Το τραύμα των Καλαβρύτων στη λογοτεχνία

Μαρία Στεφανοπούλου, Άθος, ο δασονόμος, Ροδακιό, Αθήνα 2015, σελ. 288 Το μυθιστόρημα της Μαρίας Στεφανοπούλου Άθος, ο δασονόμος είναι το πρώτο σημαντικό έργο λογοτεχνίας στην Ελλάδα που αναφέρεται σε ένα άκρως σοβαρό θέμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τη σφαγή των Καλαβρύτων, στις 13 Δεκεμβρίου του 1943. Το βιβλίο αντιμετωπίζει με σπάνια εκφραστική ικανότητα και πνευματική γενναιότητα τα ζητήματα εκείνα που προέκυψαν πριν, κατά και μετά τη σφαγή των Καλαβρύτων, και μπορεί να καταχωρηθεί στις πλέον αξιόλογες σελίδες της λογοτεχνίας που αναφέρονται στα ναζιστικά εγκλήματα – τις πρακτικές γενοκτονίας, γνωστές ως Ολοκαύτωμα, τις επιχειρήσεις εξολόθρευσης αμάχων, το πρόγραμμα κατασκευής και αφανισμού εσωτερικών και εξωτερικών εχθρών. Η συγγραφέας, με τους όρους της λογοτεχνικής γραφής συγκεφαλαιώνει, αναπλάθει και αναστοχάζεται, σε πραγματολογικό όσο και συμβολικό επίπεδο, την έρευνα των ιστορικών, τις μαρτυρίες και τις αυτοβιογραφικές αφηγήσεις των επιζώντων, προπάντων τα τεράστια ερωτήματα που έμειναν ανοιχτά μετά την εν ψυχρώ εκτέλεση του ανδρικού πληθυσμού των Καλαβρύτων από τους στρατιώτες της 117 μεραρχίας της Βέρμαχτ. Η δυσκολία της λογοτεχνικής προσέγγισης ενός παρόμοιου θέματος, κυρίως από τα μυθιστορήματα που υιοθετούν το ρεαλιστικό σύστημα αναπαράστασης, έχει επανειλημμένα επισημανθεί.[1] Δεν είναι τυχαίο ότι, ενώ έχουμε πλήθος μαρτυριών και αυτοβιογραφικών αφηγήσεων από αυτόπτες μάρτυρες για τη σφαγή των Καλαβρύτων, το μόνο σοβαρό κείμενο δημιουργικής πεζογραφίας που είχαμε μέχρι σήμερα είναι ένα σύντομο αφήγημα του Γιώργου Ιωάννου, μόλις τριών σελίδων, με τον λιτό όσο και εύγλωττο τίτλο «+13-12-43», που δείχνει το δέος του συγγραφέα μπροστά στο ανείπωτο πένθος μιας μαζικής σφαγής αμάχων.[2] Το μυθιστόρημα της Μαρίας Στεφανοπούλου είναι μια σημαντική στιγμή της λογοτεχνίας μας ακριβώς επειδή προσεγγίζει ένα ακραίο ιστορικό γεγονός επιλέγοντας τους δύσβατους δρόμους που οδηγούν στην τραυματική μνήμη και στην περιδίνηση των συνειδήσεων εκείνων που βίωσαν το ξεκλήρισμα των συμπολιτών τους και την ολοσχερή καταστροφή της πόλης τους. Η συγγραφέας, μέσα από τις ιστορίες και τις διαδρομές των προσώπων μιας οικογένειας που ξεκινά από τον παππού Άθο, δασονόμο στα Καλάβρυτα, που υπήρξε ένα από τα θύματα της ομαδικής εκτέλεσης, και φτάνει στην δισεγγονή του, Ιοκάστη, ξετυλίγει το κουβάρι του δράματος των Καλαβρύτων και της ιδιαιτερότητας που χαρακτηρίζει αυτό το γεγονός. Ο Άθος, δασονόμος από την Ευρυτανία, που έτυχε να εργάζεται στα Καλάβρυτα και οδηγήθηκε μαζί με τους άλλους άνδρες της πόλης στον τόπο της εκτέλεσης, παρουσιάζεται στο μυθιστόρημα ως ένας από τους 13 επιζώντες της σφαγής. Η ιστορία της ζωής του Άθου διαπλέκεται με εκείνην των άλλων μελών της οικογένειάς του. Το δέντρο αυτής της οικογένειας το έχει κλαδέψει ο θάνατος: ο γιος του Άθου και της Μαριάνθης, ο Γιάννος, έπεσε από τις σφαίρες των ναζί στη σφαγή. Θα ζήσει η κόρη, η Μαργαρίτα, και η Μαριάνθη θα την μεγαλώσει μόνη της, φυλακισμένη στο πένθος για τον χαμένο γιό της. Η Μαργαρίτα θα μεγαλώσει κι αυτή μόνη της την κόρη της Λευκή, που κι εκείνη με τη σειρά θα φτιάξει μια μονογονεϊκή οικογένεια, και θα μεγαλώσει μόνη την κόρη της Ιοκάστη. Το αρχικό πένθος πέφτει βαρύ στις πλάτες των επιζώντων, και σφραγίζει τον τρόπο της ζωής τους. Η Λευκή, που σπούδασε γιατρός στη Βοστώνη, θα γυρίσει στα Καλάβρυτα όπου θα εργαστεί ως γιατρός στην ειδικότητά της: γιατρός πόνου. Η επιστροφή στον τόπο του εγκλήματος υπαγορεύεται από τη βαθιά ανάγκη της να αναζητήσει το κλειδί και το νόημα του πιο μεγάλου πένθους, την πηγή ενός πόνου που διοχετεύεται υποδόρια στην προσωπική ζωή από γενιά σε γενιά. Η δική της κόρη, η Ιοκάστη, θα είναι εκείνη που θα ελευθερωθεί από το φάσμα του παρελθόντος. Το μυθιστόρημα, χτισμένο στέρεα πάνω στα ιστορικά γεγονότα, είναι ένα εξαιρετικά φιλοτεχνημένο κείμενο. Η συγγραφέας εναποθέτει με μεγάλη προσοχή το βάρος της ιστορίας στο έργο της μυθοπλασίας. Κρατά στον πυρήνα του βιβλίου το είδος της αυτοβιογραφικής αφήγησης των επιζώντων αλλά ταυτόχρονα αξιοποιεί όλες τις σπουδαίες δυνατότητες που προσφέρει η λογοτεχνική αναπαράσταση: πολυφωνία, πολυπρισματικότητα, αναστοχασμό, αυτοαναφορικότητα. Τίποτε δεν αφήνεται στην τύχη, τίποτε δεν παραχωρείται εύκολα στον αναγνώστη, κι ενώ υπάρχει πάντα ένα μυστήριο γύρω από την προσωπικότητα του Άθου, τα σημεία ανάφλεξης του αναγνωστικού ενδιαφέροντος είναι προϊόν βαθύτερων διεργασιών που κατατείνουν όχι απλά στην ρεαλιστική ανάπλαση των γεγονότων της ιστορίας, αλλά στο πιο σκληρό μέρος της, την κληρονομιά του πόνου και του πένθους από αυτά τα γεγονότα της Κατοχής και του Εμφυλίου που μοιράζονται οι επίγονοι ακόμη και της τέταρτης γενιάς. Το γερμανικό εκτελεστικό απόσπασμα μετά τις μαζικές εκτελέσεις. Η ιστορία μιας οικογένειας, κλασική επιλογή των συγγραφέων του ιστορικού μυθιστορήματος από τον 19ο αιώνα, στο μυθιστόρημα της Μαρίας Στεφανοπούλου γίνεται θέμα σύνθετων και ευρηματικών χειρισμών. Στους αντίποδες της γραμμικής εξιστόρησης ακούμε την ιστορία από τις φωνές των μελών της στην προοπτική των γενεών. Και είναι φωνές που συναντώνται, επικαλύπτονται, χωρίζουν για να ξανασυναντηθούν. Οι φωνές ενορχηστρώνονται με τέχνη, ανακαλώντας την παλιά και γνώριμη τεχνική του κρυμμένου χειρογράφου: σημειωματάρια, τετράδια, κατάλοιπα από τις αυτοβιογραφικές δοκιμές της κεντρικής γυναικείας μορφής του βιβλίου, της Λευκής, που περιστρέφονται γύρω από την ιστορία του παππού Άθου που γίνεται δική της ιστορία: η σφαγή των Καλαβρύτων, ο Εμφύλιος, η μεταπολεμική ζωή των ανθρώπων μιας περιόδου όπου ολόκληρη η Ελλάδα αιματοκυλίστηκε. Χάρη σ’ αυτήν την πολυφωνική τεχνική δημιουργείται μια στιβαρή πλοκή, η οποία όμως προοδευτικά αφήνει να διαφαίνονται ρωγμές, καθώς πλανώνται υποψίες, εκκρεμούν διλήμματα, προβάλλουν όλα εκείνα τα μεγάλα και αναπάντητα ερωτηματικά για τη σφαγή των Καλαβρύτων που επί δεκαετίες φώλιασαν στις συνειδήσεις, δίχασαν την μικρή κοινωνία των επιζώντων και, παρά τους ποταμούς των δημοσιευμάτων, την ιστορική έρευνα,[3] τις μαρτυρίες,[4] τους λόγους των επισήμων στις νεκρώσιμες τελετές, συνεχίζουν να αιωρούνται πάνω από τον τόπο του μαρτυρίου.[5] Ακόμη και για τον αριθμό των θυμάτων, που ξεκινούσε από τα 1500, μόνο σχετικά πρόσφατα δόθηκαν τεκμηριωμένες απαντήσεις.[6] Τα ερωτήματα οπωσδήποτε οφείλονται στην ιδιαιτερότητα της σφαγής των Καλαβρύτων. Οι μεραρχίες της Βέρμαχτ και ο πόλεμος των αντιποίνων Στο μυθιστόρημα οι αναφορές στη σφαγή επιτρέπουν στον αναγνώστη να δει ότι αυτή δεν έγινε αυθόρμητα και απροσχεδίαστα, όπως εκείνες που διέπραξε η πρώτη μεραρχία Ορεινών καταδρομών, η ονομαζόμενη μεραρχία Εντελβάις της Βέρμαχτ στο Κομμένο της Άρτας (16 Αυγούστου του 1943) και στους Λιγκιάδες (3 Οκτωβρίου 1943), ή το τάγμα των SS στο Δίστομο (10 Ιουνίου 1944). Εκεί τα εγκλήματα αφορούσαν το σύνολο του πληθυσμού, ανεξαρτήτως φύλου και ηλικίας, και πήραν τη μορφή μιας σφαγής απίστευτης αγριότητας. Όμως τον Δεκέμβριο του 1943 στα Καλάβρυτα είχαν προηγηθεί πολυήμερες διαπραγματεύσεις μεταξύ ανταρτών, εγκρίτων προσώπων της πόλης, όπως ο δήμαρχος και ο μητροπολίτης Θεόκλητος, και των Γερμανών αξιωματικών. Ο λόγος ήταν ότι οι Γερμανοί της 117ης μεραρχίας «των Κυνηγών» (Jäger Division) της Βέρμαχτ, στην μεγάλη επιχείρηση για τη θωράκιση της Βόρειας Πελοποννήσου με το φόβο μιας συμμαχικής απόβασης και με στόχο την πλήρη εκκαθάριση της περιοχής από τους αντάρτες, τον Οκτώβριο του 1943 είχαν υποστεί απώλειες στην Κερπινή, 10 χλμ. από τα Καλάβρυτα, σε συμπλοκή με τάγμα του εφεδρικού ΕΛΑΣ, υπό τον καπετάν Μίχο. Στη συμπλοκή 81 Γερμανοί στρατιώτες βρέθηκαν αιχμάλωτοι, εκ των οποίων τρεις τραυματίες. Ο Γερμανός διοικητής δεν επέβαλε αμέσως τα απάνθρωπα αντίποινα που προβλέπονταν, 50 Έλληνες για έναν νεκρό Γερμανό, αλλά ζήτησε τη μεσολάβηση έγκριτων προσώπων των Καλαβρύτων και του Αιγίου για την απελευθέρωσή τους. Οι αντάρτες ζήτησαν να τους ανταλλάξουν με υπεράριθμους δικούς τους αιχμαλώτους, αλλά οι διαπραγματεύσεις ναυάγησαν. Στο μεταξύ οι τρεις Γερμανοί τραυματίες που είχαν μεταφερθεί στα Καλάβρυτα για περίθαλψη στο εκεί νοσοκομείο εκτελέστηκαν από δυο νεαρούς άνδρες του ΕΛΑΣ, παρά τις αντιρρήσεις των γιατρών, και ρίχτηκαν σε ένα πηγάδι, αλλά στη συνέχεια οι εκπρόσωποι των αρχών φρόντισαν για την ταφή τους. Καθώς οι Γερμανοί πλησίαζαν στην περιοχή, οι αντάρτες, κατά την εσπευσμένη μετακίνησή τους, εκτέλεσαν τους αιχμαλώτους κοντά στο Μάζι, στη θέση «Μαγέρου». Το εξαγριωμένο γερμανικό τάγμα, αφού ισοπέδωσε το Μάζι και άλλα γειτονικά χωριά, εισήλθε στις 9 Δεκεμβρίου στα Καλάβρυτα. Οι Γερμανοί, οι οποίοι εμφανίστηκαν αρχικά με φιλικές διαθέσεις, προχώρησαν σε εξέταση των πτωμάτων των τριών τραυματιών και τα βρήκαν κατακρεουργημένα. Τα αντίποινα πλέον ήταν αναμενόμενα. Όμως η στάση των Γερμανών ήταν καθησυχαστική και ακολούθησαν μια διαδικασία οργανωμένη μεθοδικά, παρόμοια με εκείνην που εφαρμόστηκε στην εξολόθρευση των Εβραίων της Ανατολικής Ευρώπης: περικύκλωση της περιοχής, διαπραγματεύσεις με την ηγεσία, συνεχής και συστηματική παραπλάνηση των κατοίκων, για να ακολουθήσει η επιλεκτική συγκέντρωση των ανθρώπων, με το πρόσχημα της δήθεν μετακίνησης του πληθυσμού κλπ. Έτσι οι κάτοικοι των Καλαβρύτων βρέθηκαν μαντρωμένοι, δηλαδή έγκλειστοι και όμηροι: τα γυναικόπαιδα και οι ηλικιωμένοι οδηγήθηκαν στο σχολείο της πόλης, ενώ οι άνδρες από 14 μέχρι 80 χρονών, στον γειτονικό λόφο, ένα είδος Γολγοθά για τους διώκτες, τον ονομαζόμενο «του Καπή». Ο διαχωρισμός αυτός ουσιαστικά δημιουργούσε το φόβο και στις δυο ομάδες, ότι η όποια αντίδρασή τους θα είχε επιπτώσεις για τη ζωή των ατόμων της άλλης ομάδας. Αφού με αυτή τη στρατηγική κορυφώθηκε ο φόβος και αποθαρρύνθηκε η όποια ενέργεια για αντίδραση των εγκλωβισμένων κατοίκων της πόλης, άρχισαν οι λεηλασίες και η πυρπόληση των σπιτιών και τέλος η εκτέλεση του ανδρικού πληθυσμού με μυδράλια και στη συνέχεια με χαριστική βολή. Η όλη επιχείρηση ήταν έτσι οργανωμένη ώστε να ελαχιστοποιεί τη δυνατότητα για μαχητική δράση των κατοίκων. Οι γυναίκες, τα παιδιά και οι ηλικιωμένοι που βρίσκονταν έγκλειστοι στο σχολείο, όταν αυτό πήρε φωτιά, κινδύνεψαν από θάνατο. Σώθηκαν επειδή κάποιος άνοιξε την πόρτα και μπόρεσαν να διαφύγουν. Ήταν κάποιος «Αυστριακός ή Αλσατός», σύμφωνα με τις μαρτυρίες; Το πιο σημαντικό ερώτημα που εκκρεμεί είναι εάν οι αξιωματικοί της Βέρμαχτ αποσκοπούσαν πράγματι στη θανάτωση των «γυναικόπαιδων» μέσα στο κτίριο του σχολείου, όπως είχαν κάνει οι συνάδελφοί τους τα προηγούμενα χρόνια σε πόλεις της Ανατολικής Ευρώπης, με στόχο την εξόντωση των Εβραίων. Στα Καλάβρυτα, σύμφωνα με τις μαρτυρίες των επιζώντων, όταν άνοιξαν οι πόρτες του σχολείου κανείς Γερμανός δεν εμπόδισε την έξοδο των έγκλειστων. Είναι άλλωστε πολλές οι μαρτυρίες Καλαβρυτινών που αναφέρονται σε φιλική στάση κάποιων Γερμανών που προσπάθησαν τις προηγούμενες μέρες να προειδοποιήσουν τους κατοίκους της πόλης για τον κίνδυνο που διέτρεχαν. Η σφαγή των Καλαβρύτων, αποτέλεσμα αντιποίνων, και ό,τι σχετίζεται με αυτήν, παραμένει ένα ζήτημα σκοτεινό και δυσεπίλυτο στις λεπτομέρειες. «Θυσία» ή «Έγκλημα»; Στο μυθιστόρημα της Μαρίας Στεφανοπούλου η σφαγή των Καλαβρύτων ερμηνεύεται ως αποτέλεσμα αντιποίνων για τη βίαιη εκτέλεση των 78 Γερμανών αιχμαλώτων από τους αντάρτες του ΕΛΑΣ, που έγινε βάναυσα, παρά τις σοβαρές αντιρρήσεις του Καπετάν Μίχου, ο οποίος είχε διατάξει να αφεθούν ελεύθεροι: «Ήταν λάθος η εκτέλεση του Μαγέρου», φωνάζει ο Άθος σε έναν αντάρτη που συναντά μετά τα γεγονότα. Με τον ίδιο τρόπο ερμήνευσαν τη σφαγή οι γυναίκες των εκτελεσμένων ανδρών. Λέει η Μαριάνθη: «Οι αντάρτες, ναι, αυτοί βγήκαν μόνοι τους στο βουνό να δώσουν τη ζωή τους για να ελευθερωθεί ο τόπος. Αλλά τους αντάρτες τους μισώ. Γιατί κι εκείνοι μόνο μέτρα εξιλασμού κάνανε. Λίγες μάχες. Μόνο ενέδρες, συμπλοκές, αιφνιδιασμούς εκ του ασφαλούς, εκτελέσεις, σαμποτάζ, κι ύστερα απολάμβαναν την ελευθερία τους στα βουνά» (σ. 45). Για τη Μαριάνθη, τη γυναίκα του Άθου, η σφαγή ήταν ένα έγκλημα, με δράστες τους Γερμανούς αλλά και υπαίτιους τους αντάρτες. «Αν οι αντάρτες δεν εκτελούσαν τους Γερμανούς αιχμαλώτους που κρατούσαν από τη μάχη της Κερπινής κι αν δεν κακοποιούσαν και δεν έριχναν στο πηγάδι τους τρεις τραυματίες, τα Καλάβρυτα δεν θα είχαν υποστεί τα αντίποινα. Αυτά πίστευε» (σ. 62). Όπως γνωρίζουμε από δημοσιευμένες μαρτυρίες γυναικών από τα Καλάβρυτα, στη συνείδησή τους οι αντάρτες έφεραν το βάρος της ευθύνης για τα αντίποινα. Όταν κάποιοι αντάρτες ξαναπήγαν στα Καλάβρυτα, οι γυναίκες άρχισαν να τους πετροβολούν και πιάστηκαν στα χέρια: «φάγαν ξύλο γυναίκες που ’χαν θάψει πέντε κι έξι ανθρώπους, απ’ τους αντάρτες».[7] Όμως η ερμηνεία των αντιποίνων δεν ήταν η μόνη. Υπήρχε και μια άλλη ερμηνεία, ότι η καταστροφή των Καλαβρύτων είχε προαποφασιστεί από το φθινόπωρο του 1943. Σύμφωνα με αυτή την εκδοχή, οι διαπραγματεύσεις για ανταλλαγή κλπ. ενόσω ακόμη ζούσαν οι αιχμάλωτοι ήταν πρόσχημα για να κερδίσουν χρόνο οι Γερμανοί και να οργανώσουν την καταστροφή. Και αυτή η καταστροφή έγινε διότι τα Καλάβρυτα ήταν μια ιστορική και ηρωική πόλη, ταυτισμένη με την έναρξη της Επανάστασης του 1821, και η καταστροφή της θα παραδειγμάτιζε τους κατοίκους της περιοχής και θα λύγιζε το ηθικό τους. Σύμφωνα με αυτήν την εκδοχή, ο λόφος του Καπή ήταν ένας τόπος όπου έπεσαν ηρωικά οι άνδρες, θυσιασμένοι για την πατρίδα. Στους λόγους που εκφωνούνται από τους επισήμους, ακόμη και σε ντοκιμαντέρ που έγιναν στη δεκαετία του ’80, επαναλαμβάνεται σταθερά η λέξη «Θυσία». Ο λόφος του Καπή, όπου έγιναν οι εκτελέσεις, ονομάστηκε «Τόπος της Θυσίας» και τα καντήλια που έστειλαν ιδιώτες αλλά και οι ισχυροί του κόσμου, ισάριθμα των οικογενειών που εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς, είναι αναμμένα στη μνήμη των «θυμάτων της θυσίας των Καλαβρύτων». Η εκδοχή της «θυσίας» και των «θυσιασμένων εθνομαρτύρων», με τις θρησκευτικές και πατριωτικές συνδηλώσεις της, ήταν ίσως πιο ανακουφιστική από την εκδοχή του εγκλήματος, «δίνοντας έτσι εκλογικευμένο νόημα στον παραλογισμό του κοινού εγκλήματος και στην κατεστραμμένη τους ζωή» (σ. 64). Όμως αυτή η εκδοχή εμπόδιζε την βαθύτερη σκέψη για το νόημα της βίας του πολέμου, για την ευθύνη των εμπολέμων. Η μνησικακία και ο κύκλος του αίματος Η Μαριάνθη, όπως και άλλες γυναίκες των θυμάτων, κλείστηκε μέσα στο μίσος. «Γέρασα με το μίσος του πολέμου. Μίσος για τους Γερμανούς, μίσος για τους αντάρτες […] Η μνησικακία έκαιγε σαν φωτιά μέσα μου», λέει η γυναίκα του Άθου, που θα ζήσει μέσα σε έναν κλοιό μίσους, κατασκευάζοντας αποδιοπομπαίους τράγους, ακυρώνοντας τη ζωή της και υποκύπτοντας στο στυγνό παιχνίδι ανάμεσα στο έγκλημα και στην τιμωρία. Από αυτόν τον κύκλο του αίματος θα αρχίσει να ξεφεύγει η κόρη της, η Μαργαρίτα, που βλέπει το αδιέξοδο στη στάση της μητέρας της: «Η μνησικακία της ένωνε στο μυαλό της τους δράστες και τους υπαίτιους του εγκλήματος –αν δεχτούμε ότι υπάρχει τέτοιος διαχωρισμός– σ’ ένα κοινό πεπρωμένο, κλωθογύριζε το φαύλο κύκλο του αίματος που πληρώθηκε και που καμιά νέα εκδίκηση δεν τον ξεπλένει» (σ. 62). Αυτή η διπλή ενοχή, που βάραινε τους δυο εμπολέμους, τους Γερμανούς και τους παρτιζάνους, θα οδηγούσε απαρέγκλιτα στον εμφύλιο πόλεμο. Ο Άθος πάλι προσπαθούσε να αποφύγει κάθε σκέψη εκδίκησης, γι’ αυτό διάλεξε να μένει μακριά από τους ανθρώπους. Όσο για τη Λευκή, την εγγονή του Άθου και της Μαριάνθης, αυτή έστηνε το δικό της δικαστήριο με τρόπο πιο αμερόληπτο από τη γιαγιά της: «Για τη θυσία δεν δικάζουμε κανέναν. Για το έγκλημα όμως διεξάγεται δίκη [...] Η Λευκή ήθελε να διηγηθεί την περιπέτεια του Άθου μόνο και μόνο για να διαγράψει από το ιστορικό γεγονός των αντιποίνων το χαρακτήρα της θυσίας» (σ. 64). Από την άφιξη του Ερυθρού Σταυρού στα Καλάβρυτα την τρίτη μέρα μετά τη σφαγή. Ο ίδιος ο Άθος λέει τις δικές του σκέψεις στην κόρη του: «Εγώ κι η μάνα σου όπλο δεν κρατήσαμε εναντίον κανενός. Βρισκόμαστε όμως όλοι, υποχρεωτικά, μες στον ίδιο κύκλο αίματος που δεν έχει τέλος. Ό,τι έπραξες θα το πάθεις. Δίκαιον εἶναι, ἅ τις ἐποίησε, ταῦτ' ἀντιπαθεῖν. Για τον εξιλασμό μιας κακής πράξης απαιτείται η ανάλογη τιμωρία. Αλλά στον, δίκαιο ή άδικο, πόλεμο μόνο κακές πράξεις γίνονται» (σ. 150). Πότε και με ποιον τρόπο μπορεί να κλείσει ο κύκλος του αίματος για τους ανθρώπους που οι οικογένειές τους ξεκληρίστηκαν, είναι ένα από τα βασικά ερωτήματα που θέτει το μυθιστόρημα. Η εντατική σκέψη, η στοχαστική ενασχόληση με την αλήθεια για το έγκλημα, για το χωρίς νόημα κακό που πράττει ένας άνθρωπος εναντίον ενός άλλου ανθρώπου σε περίοδο «πολέμου», είναι ο μόνος τρόπος για την επαγρύπνηση και τη μέριμνα για την πρόληψη άλλων εγκλημάτων, στους μικρούς και ανεπίσημους πολέμους που μαίνονται στην γεωγραφική μας περιοχή. Πόσο μπορεί να συμβάλλει σ’ αυτό η επίσημη διαχείριση της μνήμης, τα μνημεία, οι τελετές στους τόπους του μαρτυρίου, που προβάλλουν το σύνθημα «Ποτέ ξανά», και ποιος είναι εντέλει ο ουσιαστικός χαρακτήρας τους; Το φονικό, η μνήμη και τα μνημεία Στο μυθιστόρημα τα Καλάβρυτα απομυθοποιούνται από το συμβολικό φορτίο τους. Ο Άθος, σιωπηλός μάρτυς του μετασχηματισμού ενός τόπου εγκλήματος σε τόπο εθνικής έξαρσης, διαβλέπει τους κινδύνους: Τις κοινωνίες όπου επιβιώνουν οι ιδεολογίες και όπου έχουν επιστρέψει οι χιλιάδες στρατιώτες για να συνεχίσουν ειρηνικά τη ζωή τους, «δεν μπορείς να τις κάνεις μουσεία και τόπους μαρτυρίου» (σ. 174). Διότι οι τελετές, με τους λόγους και τις τυμπανοκρουσίες, είναι ένας τρόπος επικάλυψης της μνήμης, που δεν καταφέρνει να διδάξει κάποιο μάθημα για το Κακό, που εδώ δεν έχει μεταφυσικές προεκτάσεις αλλά επικεντρώνεται στη σφαγή άμαχου πληθυσμού για λόγους «εθνικής» διαφοράς, εν καιρώ πολέμου, αλλά και ειρήνης. Η διατήρηση και η διαχείριση της μνήμης είναι ένα βασικό ζήτημα που απασχολεί τις μεταπολεμικές κοινωνίες της Ευρώπης για τους τόπους μαρτυρίου του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, τις τελευταίες δεκαετίες, κυρίως μετά το 1989, ιδρύθηκαν μουσεία για το Ολοκαύτωμα των Εβραίων και για τις μαζικές εκτελέσεις των ναζί, ενώ οι πόλεις και τα χωριά που υπέστησαν ολική καταστροφή ονομάστηκαν τόποι μαρτυρίου. Στην Ελλάδα το 2000 ιδρύθηκε το «Δίκτυο μαρτυρικών πόλεων και χωριών». Μουσεία και μνημεία έγιναν και στη Γερμανία, η οποία προσπάθησε να «τακτοποιήσει» τους λογαριασμούς της με το ένοχο παρελθόν. Ωστόσο, στην Ελλάδα οι μάχες για την «αλήθεια» συνεχίζονται και τα Καλάβρυτα είναι ακριβώς μια τέτοια περίπτωση. Οι συνεχιζόμενες συζητήσεις, αντεγκλήσεις και διαμάχες ανάμεσα στις διαφορετικές ιδεολογικές παρατάξεις σχετικά με τους δράστες και τους υπαίτιους δείχνουν ότι η Κατοχή και ο Εμφύλιος είναι κεφάλαια ακόμη ανοιχτά, παρά τη σοβαρή έρευνα των ιστορικών. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι «τόποι μαρτυρίου» της Κατοχής δεν μπορούν να γίνουν αντικείμενο σοβαρού προβληματισμού για τις πολιτικές της μνήμης και τη διαχείριση του παρελθόντος. Η ιστορικός Άννα Μαρία Δρουμπούκη παρατηρεί ότι οι τόποι αυτοί, εξαιτίας της διχασμένης μνήμης, ζουν μια «δεύτερη ζωή», και γίνονται μνημεία μιας μνήμης απαλλοτριωμένης, που δεν βοηθούν τη μνήμη αλλά τη λήθη. Τα Καλάβρυτα, που συνδέονται με τη Μονή της Αγίας Λαύρας και την έναρξη της Επανάστασης του 1821, λόγω της «συμβολικής τους σημασίας στο συλλογικό φαντασιακό» είναι το κατεξοχήν παράδειγμα μιας διαιρεμένης και μετασχηματισμένης μνήμης, που αποπροσανατολίζει τη μνήμη από τα γεγονότα της Κατοχής.[8] Ο κίνδυνος του αποπροσανατολισμού της συνείδησης θα πάρει σάρκα και οστά σε ένα πρόσωπο του μυθιστορήματος, τον Μαρσέλο, ένα μικρό ορφανό Αλβανάκι, που βρέθηκε στην πόλη μετά το θάνατο των γονιών του κατά την δραπέτευσή τους από την Αλβανία στη δεκαετία του ’90. Το αγοράκι θα το αναλάβει η Λευκή, που υπηρετεί γιατρός στα Καλάβρυτα, θα προσπαθήσει να του μάθει ελληνικά με τη βοήθεια του παππού Άθου και να το ενσωματώσει στην μικρή κοινωνία. Όμως το Αλβανάκι βρίσκεται δολοφονημένο στο βουνό από σφαίρα. Κι ενώ η πόλη γιορτάζει την 55η επέτειο του Ολοκαυτώματος των Καλαβρύτων, ο Άθος θα λύσει τη σιωπή του, θα πάρει τον λόγο και θα πει στους συμπολίτες του: «Ξεχάστε τα γερμανικά αντίποινα. Να θυμάστε και να νοιάζεστε για το τελευταίο έγκλημα, γιατί αν μνημονεύετε, και μάλιστα με τόσο ζήλο, μόνο το παλιό, δεν θα έχετε μάτια κι αυτιά για να μεριμνήσετε για το καινούριο, να ανανεώσετε τη θέλησή σας να αποτρέψετε την επανάληψή του» (σ. 215). Για τον Άθο τα μεγάλα μαθήματα δεν τα δίνουν οι επίσημοι τόποι της μνήμης, αλλά η φύση: «Ο κόσμος της φύσης είναι ένας. Η καταστροφή τον ανανεώνει, δεν τον κόβει στα δύο. […] Οι άνθρωποι διχάζονται, όχι τα βουνά. Τα βουνά μένουν στέρεα, πιστά, ακέραια, όσες νάρκες κι αν εκραγούν […] Τα βουνά! Ναι! Αυτά είναι που αγαπούν τον ουρανό. Και του μοιάζουν» (σ. 156). Γι’ αυτό ο Άθος αυτοεξορίζεται στο δάσος και παίρνει μαθήματα από τη φύση, φυτεύοντας δέντρα εκεί που έτρεξε το αίμα και πότισε τη γη. Η συμβουλή του σε νεαρούς αντάρτες όσο μαινόταν ακόμη ο εμφύλιος στην περιοχή, ήταν τούτη: «Θέλετε ν’ αλλάξετε τον κόσμο, την κοινωνία; [...] Εγώ θέλω ν’ αλλάξει ο άνθρωπος. Ο άνθρωπος μόνος, ως άτομο απέναντι στον εαυτό του, και τούτο κρίνεται από τη στάση του απέναντι στα ζώα και στη φύση...» (σ. 138). Η σιωπή, κάτω από τα σκιερά φυλλώματα των δέντρων που φύτεψε ο Άθος ο δασονόμος, είναι ο χώρος που επιλέγει η συγγραφέας για το έργο της μνήμης και την εμβάθυνση της συνείδησης. Δεν πρόκειται εδώ για μονοπάτια που δεν οδηγούν πουθενά, όπως τα «Holzwege» του Χάιντεγκερ: εδώ τα μονοπάτια οδηγούν σε αιματοβαμμένα χωριά που έχουν όλα όνομα, Κερπινή, Μαζέικα, Ρωγοί, Ελατοχώρι, Ζαχλωρού, Χόβολη, Τρόπαια, Σπαθάρι, Σαϊτά, Νουσά, Τριπόταμα, Βυσοκά, Τσαρούχλι, ονόματα που έχουν συνδεθεί με μάχες, αγώνες, πράξεις αυτοθυσίας, αλληλεγγύης, αλλά και εγκλήματα. Η σκιά βοηθά την περίσκεψη γύρω από την κατάσταση του επιζώντος μιας μαζικής καταστροφής, την αμερόληπτη, καθαρή ματιά, χωρίς ιδεολογικές παρωπίδες, για να μπορέσει ο άνθρωπος να σκεφτεί το νόημα και τις συνέπειες των εγκλημάτων του πολέμου. Οι αποζημιώσεις και ο Έλληνας «πολίτης-θύμα» Η αναφορά στην 55η επέτειο του Ολοκαυτώματος των Καλαβρύτων, δηλαδή το 1998, δεν γίνεται τυχαία στο μυθιστόρημα. Τη χρονιά εκείνη ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Κάρολος Παπούλιας, έθεσε επίσημα προς τη γερμανική κυβέρνηση της ενωμένης πλέον Γερμανίας το αίτημα για τις πολεμικές επανορθώσεις (αποζημιώσεις, επιστροφή του κατοχικού δανείου), το οποίο απορρίφθηκε. Όμως η συζήτηση για τις αποζημιώσεις, που είχε αρχίσει αμέσως μετά τον πόλεμο και ναυάγησε εξαιτίας και των χειρισμών των μεταπολεμικών κυβερνήσεων, αναζωπυρώθηκε και συνεχίζεται πιο έντονα σήμερα. Το αίτημα των αποζημιώσεων ευσταθεί, όπως έχουν υποστηρίξει ιστορικοί και προσωπικότητες της πολιτικής. Τι μπορεί όμως να σημαίνουν οι οικονομικές διεκδικήσεις για τα ίδια τα αθώα θύματα του πολέμου; Ποια επανόρθωση μπορεί να αποκαταστήσει τον θάνατο, και κυρίως τις εκτελέσεις άμαχου πληθυσμού που προήλθαν από κίνητρα τυφλής εκδίκησης του εχθρού κι όχι στο πεδίο των μαχών και στη σώμα με σώμα μάχη; Μήπως το αίτημα των αποζημιώσεων εμποδίζει να φωτιστεί μια ενοχική συνείδηση απωθημένη στα σκοτεινά βάθη του ασυνείδητου;[9] «Δεν ήθελα ν’ ακούω λέξη για πολεμικές αποζημιώσεις», αναφωνεί η Λευκή στον δήμαρχο της πόλης. Μια τέτοια στάση θυμίζει ότι το αίτημα για αποζημιώσεις γίνεται επικίνδυνο όταν συνδυάζεται με την ψυχολογία του «θύματος», που συνδαυλίζει και διαιωνίζει η ερμηνεία της «θυσίας». Η πρόσληψη του εαυτού ως «θύματος», σε ατομικό και κοινωνικό επίπεδο, οδηγεί στην ξενοφοβία, στην υιοθέτηση συμπεριφορών ανεξέλεγκτης βίας. Ο «πολίτης-θύμα» ζει κατασκευάζοντας φανταστικούς εχθρούς και θεωρίες συνωμοσίας, και οι ένοχοι για όλα τα δεινά του είναι πάντα οι άλλοι. Στο μυθιστόρημα η συγγραφέας εκφράζει παραδειγματικά τους προβληματισμούς της γύρω από αυτό το ζήτημα, χάρη σε δυο πρόσωπα Γερμανών που έρχονται στα Καλάβρυτα μετά τον πόλεμο για να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους, με αυτοθυσία και αποκλειστικά από προσωπική πρωτοβουλία. Είναι ο γιατρός Κουρτ, τέως Γερμανός αιχμάλωτος που σώθηκε από την εκτέλεση των 78 και φίλος του Άθου, και η Ίνγκε Μπραμς, που απηχεί ένα πραγματικό πρόσωπο, τη Γερμανίδα Ίρενγκαρντ Σραμ.[10] Η Σραμ είχε έρθει το καλοκαίρι του 1952 στα κατεστραμμένα Καλάβρυτα, για να μάθει τι είχε συμβεί εκεί και, από καθαρά ιδιωτική πρωτοβουλία, προσπάθησε να προσφέρει έμπρακτα βοήθεια στις χήρες των Καλαβρύτων και στα ορφανά. Αυτό ακριβώς κάνει η Ίνγκε Μπραμς του μυθιστορήματος· φροντίζει να δοθούν ραπτομηχανές στις γυναίκες για να έχουν μια επικερδή απασχόληση και, με την υποστήριξη του Συλλόγου Γερμανίδων Γυναικών και άλλων φορέων, κατορθώνει να πραγματοποιήσει ένα πρόγραμμα επαγγελματικής κατάρτισης για παιδιά από τα Καλάβρυτα και τα γύρω χωριά, που θα έπαιρναν υποτροφίες για τη Γερμανία. Η Ίνγκε έχει τα μάτια της ανοιχτά και αναλύει σε βάθος την ένοχη σιωπή της Γερμανίας απέναντι στα θύματα που δημιούργησε η πατρίδα της, και την προσπάθεια των συμπατριωτών της, τις πρώτες δεκαετίες μετά τον πόλεμο, να θυμούνται τα «φριχτά πράγματα» του ενοχικού τους παρελθόντος. Η ίδια έρχεται να κάνει εκείνο που δεν έκανε η χώρα της, όταν συνειδητοποίησε ότι αυτή η χώρα «κατασκεύασε αδίστακτους δολοφόνους αθώων». Όμως ταυτόχρονα γνωρίζει ότι η βοήθεια δεν θα πρέπει να είναι ένας τρόπος αποκοίμισης των συνειδήσεων: «Το αν ο τόπος μαρτυρίου σας θα καταφέρει να διαφυλάξει τη μνήμη του κακού στο σωστό μέτρο εξαρτάται από το πώς θα αξιοποιήσετε την ελευθερία [...] αλλά να σκέφτεστε ότι είστε προπάντων μόνοι σας, ακόμα και με συμμαχικές δυνάμεις κατοχής» (σ. 176). Για τον σκεπτόμενο άνθρωπο προέχει πάντα η γνώση και προπάντων η αυτογνωσία. Και είναι πάντα «μόνος», όσους συμμάχους κι αν έχει. Το πρόσωπο του Κουρτ είναι επίσης μια έκφραση του αιτήματος για δικαιοσύνη. Όμως ο Κουρτ πιστεύει, όπως και ο Άθος, ότι ο μόνος τρόπος να καταπολεμηθεί η βία είναι η αμερόληπτη αναζήτηση της αλήθειας, σ’ αυτόν τον πόλεμο όπου χύθηκε τόσο αίμα, που θα περάσουν γενιές για να ξεχαστεί. «Οι πρωταγωνιστές πρέπει να αποδεχτούν και συγχρόνως να απορρίψουν τη βία που χρησιμοποίησαν» (σ. 190). Αλλιώς η βία βρικολακιάζει, η βία επιστρέφει, ο κύκλος αίματος δεν μπορεί να κλείσει, και η μνησικακία των αριστερών όσο και η μισαλλοδοξία των δεξιών θα εκτρέφει ιδεοληψίες και φαντάσματα. Ο Μαρσέλος, ένα θύμα πολέμου σε καιρό ειρήνης Είδαμε ότι το μυθιστόρημα της Μαρίας Στεφανοπούλου αναφέρεται στα αντίποινα των Γερμανών στα Καλάβρυτα. Η λογική των αντιποίνων για τον στρατό του Γ΄ Ράιχ, σύμφωνα με την οποία για κάθε νεκρό Γερμανό (αιχμάλωτο) έπρεπε να πεθάνουν 50 κάτοικοι της κατακτημένης χώρας, μπορεί να εξηγηθεί εύκολα με τη φυλετική θεωρία της υπεροχής του γερμανικού λαού. Άλλωστε η επίσημη άποψη της Γερμανίας για την εφαρμογή των αντιποίνων είναι ότι η στρατηγική αυτή ορθώς εφαρμοζόταν, όταν το καλούσαν οι περιστάσεις. Όμως επί της ουσίας εκφράζει το πνεύμα της βίας που επικρατεί γενικά στους πολέμους. Σήμερα είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε περισσότερα όχι μόνο για τη θηριώδη συμπεριφορά των Γερμανών στρατιωτών, τόσο των SS όσο και της Βέρμαχτ, αλλά και για την πρόσληψη αυτής της συμπεριφοράς από τους ίδιους μπροστά στην εκτέλεση άμαχου πληθυσμού, είτε κατά τη διαταγή της εφαρμογής αντιποίνων, είτε με προσωπική πρωτοβουλία, σε καθημερινή βάση στις κατεχόμενες χώρες. Η ιστορική έρευνα έφερε στο φως νέα και διαφωτιστικά στοιχεία, από κρυφά ηχογραφημένες συνομιλίες ναζί αιχμαλώτων πολέμου σε στρατόπεδο των Άγγλων.[11] Οι συνομιλίες αυτές αποκαλύπτουν, μέσα στον αυθορμητισμό του προφορικού λόγου, πόσο ο Γερμανός στρατιώτης προοδευτικά είχε εξοικειωθεί με τη δολοφονία των αμάχων και υιοθετούσε τη συμπεριφορά ενός εκτελεστή, βιαστή κλπ., στο νόμιμο πλαίσιο που προσφέρει ο πόλεμος, με το πρόσχημα ότι κάθε πολίτης της κατακτημένης χώρας είναι δυνάμει επικίνδυνος για τη ζωή του εισβολέα. Οι έλληνες μάρτυρες κατηγορίας στη δίκη της Νυρεμβέργης. Δεύτερος από αριστερά ο Τάκης Σπηλιόπουλος, ένας από τους ελάχιστους διασωθέντες Καλαβρυτινούς. Σταχυολογώντας από αυτό το υλικό, ακούμε τον λοχία Sommer να λέει σε έναν συγκρατούμενο: «Ο λοχαγός μας, όταν φτάσαμε στην Ιταλία, μας έλεγε: “ας αρχίσουμε σκοτώνοντας είκοσι, έτσι, για να τους κόψουμε τη διάθεση για ανοησίες” (γέλια)». Ένας άλλος, μετά από βομβαρδισμό αμάχων σε χωριό που είχε και άλογα, λέει στον φίλο του: «Λυπόμουν για τα άλογα, όχι για τους ανθρώπους. Αυτά τα καημένα τα άλογα τα θυμάμαι ακόμα». Οι συνομιλίες αυτές δείχνουν σε ποιο βαθμό το ανελέητο κυνήγι κατά του άμαχου πληθυσμού είχε γίνει μια κατάσταση «ομαλή» και αποδεκτή, την οποία οι Γερμανοί στρατιώτες εφάρμοζαν σαν μια πρακτική τόνωσης του ηθικού, σαν μια ψυχοπροφυλακτική εκδήλωση τού esprit de corps, όπως γίνεται στους ποδοσφαιρικούς αγώνες. Κάτι ανάλογο έκαναν στη συνέχεια οι αεροπόροι των συμμαχικών δυνάμεων, που κυριολεκτικά ισοπέδωσαν με βομβαρδισμούς τις γερμανικές πόλεις, όμως εδώ το ζήτημα είναι «ποιος έκανε την αρχή», όπως παρατηρεί ο Β. Γκ. Ζέμπαλντ στο σπουδαίο βιβλίο του Η φυσική ιστορία της καταστροφής.[12] Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, στα Καλάβρυτα, όπως και αλλού στην κατακτημένη Ελλάδα, κυκλοφορούσε η άποψη ότι ο Γερμανός, αν δεν τον πειράξεις, είναι καλός. Και γι’ αυτό οι αντάρτες, οι μόνοι που θυσίαζαν τη ζωή τους για να αντισταθούν στον κατακτητή, θεωρούνταν κύριοι υπαίτιοι για τα αντίποινα και τις εκτελέσεις αμάχων. Στην πραγματικότητα, είτε πρόκειται για στρατό κατακτητών ενός άδικου πολέμου, είτε για πολεμιστές της αντίστασης που εκπροσωπούν τον δίκαιο πόλεμο, μέσα στις σκληρές συνθήκες που ζουν οι εμπόλεμοι οποιασδήποτε παράταξης, σε συνεχή κίνδυνο, στέρηση τροφής, σωματικής εξάντλησης σε πορείες κλπ., η βία γίνεται αναπόσπαστο μέρος της επιβίωσης. Όμως τα αντίποινα βαραίνουν τον άμαχο πληθυσμό. Για τους παραπάνω λόγους, τα πορίσματα σχετικά με τη βία που πολλαπλασιαζόταν ανεξέλεγκτα στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο πρέπει να μας βάζουν σε σκέψεις για αυτά που γίνονται στους σύγχρονους πολέμους, αλλά και εκτός πολέμων, στην καθημερινή βία εναντίον των «ξένων». Το θέμα αυτό η συγγραφέας το θίγει ευρηματικά, επινοώντας την περίπτωση του μικρού προσφυγόπουλου από την Αλβανία, του μικρού Μαρσέλου, που θα πεθάνει από σφαίρα κάποιου εντόπιου ξενόφοβου, κάθε άλλο παρά αδέσποτη. Εν κατακλείδι, πιστεύω ότι η έρευνα για την εξοικείωση των μάχιμων Γερμανών (των SS ή της Βέρμαχτ) με την ανεξέλεγκτη βία μπορεί να αποβεί γενικότερα χρήσιμη για να κατανοήσουμε τους δρόμους που οδηγούν στις θηριωδίες εν πολέμω και εν ειρήνη. Στα Καλάβρυτα παίχτηκε ένα τέτοιο παιχνίδι βίας εκατέρωθεν, με τα κατακρεουργημένα πτώματα Γερμανών αιχμαλώτων από τους αντάρτες και τον τεράστιο αριθμό άμαχων Καλαβρυτινών εκτελεσμένων από τα γερμανικά μυδράλια. Όμως η δράση των ανταρτών του ΕΛΑΣ εναντίον του ξένου εισβολέα δεν δικαιώνεται στις συνειδήσεις των άμαχων θυμάτων της εισβολής. Οι αντάρτες ήσαν ένοπλοι, τα θύματα της σφαγής ήσαν άοπλα. Όλα τα παραπάνω είναι μεγάλα μαθήματα της ιστορίας, και η περίπτωση της σφαγής των Καλαβρύτων, όπως την ερμηνεύει η Στεφανοπούλου, θα πρέπει να μας προβληματίζει ακριβώς ως μια περίπτωση αυτού του είδους εξοικείωσης με τη βία, ή ομαλοποίησης της θηριωδίας εν πολέμω, εις βάρος των αμάχων. Η τέφρα της ιστορίας Στο μυθιστόρημα η μνήμη του τραύματος δίνει την αφορμή για έναν αγώνα πολυμέτωπο, άνευ ορίων, για μια ανασκαφή καταστάσεων, συνειδήσεων, αντιλήψεων, αισθημάτων. Αυτός ο αγώνας δίνεται και στο συμβολικό επίπεδο. Ο παππούς Άθος, το πρόσωπο που δεσπόζει στο βιβλίο, είναι κατά βάσιν ένα πρόσωπο χωρίς τάφο, που στοιχειώνει τη συνείδηση της Λευκής. Το παράξενο όνομά του, που συμβολικά ανακαλεί την τέφρα,[13] αλλά και τον «αθό», το λουλούδι, και συνηχεί με τις λέξεις πάθος και λάθος, δεν είναι τυχαίο, όπως και το όνομα «Λευκή». Οι άδειοι τάφοι των νεκρών ενός πολέμου που δεν έγινε το πένθος τους σωστά μένουν πάντα σαν μόνιμη πληγή, σαν τέφρα που επικάθεται στην ψυχή και στη μνήμη, και εμποδίζουν τον άνθρωπο να προχωρήσει. Το μυθιστόρημα τελειώνει με ένα όνειρο της Λευκής, στο νεκροταφείο των Καλαβρύτων: ο παππούς Άθος και η γιαγιά Μαριάνθη, τα κορυφαία πρόσωπα ενός ανεκλάλητου πένθους, έχουν φύγει από τον τάφο και μεταμορφώθηκαν σε μια φιλύρα και μια βελανιδιά με δίδυμο κορμό, όπως ο Φιλήμων και η Βαυκίδα του μύθου, το ζευγάρι των φιλεύσπλαχνων φτωχών γερόντων της μυθολογίας, που οι θεοί τούς αντάμειψαν με την πραγματοποίηση της επιθυμίας τους να πεθάνουν μαζί, μεταμορφωμένοι σε δέντρα.[14] Ο Άθος και η Μαριάνθη, πρόσωπα χάρτινα της μυθοπλασίας όσο και υπαρκτά για τη συγγραφέα και τον αναγνώστη, ζούνε πια αλλού. Οι νεκροί πρέπει να είναι με τους νεκρούς, και «η τέφρα, για τις σελίδες της ιστορίας» (σ. 277). Για τους ζωντανούς μένει η μνήμη, που πρέπει να είναι ακέραια και όχι μισερή, αποσιωπημένη, λεηλατημένη. Στα κείμενα της λογοτεχνίας για την πρόσφατη ιστορία μας, το μυθιστόρημα της Μαρίας Στεφανοπούλου Άθος, ο δασονόμος μπορεί να αποτελέσει ένα ορόσημο αυτογνωσίας, μέσα από τα δάση της σκέψης και μέσα από τις σκιές, πιο εύγλωττες από τις φωταγωγημένες μας βεβαιότητες για το δίκιο και το άδικο ενός πολέμου που επαναλαμβάνεται και συνεχίζεται γύρω μας, δίπλα μας, ακόμη και μέσα μας. [1] Πρόσφατα είδαν το φως τέτοια μυθιστορήματα που αναφέρονται στη σφαγή των Καλαβρύτων, γραμμένα με τη συνταγή των «ευπώλητων», τα οποία μετατρέπουν το τραγικό γεγονός είτε σε περιπετειώδες ανάγνωσμα με στοιχεία θρίλερ, είτε σε επεισόδιο αισθηματικού ρομάντζου. Ενδεικτικά αναφέρουμε το μυθιστόρημα του Andy Varlow, (ψευδώνυμο του εκ Καλαβρύτων καταγόμενου Ανδρέα Βαρελόπουλου, που ζει στην Αμερική), Just another man, εκδ. Frog Ltd, 1998. Αναφορές στη σφαγή γίνονται και στο μυθιστόρημα της Στέλλας Λεβεντογιάννη-Χάρβι, Οι κόρες του Νικόλα, Ψυχογιός, Αθήνα 2014. [2] Το διήγημα δημοσιεύθηκε το 1966 στη συλλογή πεζογραφημάτων Για ένα φιλότιμο. [3] Η πιο τεκμηριωμένη έρευνα με βάση τα γερμανικά αρχεία και ελληνικές πηγές έγινε από τον Χέρμαν Φ. Μάγιερ, στη μελέτη του Από τη Βιέννη στα Καλάβρυτα. Τα αιματηρά ίχνη της 117ης Μεραρχίας Καταδρομών στη Σερβία και την Ελλάδα, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2004. [4] Από την μεγάλη βιβλιογραφία βλ. ενδεικτικά Φραντζέσκα Νίκα, Καλάβρυτα 1943, μαρτυρία. Πρώτη έκδοση το 1978, δεύτερη έκδοση Σοκόλη, Αθήνα 1996· Καλάβρυτα: Γη μνημείων, ηρώων και αγίων, β΄ έκδοση, Αίγιο, 2012· Περικλής Ροδάκης, Καλάβρυτα 1941-44: Η αντίσταση στην επαρχία: Tο ολοκαύτωμα, Παρασκήνιο, Αθήνα, 1999· Δ. Καλδίρης, Καλάβρυτα: Έγκλημα χωρίς τιμωρία, Αθήνα 1999· Αντώνης Κακογιάννης, Η θηριωδία των Ναζί στην Ελλάδα: Το Ολοκαύτωμα των Καλαβρύτων, Καστανιώτης, Αθήνα 2000· Μαρτυρική Πόλη Καλαβρύτων, 60 Χρόνια από το Ολοκαύτωμα, Φωτογραφικό Λεύκωμα, Δήμος Καλαβρύτων 2003. [5] Χρήσιμο υλικό για σκέψη προσφέρουν τα ντοκιμαντέρ που γυρίστηκαν για τη σφαγή των Καλαβρύτων. Ο αναγνώστης μπορεί να τα αναζητήσει στο διαδίκτυο. Χαρακτηριστικό είναι το ντοκιμαντέρ του Κώστα Ανδρίτσου, που γυρίστηκε το 1985 για την ΕΤ 2· του Νέστορα Μάτσα, το 1987· του Χρίστου Βασιλόπουλου στην εκπομπή «Η μηχανή του χρόνου», το 2013. Σημειώνω επίσης το εξαιρετικό ντοκιμαντέρ «Καλάβρυτα. Άνθρωποι και σκιές» του Ηλία Γιαννακάκη (2014), που συνδυάζει με μεγάλη ευαισθησία το ανθρώπινο δράμα με την ιστορική τεκμηρίωση. [6] Σχετικά με τον αριθμό των θυμάτων, που σύμφωνα με διάφορες πηγές κυμαίνονται από 511 μέχρι 1.200, ο Χέρμαν Φ. Μάγιερ, στηριγμένος στα έγγραφα της γερμανικής μεραρχίας της Βέρμαχτ, καταλήγει ότι στην περιοχή των Καλαβρύτων και στα γειτονικά χωριά εκτελέστηκαν 677 άτομα και στην ίδια την πόλη 499 άτομα. Στις πλάκες του μνημείου των Καλαβρύτων αναγράφονται 601 ονόματα θυμάτων από την πόλη αλλά και τις γύρω περιοχές. [7] Μαρία Φιλοσόφου, Κατοχή και Αντίσταση στην Αχαΐα: κοινωνία και εκπαιδευτικές διαστάσεις, διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Πατρών-Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία, Πάτρα 7.12.2009, σ. 581 κ.ε. [8] Άννα Μαρία Δρουμπούκη, Μνημεία της λήθης. Ίχνη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, Πόλις, Αθήνα 2014. [9] Η συγγραφέας είχε διατυπώσει αυτούς τους προβληματισμούς σε άρθρο της το 1998. Βλ. Μαρία Στεφανοπούλου, «Μνήμες Πολέμου. Ο τόπος, η θυσία, το έγκλημα. Καλάβρυτα, 13 Δεκεμβρίου 1943», Κυριακάτικη Αυγή, 13.12.1998. [10] Ehrengard Schramm, Μια γέφυρα στην Ελλάδα. Συναντήσεις και εμπειρίες με επιζήσαντες των γερμανικών βιαιοπραγιών κατά τα έτη 1941-1944, έκδοση συμπληρωμένη από τον Gottfried Schramm και την Irene Vasos, μετάφραση Μαρία Σταματοπούλου-Blumlein, Ατραπός, Αθήνα 2004. [11] Soldats. Combattre, tuer, mourir. Procès-verbaux de récits de soldats allemands, επιμ. Sönke Neitzel και Harald Welzer, μτφρ. από τα γερμανικά Olivier Mannoni, Gallimard, Παρίσι 2013· Lettres de la Wehrmacht, επιμ. Marie Moutier, Perrin, Παρίσι 2014. [12] W.G. Sebald, Η φυσική ιστορία της καταστροφής, μτφρ. Γιάννης Καλλιφατίδης, Άγρα, Αθήνα 2008. [13] Στην κρητική διάλεκτο «άθος» σημαίνει στάχτη. [14] Ο Φιλήμων και η Βαυκίς ήταν, σύμφωνα με την μυθολογία, ένα ευσεβές ζευγάρι φτωχών γερόντων από τη Φρυγία, οι οποίοι ήσαν οι μόνοι που φιλοξένησαν και περιποιήθηκαν το Δία και τον Ερμή, μεταμφιεσμένους σε οδοιπόρους. Οι θεοί πραγματοποίησαν την επιθυμία τους να πεθάνουν μαζί, και έσμιξαν για πάντα στη μεταθανάτια ζωή τους, μεταμορφωμένοι σε δέντρα, σε δρυ και σε φιλύρα.

Το τραύμα των Καλαβρύτων στη λογοτεχνία

Σύνδεση