινωνικών πολώσεων, και δείχνουν πόσο ο «σοσιαλισμός σε μία μόνο χώρα» δεν πέτυχε την διαλεκτική υπέρβαση των κοινωνικών αντιθέσεων, αλλά τις άφησε να συμβιώνουν και να οξύνονται. Να συμβιώνουν όπως ακριβώς συμβιώνουν και στον καπιταλισμό, απαγορεύοντας όμως κάθε δυνατότητα καταγγελίας τους κι άρα κάθε δυνατότητα μιας μερικής, έστω, άμβλυνσής τους. Υπάρχουν πολύ πιο αναλυτικές, πιο τεκμηριωμένες και πιο λογοτεχνικά γραμμένες ιστορίες της Ρωσικής Επανάστασης. (Είχα σχολιάσει κάποιες, όπως την εξαιρετική A people’s tragedy του Ορλάντο Φίτζες, στο τεύχος 18 της ARB, τον Μάιο του 2011). Η συνοπτική ιστορία του Σμιθ έχει το προσόν να εστιάζεται εύστοχα στα πιο κρίσιμα χαρακτηριστικά αυτής της Επανάστασης. Κι έχει επίσης, όπως εξαρχής επισήμανα, το προσόν να κυκλοφορεί στα ελληνικά σε περίοδο όπου στη χώρα μας εμφανίζονται δείγματα μιας συναφούς «προεπαναστατικής» ανησυχίας. Ας λάβουν λοιπόν υπ’ όψιν τους όλοι όσοι κρεμούν πορτρέτα του Λένιν στα γραφεία τους ή επιμένουν να αναφέρουν ως «Λένινγκραντ» την Πετρούπολη, πως, τελικά, οι Μπολσεβίκοι αντιμετώπισαν την ανάγκη γοργής εκβιομηχάνισης της Ρωσίας πολύ πιο άτεχνα από όσο άρχιζε να την αντιμετωπίζει το τσαρικό καθεστώς, πως αναίρεσαν την όποια πολιτική πολυφωνία είχε ανθήσει στο διάστημα μεταξύ Φεβρουαρίου και Οκτωβρίου 1917, πως οι παλινωδίες τους στον εκσυγχρονισμό της γεωργίας ελάττωσαν δραματικά την μέχρι τότε παραγωγή, μετατρέποντας την περιοδική λιτότητα σε παρατεταμένη λιμοκτονία (ιδίως στις αρχές του 1930), και πως οι «απαλλοτριώσεις» τους κόστισαν ακόμη πιο δραματικά στη χώρα, με κεφάλαια κι ανθρώπινο δυναμικό που έσπευδε να την εγκαταλείψει με κάθε ευκαιρία. Όσο για τη λογοτεχνία και την τέχνη, μετά μια σύντομη περίοδο γόνιμων πειραματισμών, η εξουσία τους άσκησε σε αυτές μια λογοκρισία πολύ πιο αυστηρή από οποιαδήποτε είχε ασκήσει η τσαρική αστυνομία, ακόμη και μετά την εξέγερση του 1905. Στο θέατρο των συγκρούσεων κάθε επαναστατικής ρήξης αναβιώνουν ρόλοι από διάφορες προηγούμενες. Οι Γάλλοι επαναστάτες του 1789, π.χ., ανέτρεξαν στις φάσεις της ρωμαϊκής ιστορίας και φαντάζονταν τους εαυτούς τους σαν νέους Οράτιους ή Γράκχους, σαν τον Κάτωνα, τον Βρούτο ή τον Κάσσιο, μεταξύ άλλων. Ομοίως, στη Ρωσική Επανάσταση πολλοί φόρεσαν τα ρούχα του Ροβεσπιέρου, του Σαιν Ζυστ, του Νταντόν ή του Μαρά, θέλοντας να αναβιώσουν τις συγκρούσεις ανάμεσα σε ομάδες Ιακωβίνων, Γιρονδίνων και Κορδελιέρων, όπως και την παρισινή κομμούνα του 1792 και την τότε «επιτροπή λαϊκής σωτηρίας», σε αναβαθμισμένη ιστορικά εκδοχή. Ήταν, υποτίθεται, η έσχατη φάση των ταξικών συγκρούσεων – η απελευθέρωση των τελευταίων καταπιεσμένων. Ενσαρκώνοντας επαναστάτες που πέρασαν στην ιστορία, κάθε παράτολμος νέος διεκδικεί ανάλογη δόξα. Το βιβλίο του Στηβ Σμιθ έρχεται λοιπόν σε πολύ κατάλληλη στιγμή για το ελληνικό κοινό, ώστε όσοι επιθυμούν να ενσαρκώσουν εκ νέου τον Λένιν ή την Αλεξάνδρα Κολλοντάι, τον Φέλιξ Ντζερζίνσκι, τον Ζηνόβιεφ, τον Κάμενεφ, τον Μπουχάριν και τον Στάλιν, καθώς και όσοι τρέφουν έναν άκριτο θαυμασμό προς αυτά τα πρόσωπα ή προς όποιους τα υποδύονται στις μέρες μας, να πληροφορηθούν, στοιχειωδώς έστω, πώς λειτούργησαν όλοι αυτοί στις συνθήκες της εποχής τους και τι κόστισαν σε στερήσεις ενός λαού και σε μαρτύρια εκατομμυρίων αθώων.

Ρωσική Επανάσταση: Οράματα και αλήθεια

Σύνδεση