Αντρέι Αλεξάντροβιτς Ζντάνωφ

«…Επρόκειτο για μια περίοδο όπου υπήρχε έντονη έξαρση της “στρατευμένης” λογοτεχνίας, που δεν εκπορευόταν μόνο από τη Μόσχα των Ζντάνωφ, αλλά και από τα Παρίσια των Σαρτρ.»[1] Αλέξανδρος Αργυρίου «…ακούω φωνές απ’ όλα τα σημεία της ιστορίας της ψυχής και του πνεύματος, νιώθω μια στιγμή ότι μέσα στο δόγμα και στην ευτυχία που εξασφαλίζει, δεν μπορεί να υπάρχει η αναζήτηση, ο μόνος δρόμος προς την τελείωση του ανθρώπου, και επιμένω στον έλεγχο αυτών των απλουστεύσεων.»[2] Πέτρος Χάρης Το 1935 ο Κώστας Βάρναλης βρέθηκε εξόριστος στον Άι Στράτη. Τον προηγούμενο μόλις χρόνο είχε συμμετάσχει, προσκεκλημένος του Στάλιν μαζί με τον Γληνό, ως εκπρόσωπος των ελλήνων λογοτεχνών, στο Α΄ Πανενωσιακό Συνέδριο των σοβιετικών συγγραφέων στη Μόσχα, όπου ο Αντρέι Ζντάνωφ είχε παρουσιάσει το νέο δόγμα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού.[3] Στον Άι Στράτη, τώρα, ο Βάρναλης αποφαινόταν: «Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός κάμνει ήρωά του τον άνθρωπο της δουλειάς, που αγωνίζεται με πίστη και αισιοδοξία μαζί με όλην την κοινωνία για τη δημιουργία του σοσιαλιστικού πολιτισμού. Έτσι, ο καλλιτέχνης μεταβάλλεται από ναρκωτής των ψυχών σε “αρχιτέκτονα των ψυχών”’. (…) Μην ξεχνάμε πως και το ρομαντικό ακόμα στοιχείο δεν είναι ασυμβίβαστο με το σοσιαλιστικό ρεαλισμό, όπως είπε ο Ζντάνωφ.»[4] Δεκατρία χρόνια αργότερα, το 1948, στον Άι Στράτη πάλι, Ρίτσος και Αλεξάνδρου φιλονικούν για την «αισιοδοξία» στην τέχνη: Ο Αλεξάνδρου δείχνει ένα ποίημα του στον Ρίτσο ο οποίος το βρίσκει πολύ απαισιόδοξο και προτείνει αλλαγές. Εκνευρισμένος ο Αλεξάνδρου αλλάζει αυτόματα ό,τι θα μπορούσε εκληφθεί ως απαισιόδοξο στο αντίθετό του, δημιουργώντας ένα ποίημα-παρωδία. Οι δυο καλοί φίλοι περνούν αρκετό διάστημα ψυχραμένοι.[5] Είχε, το 1946, προηγηθεί η καταδίκη των δυο σοβιετικών περιοδικών Ζβεζντά και Λένινγκραντ για τη δημοσίευση ασύμβατων με το δόγμα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού έργων του Ζόστσενκο και της Αχμάτοβα αντίστοιχα. Η καταδικαστική απόφαση του Ζντάνωφ με το πλήρες αιτιολογικό της και με τον τίτλο «Για την Τέχνη» δημοσιεύθηκε σχεδόν αμέσως από τον Ριζοσπάστη (το τελευταίο τμήμα της), ενώ ολόκληρη κυκλοφόρησε σε βιβλιαράκι, την ίδια ήδη χρονιά, σε μετάφραση μάλλον από τα ρωσικά (;). Ήταν τόσο πολύτιμο αυτό το κείμενο για τους στρατευμένους λογοτέχνες ώστε επανεκδόθηκε το 1952 από το εκδοτικό «Νέα Ελλάδα» σε μετάφραση από τα γαλλικά.[6] Είναι προφανές ότι οι έλληνες κομμουνιστές παρακολούθησαν τις κατευθύνσεις που υπαγόρευε στην ΕΣΣΔ επί σειρά ετών το συγκεκριμένο κείμενο και τη λογοκρισία της λογοτεχνίας βάσει ιδεολογικών-κομματικών κριτηρίων εν γένει, σε μια περίοδο που τοποθετείται από το 1946 έως το 1953 (και πέντε χρόνια δηλαδή μετά τον θάνατο του Ζντάνωφ το 1948) και η οποία ονομάστηκε «ζντανόφστσινα»). Η επιρροή και η σημασία του συγκεκριμένου κειμένου διαφαίνεται από το γεγονός πως η διδασκαλία του στα σχολεία και στα πανεπιστήμια της ΕΣΣΔ ανακλήθηκε με απόφαση του Γκορμπατσόφ στα τέλη της δεκαετίας του 1980! Είμαι πεπεισμένη, πως η σημασία της ιδεολογικής και κατ’ επέκταση αισθητικής επιρροής του Ζντάνωφ στα ελληνικά λογοτεχνικά πράγματα δεν έχει ακόμα διερευνηθεί και εκτιμηθεί σε όλο της το εύρος από τους συγκριτολόγους: Μόλις το 2010, άρθρο στην Κομμουνιστική Επιθεώρηση παρουσιάζει περίπου ως αντιδραστική συνωμοσία την αμφισβήτηση του σοσιαλιστικού ρεαλισμού και περιγράφει λεπτομερώς ως ιδανικές για την τέχνη την αρχή της «κομματικότητας» (τη συνειδητή συστράτευση με το κόμμα) αλλά και την μεταφραζόμενη έτσι από το ρωσικό “narodnost” αρχή της «λαϊκότητας», και βεβαίως την αρχή της «αισιοδοξίας» (της περιγραφής, δηλαδή, του κόσμου όχι μόνο όπως αυτός είναι αλλά και όπως θα πρέπει να είναι!) – όλα όσα τότε ζητούσε ο Ζντάνωφ από τους σοβιετικούς καλλιτέχνες.[7] Το παρακάτω παράθεμα θα μπορούσε να προέρχεται από την ΕΣΣΔ στα μέσα της δεκαετίας του 1940, το κείμενο όμως έχει γραφτεί από πριν πέντε χρόνια στην Ελλάδα: «Στις μέρες μας η ανάγκη κομματικής δέσμευσης του καλλιτέχνη περισσότερο εκφράζει την αντίθεση απέναντι στο χάος των αυθαίρετων υποκειμενισμών και λιγότερο την προσπάθεια κυριαρχίας σ’ αυτό το χάος, που έτσι κι αλλιώς είναι ανέφικτη στην καπιταλιστική κοινωνία. Η συμμετοχή του καλλιτέχνη στην ταξική πάλη και η απελευθέρωσή του από κάθε υποκειμενική προκατάληψη στη θεώρηση του κόσμου θα επιτρέψει να εκφραστεί ως αισθητικό φαινόμενο η καλλιτεχνική αλήθεια, προσανατολισμένη και συντονισμένη με τα ταξικά συμφέροντα της εργατικής τάξης και των συμμάχων της.»[8] Έχει γίνει λόγος για τις αποκλίσεις, για όσους τόλμησαν να αμφισβητήσουν το δόγμα του Ζντάνωφ σε θεωρητικό επίπεδο, αλλά και στην πράξη (έχει φερ’ ειπείν καταγραφεί η «απόκλιση» των Βάρναλη και Ρίτσου από αυτό).[9] Έχει επίσης καταγραφεί η σταδιακή απομάκρυνση από το δόγμα.[10] Ο Αλέξανδρος Αργυρίου, σωστά, παρατηρεί πως η απόφαση του διευθυντή των Ελεύθερων Γραμμάτων Δημήτρη Φωτιάδη να βγάλει το τεύχος της 15ης Νοεμβρίου 1947 με έργο του Πικάσο στο εξώφυλλο ήταν ένας έμμεσος αλλά σαφής διαχωρισμός από τον Ζντάνωφ, ο οποίος είχε καταδικάσει ανάμεσα σε άλλους παρακμιακούς και τον Πικάσο.[11] Στις 28.10 και 4.11.1946, αντίστοιχα, ο Ανδρέας Καραντώνης σχολιάζει εκτενέστατα και αρνητικότατα το κείμενο του Ζντάνωφ.[12] Το ίδιο και ο Πέτρος Χάρης, από τις σελίδες της Νέας Εστίας, θεωρεί σκόπιμο να αντικρούσει θεωρητικά την υποδούλωση των καλλιτεχνών που αυτό προαναγγέλλει. Μέσα από τις σελίδες διαφόρων εντύπων, όπως π.χ. της Καθημερινής, πνευματικοί άνθρωποι της εποχής, όπως ο Γεώργιος Θεοτοκάς, ο Άγγελος Τερζάκης, o Αιμίλιος Χουρμούζιος επιτίθενται σφοδρά στο δόγμα του Ζντάνωφ. Ο πιο κάθετος αρνητής του δόγματος από τον χώρο της Αριστεράς ήταν πρώτος και καλύτερος, κυρίως για λόγους αρχής, ο Άρης Αλεξάνδρου.[13] Αλλά και στην Επιθεώρηση Τέχνης, βεβαίως, τα «όρια» που έθετε η προσήλωση στη θεωρία διευρύνονται σημαντικά. Περί αυτού εξόχως κατατοπιστικός αποδεικνύεται ο Δημήτρης Ραυτόπουλος στα άρθρα του που περιέλαβε στο βιβλίο του Αναθεώρηση Τέχνης. Στην αναδρομή που έκανε το 1995, με τίτλο «Επιθεώρηση (στρατευμένης) τέχνης», ο Ραυτόπουλος, μιλώντας για τον ζντανωφισμό τον χαρακτήρισε «σκοταδισμό ανάλογο του Ναζισμού».[14] Ωστόσο, δίπλα σε αυτές τις αναφορές, δεν φαίνεται να έχουν γραφτεί αρκετά για το αντίθετο: για την θρησκευτική σχεδόν προσήλωση στον σοσιαλιστικό ρεαλισμό του Ζντάνωφ πολλών ελλήνων αριστερών λογοτεχνών. Κατά τη γνώμη μου, ακόμα κι αυτή η απουσία σοβαρών μεταφράσεων της Αχμάτοβα, αλλά και του συνόλου σχεδόν των λεγόμενων «αντιφρονούντων» λογοτεχνών της ΕΣΣΔ, υπάκουε σε αυτήν ακριβώς την απόφαση του Ζντάνωφ – μια απόφαση την οποία συνειδητά παρέβη με τη μετάφραση του Requiem ο Άρης Αλεξάνδρου.[15] Στην Ελλάδα, η επιρροή του Ζντάνωφ και της «ζντανόφστσινα» φάνηκε ήδη κατά τις αρχές Σεπτεμβρίου 1946, όταν ο Ριζοσπάστης, στη σελίδα των φιλολογικών και στη στήλη «Η πνευματική κίνηση», κατέγραφε για την Σοβιετική Ένωση: «Η ιδεολογική, μορφωτική και πολιτική ανύψωση είναι τώρα στη Σοβιετική Ένωση ένα από τα καίριά τους προβλήματα. Σε όλους τους τομείς, γράφει η “Πράβντα” σε ένα της κύριο άρθρο, θέλουμε όχι μόνο ειδικούς, μα μορφωμένους ανθρώπους, ανθρώπους που να κατέχουν πολύ καλά την “επιστήμη των επιστημών”, το μαρξισμό. (…) Έτσι δείχνεται μια λογική αυστηρότητα και επαγρύπνηση για ό,τι αφορά το ιδεολογικό-μορφωτικό ζήτημα. Μέσα στο πνεύμα αυτό πάρθηκε και η απόφαση της Κεντρικής Επιτροπής του Πανενωσιακού Κομμουνιστικού Κόμματος (Μπολ.) της 14 Αυγούστου, για τα περιοδικά “Σβεζντά” [sic] και “Λένινγκραντ” που εκδίδονται στο Λένινγκραντ και για τα οποία έκανε κάποιο θόρυβο ο αστικός τύπος του εξωτερικού. Τα περιοδικά αυτά (όλη την απόφαση θα τη δημοσιεύσουμε σε επόμενα φύλλα μας) έδειξαν μια αδιαφορία στην ύλη τους. Έβαλαν διηγήματα του Ζοστσένκο που παρουσιάζουν ψεύτικη και γελοιογραφική τη σοβιετική πραγματικότητα, ρηχή, χωρίς πάθος. Έβαλαν ποιήματα της Αχμάτοβα γεμάτα πεσσιμισμό, με το πνεύμα του παλιού σαλονιού, δημιουργήματα του πνεύματος “η τέχνη για την τέχνη” κλπ.»[16] Στις 12.9.1946, ο Ριζοσπάστης, πάντα στη φιλολογική στήλη, τώρα όμως σε περίοπτη θέση και υπό τον γενικό τίτλο «Ιδεολογική επαγρύπνηση» δημοσίευσε πλήρη την απόφαση της ΚΕ για τα περιοδικά Ζβεζντά και Λένινγκραντ. Ενάμιση μήνα αργότερα, στον Ρίζο της Δευτέρας, ο Κώστας Βάρναλης τάχθηκε υπέρ ενός επιλεκτικού περιορισμού της ελευθερίας της τέχνης για το συμφέρον του λαού, επικαλούμενος ακριβώς αυτήν την απόφαση του ΚΚ της χώρας-προτύπου.[17] Η προσήλωση στο δόγμα του Ζντάνωφ μετά τη δημοσίευσή του γίνεται επίσημη κομματική γραμμή. Ο ίδιος ο Ζαχαριάδης κατά το πρότυπό του τον Στάλιν ασχολείται σοβαρά με την τήρησή του. Είναι χαρακτηριστικό το εξής επεισόδιο: Ο Βαγγέλης Παπανίκος, στέλεχος του ΚΚΕ, νεαρός και ιδεολόγος, κλήθηκε να κάνει μια διάλεξη στη Σχολή Γληνού, την κομματική σχολή, με θέμα την Αχμάτοβα: «Εκεί θα έπρεπε να αποδείξω ότι η Αχμάτοβα ως ποιήτρια και συγγραφέας είχε παρεκκλίνει από την επίσημη γραμμή του ΚΚΣΕ ως ιδεαλίστρια και ότι οι θέσεις της λίγο-πολύ ήταν αστικές. Όσα όμως βοηθήματα διάβασα για να κάνω τη διάλεξη δε με πείθανε, δεν τα βρήκα πειστικά. Πήρα λοιπόν το μέρος της Αχμάτοβα», καταγράφει ο Παπανίκος στις αναμνήσεις του στο βιβλίο με θέμα τον τότε ΓΓ του ΚΚΕ Νίκο Ζαχαριάδη. «Ο Ζαχαριάδης ήξερε ότι εγώ θα ήμουν εισηγητής, γι’ αυτό εκείνη τη μέρα ήρθε στη σχολή. Όταν τέλειωσα, μια παγωμάρα είχε πέσει στην αίθουσα. Φαίνεται ότι ο τρόπος που μίλησα και πήρα το μέρος της Αχμάτοβα δεν άρεσε στους συντρόφους μου, και ιδιαίτερα στον Ζαχαριάδη. (…) Ανέβηκε στο βήμα και άρχισε να βάλλει εναντίον μου – πως η έκθεσή μου ήταν απαράδεκτη κι αντικομματική. Μετά με πήρε στην άκρη για να μου τα ψάλλει. “Η έκθεσή σου”, μου είπε, “ήταν απαράδεκτη. Τη στιγμή που ένα ΚΚΣΕ χαρακτηρίζει την Αχμάτοβα ως ιδεαλίστρια με ατράνταχτα στοιχεία, έρχεσαι εσύ, το τίποτε, να τους διαψεύσεις! Ε! Πάει πολύ. Άλλη φορά να προσέχεις”.»[18] Το 1953, και ανυποψίαστη για τις αλλαγές που σύντομα θα επέρχονταν μέσα στην επόμενη τριετία, η Μέλπω Αξιώτη στο Μια καταγραφή στην περιοχή της λογοτεχνίας επαιρόταν για τους έλληνες λογοτέχνες που πριν ακόμα από τον Ζντάνωφ εφάρμοζαν τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό και αντέγραφε σχεδόν από τον λόγο του, αναφερόμενη συγχρόνως στον Πούσκιν, τον Γκόγκολ και τον Τσερνισέφσκι ως λογοτέχνες-πρότυπα, αλλά και «στο πνεύμα» του Ρήγα, του Σολωμού, του Παλαμά και του Σικελιανού.[19] Συγκρίνοντας κανείς την ανάλυση της Αξιώτη για την ελληνική λογοτεχνική σκηνή με τον λόγο του Ζντάνωφ ανιχνεύει τόσα πολλά κοινά στοιχεία, που θα μπορούσε να καταλήξει ότι έχει μπροστά του μια φιλόδοξη προσπάθεια αντιγραφής του σοβιετικού απαράτσικ και των φιλοδοξιών του να ρυθμίσει τα πνευματικά πράγματα της χώρας του: Δεν λείπουν ούτε οι αλλεπάλληλες αναφορές στον Στάλιν (και ειδικά στον λόγο του στο 19ο Συνέδριο), ούτε οι προγραμματικές δηλώσεις με την απαραίτητη στροφή προς τον πατριωτισμό (που στην παρουσίαση της Αξιώτη είναι διττός – από τη μια αναφέρεται στην ένδοξη ελληνική ιστορία και από την άλλη στη δεύτερη πατρίδα-υπόδειγμα, την ΕΣΣΔ), ούτε οι προγραμματικές δηλώσεις, ούτε, τέλος, οι κοινοί εχθροί: Αν ο Ζντάνωφ απέρριπτε τους ρώσους συμβολιστές και ακμεϊστές με κύρια επιχειρήματα την απαισιοδοξία και τον κοσμοπολιτισμό τους, η Αξιώτη ανίχνευε τα ίδια κακά στο έργο των Παναγιωτόπουλου, Τερζάκη, Βενέζη, Θεοτοκά και άλλων αποδιοπομπαίων τράγων. Ο θριαμβευτικός και συγχρόνως πολεμικός τόνος της Αξιώτη στην ανάλυσή της για τη λογοτεχνία, η δομή και κυρίως το περιεχόμενό της, επιτρέπουν την υπόθεση ότι και η ελληνική λογοτεχνία, σε πιστή απομίμηση της σοβιετικής, θέλησε κάποια στιγμή να παραγάγει και εν μέρει παρήγαγε τους δικούς της Ζντάνωφ – τόσο καταλυτική ήταν η προσήλωση στον μαέστρο της σοβιετικής διανόησης για πολλά χρόνια.[20] Προς το τέλος της «καταγραφής» της, η Αξιώτη, παρασυρμένη από το «επαναστατικό» πνεύμα των νέων ιδεών και χωρίς βέβαια να παραλείπει την απαραίτητη διακήρυξη προσήλωσης και θαυμασμού προς τον Γκόρκι, αναφωνούσε και επαύξανε (από τη θέση του επιγόνου και συνεχιστή θα έλεγε κανείς): «Ο Γκόρκι είχε πει: “Τι λεβεντιά το να ’σαι άνθρωπος!”. Ας το συμπληρώσουμε τώρα κι ας το συγχρονίσουμε σήμερα: Τι λεβεντιά, το να ’σαι άνθρωπος, να ’σαι κομμουνιστής και να ζεις σ’ αυτή την εποχή που ένας μεγάλος λαός τη βάφτισε και την είπε: Η Σταλινική εποχή.»[21] Όταν το 1966 ο Δημήτρης Ραυτόπουλος αμφισβήτησε τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό με τη μορφή που του είχε προσδώσει ο Ζντάνωφ, κάνοντας μια αναδρομή στη δογματική κυριαρχία του Ζαχαριάδη σχετικά με τη λογοτεχνική αισθητική, δικαιολόγησε έως ένα σημείο την υποταγή των κομμουνιστών συγγραφέων στην Ελλάδα στον ζντανοβισμό και στο δόγμα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού: «…όταν μια ιδεολογία, οι φορείς της [οποίας;] διώκονται άγρια, εξοντωτικά –όπως συνέβαινε εκείνη την εποχή– το λιγότερο που θα μπορούσε να περιμένει κανείς από τους οπαδούς της θα ήταν η εσωτερική σύγκρουση μέσα σ’ αυτή την ιδεολογία και μάλιστα πάνω σε πνευματικό ζήτημα της Σοβιετικής Ένωσης.»[22] Όπως φάνηκε παραπάνω, τα ανακλαστικά της ελληνικής διανόησης στο κείμενο του Ζντάνωφ ήταν ταχύτατα. Στις 14 Αυγούστου καταδίκασε ο Ζντάνωφ τα περιοδικά Ζβεζντά και Λένινγκραντ, στις 21 Αυγούστου η τοποθέτησή του δημοσιεύτηκε στην Πράβντα, πριν από τα μέσα Σεπτεμβρίου η απόφαση είχε βγει και σε ελληνική μετάφραση. Ποιες και πόσο άμεσες ήταν οι συνέπειες; Επιμένω πως λεπτομερής καταγραφή του κύματος ζντανωφισμού στην Ελλάδα δεν έχει γίνει. Στην ίδια την ΕΣΣΔ, οι συνέπειες, βεβαίως, ήταν άμεσες. Είχε αρχίσει η τρομερή εποχή της «ζντανόφστσινα»: Λίγες μέρες μετά την απόφαση της ΚΕ, και τη δημοσίευσή της στις 21.8.1946 στην Πράβντα, οι Αχμάτοβα και Ζόστσενκο είχαν διαγραφεί από την Ένωση Σοβιετικών Συγγραφέων, κάτι που σήμαινε την απόλυτη οικονομική και κοινωνική εξουθένωσή τους. Το περιοδικό Λένινγκραντ έκλεισε αμέσως, στο περιοδικό Ζβεζντά αντικαταστάθηκε όλη η συντακτική επιτροπή. Ακολούθησαν και άλλες αποφάσεις στο ίδιο πνεύμα. Στις 4 Σεπτεμβρίου εκδόθηκε επιθετική απόφαση εναντίον των «δίχως ιδεολογία» κινηματογραφικών έργων – η μπάλα αυτή τη φορά έπαιρνε ούτε λίγο ούτε πολύ τον Πουντιόφκιν και τον Άιζενσταϊν. Τον τελευταίο, μάλιστα, για το δεύτερο μέρος της ταινίας του Ιβάν ο Τρομερός, η οποία υποτίθεται ότι σκιαγραφούσε τον τσάρο με τρόπο απατηλό σαν ένα «τύπο Άμλετ»! Ο Ιβάν ο Τρομερός από εκείνη την εποχή μπήκε μαζί με τον Μεγάλο Πέτρο και τον Στάλιν στο πάνθεον των σημαντικών ρώσων ηγετών. Στο τέλος του 1946, το εβδομαδιαίο περιοδικό Κουλτούρα και Ζωή, που είχε με εντολή της ΚΕ αναλάβει να ελέγξει την ιδεολογική καθαρότητα και σε άλλους τομείς της σοβιετικής τέχνης, απαίτησε να εξαιρεθούν ως παρακμιακά όλα τα έργα ξένων δραματουργών από το ρεπερτόριο των θεατρικών σκηνών της χώρας. Το επόμενο θύμα ήταν η φιλοσοφία, με κύριο εκπρόσωπο τον φιλόσοφο Γκ. Αλεξάντροφ, η Ιστορία της Δυτικής Φιλοσοφίας του οποίου είχε μάλιστα αποσπάσει και βραβείο. Εδώ η κατηγορία ήταν πως ο Αλεξάντροφ υπήρξε υπερβολικά επιεικής απέναντι σε δυτικούς φιλοσόφους, που κατά τον Ζντάνωφ πάντα, «ενέπνεαν» τον αγώνα των ιμπεριαλιστικών κρατών ενάντια στην ΕΣΣΔ. Μερικούς μήνες αργότερα ήρθε η σειρά των μουσικών – η απόφαση της 10ης Φεβρουαρίου 1948 τιτλοφορούνταν «Περί των παρακμιακών τάσεων στη σοβιετική μουσική», και κατηγορούμενοι βρέθηκαν ανάμεσα σε άλλους ο Προκόφιεφ, ο Χατσατουριάν, ο Σοστακόβιτς, οι οποίοι «υποτίμησαν τον υψηλό κοινωνικό ρόλο της μουσικής», εξυπηρετώντας τα «διεφθαρμένα γούστα των εστέτ ιντιβιντουαλιστών» (sic)! Από τα τέλη του 1948, στο αμάρτημα του φορμαλισμού προστέθηκε αυτό του κοσμοπολιτισμού. Οι πρώτοι που κατηγορήθηκαν ήταν οι «κοσμοπολίτες Εβραίοι», ακολούθησαν οι βιολόγοι (όσοι αντιτέθηκαν στην εξωφρενική θεωρία του Λίσενκο που είχε υποσχεθεί στον Στάλιν προσωπικά αύξηση της αγροτικής παραγωγής σε ελάχιστο χρόνο). Από αριστερά: Αντρέι Ζντάνωφ, Βιατσεσλάβ Μολότωφ, Ιωσήφ Στάλιν και Κλίμεντ Βοροσίλωφ στην κηδεία του Σεργκέι Κίρωφ το 1934. Ο Ζντάνωφ πέθανε το 1948. Η διάγνωση του θανάτου του σε ένα σανατόριο κοντά στη λίμνη Βαλντέι καταγγέλθηκε ως λανθασμένη από μια γιατρό. Η καταγγελία αυτή ανασύρθηκε το 1952 και αποτέλεσε την αφορμή για την επινόηση της λεγόμενης «συνωμοσίας των γιατρών», σύμφωνα με την οποία μια ομάδα γιατρών (οι περισσότεροι εκ των οποίων Εβραίοι) συνωμοτούσαν επί χρόνια και εξόντωναν σημαντικούς σοβιετικούς ηγέτες. Με τον θάνατο του Στάλιν, οι κατηγορίες κατέπεσαν και οι γιατροί απελευθερώθηκαν. Στο μέτωπο του ελληνικού εμφυλίου η Μαχήτρια της 10ης Σεπτεμβρίου 1948, σχετικά με τον αδόκητο θάνατο του συντρόφου Ζντάνωφ, αναγγέλλει πως «μια εργάτρια στο εργοστάσιο ρουλεμάν της Μόσχας που είχε εκπληρώσει το 5χρονο πλάνο της σε δυόμιση χρόνια, ανέλαβε να εκπληρώσει άλλο ένα πεντάχρονο ως το τέλος του πλάνο. Δηλαδή σε 5 χρόνια δυο πεντάχρονα πλάνα. Έτσι οι σοβιετικές γυναίκες τιμούν τους νεκρούς.»[23] Ἐπαναστατικὴ ποίηση ΕΣΣΔ του Γιάννη Ρίτσου Χαῖρε, Ρωσία, συντρόφισσα· στὸν νέον ὁρίζοντα τῆς γῆς ἡλίου σημαία ριπίζεται ἡ ἐργατικιὰ ποδιά σου. Τὸ Σύμπαν, ἔκπληχτη ἀκοή, πίσω ἀπ’ τὰ τείχη τῆς σιγῆς ἀκούει τὸ χάλκινο παλμὸ τῆς σταθερῆς καρδιᾶς σου. Ἐπικὸν ἆσμα στῶν τρακτὲρ τὰ πλῆκτρα κρούει κραταιὸ κι ἁδρὸ γιομάτο ρόζους λεύτερο τῆς Ἐργασίας τὸ χέρι. Μὲς στὰ κολχόζ, μὲς στὰ σοβχὸζ ὁ εἰρηνικὸς στρατὸς μὲ ἱδρὼ σπέρνει τὴ ζωή, βλασταίνει φῶς κι ἡ μέρα ἐντός του χαίρει. Δικός του ὁ σπόρος κι ἡ σοδειὰ καὶ ξεπερνᾶ τοὺς ἀριθμοὺς τοῦ πλάνου πάντοτε ἡ δουλειὰ κι ἀνθοῦν ἔργων μπουκέτα. Τὶς ἁρμονίες τῶν μετάλλων διευθύνει σὲ γοργοὺς ρυθμοὺς μαέστρος τὸ Πεντάχρονο μὲ μιὰ ’πὸ νοῦ μπαγκέτα. Ὑψικαμίνων στόματα ἐγκάρδια στὸ Ἄπειρο γελοῦν τὸ κάρβουνο τῶν μηχανῶν μὲ δόντια φλόγας τρώει τὴν πείνα, τὴν ἀναδουλειὰ κι οἱ χρόνοι σκύβουν καὶ φιλοῦν –του Ἀνθρώπου τρόπαια, θάνατοι τοῦ Ζώου– τὰ Ντνιεπροστρόϊ. Ράγες τῶν τραίνων φεύγουνε στὴ Σιβηρία. Τὴν ἀνθρωπιὰ φορτεῖο λαμπρὸ μὲ τὰ βαγόνια στέρνεις στὰ λευκά σου ἔρμα τοπεῖα ποὺ τά ’θαβε τὸ χιόνι, Ρωσία, καὶ δένει πιὰ δίχτυ φιλίας τὸ Λένινγκραντ μὲ τὰ ὄρη τοῦ Καυκάσου. Στὴ μοναξιὰ τῶν ἀγροτῶν πάνου σὲ κύματα ἑρτζιανὰ γόνδολες πλέουν οἱ μελωδίες Μπετόβεν, Μπράμς, Ροσίνι. Οἱ πόροι ἐγκέφαλων νεκρῶν ρουφοῦν ἥλιο καὶ περνᾶ ὁ ὁρίζοντας ἀπ’ τοῦ Βιβλίου τὸ κάδρο κι ἡ εὐφροσύνη. Τῆς Τέχνης θρόνο ἡ Λευτεριὰ λαξεύει τὴ σπαρμένη γῆ κι ἡ ζωὴ τὸ φλοιό της σπάζοντας φωτὸς χύνεται λάβα. Κύκλοι ἀρκτικοὶ γκρεμίζουνται, στῆς Ἐπιστήμης τὴν ὀργὴ κι ὁ ἄνθρωπος ξεσκλαβώνεται τὴ φύση ἔχοντας σκλάβα. Πρῶτα τὸ κνοῦτο τύπωνε στὶς σάρκες μούντζα καὶ ντροπή, Στρώναν τὸν ἄνθρωπο χαλὶ κάτω ἀπὸ ἀγροίκων μπότα, μπόλιαζε τ’ ὄπιο τὰ παιδιὰ μὲ ξεπεσμὸ καὶ μὲ σιωπὴ κι ἡ σκέψη ἀνάπηρη ἔτρωγε τῆς πίκρας τὴ μπομπότα. Οἱ φυλακὲς ἀμπάρωναν κατάδικο τὸν Ἥλιο τὸν ὠχρό, ἡ ζωὴ πόρνη κυλιότανε σὲ λάσπη ἀπὸ μαρτύρια, οἱ φυσαρμόνικες βραχνὲς σπάζαν τὸ βράδυ τ’ ἀργυρὸ καὶ χάσκαν τάφων στόματα τῆς βότκας τὰ ποτήρια. Ὁ Ἄνθρωπος ξένος σάπιζε σὰ φύλο στὰ ἕλη μοναξιᾶς κι ἀσυνε[ν]νόητος κρύβονταν στὴν κρύα του ζόφου τέντα, στ’ ἀδέρφια του ἔριχνε δειλός, στρυφνὸς τὸ βάρος τῆς σπρωξιᾶς ποὺ ὁ Ἐχτρὸς στὴ ράχη του ἔριχνε καὶ τὰ δικά του ἐγλέντα. Νέοι Πρωτοπόροι, Σεπτέμβρης 1934, Ἔκτακτη ἔκδοση, ἀφιερωμένη στὸ Συνέδριο τῶν Σοβιετικῶν Συγγραφέων ποὺ ἔγινε τὸν Αὔγουστο στὴ Μόσχα. [1] Αλέξανδρος Αργυρίου, Ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας και η πρόσληψή της στα χρόνια του ετεροκαθορισμένου εμφυλίου πολέμου (1945-1949), Αθήνα: Καστανιώτης 2004, τ. Δ΄, σ. 223. [2] Πέτρος Χάρης, «Η αγωνία μιας εποχής», Νέα Εστία τχ. 471, Φεβρ. 1937, σ. 197. [3] Κ. Βάρναλης, Δ. Γληνός, «Δηλώσεις των συνεργατών μας Γληνού και Βάρναλη στη Μόσχα», Νέοι Πρωτοπόροι 9.9.2934. [4] Κώστας Βάρναλης, Άι Στράτης. Θυμήματα εξορίας. Εισαγωγή-Επιμέλεια-Σχόλια Ηρακλής Γκακαβάνης, Καστανιώτης, Αθήνα 2014. Σχετικά με τον Βάρναλη και τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό βλ. επίσης: Lucia Marcheselli-Loukas, «Βάρναλης και σοσιαλιστικός ρεαλισμός» Αντί, τχ. 308, 17.1.1986, σ. 41-44. Σχετικά με τον Βάρναλη και πάλι, αξίζει να αναφερθεί ένας διάλογος που καταγράφει ο Μενέλαος Λουντέμης: «– Δάσκαλε, ποιος απ’ τους ρεαλισμούς είναι ο αληθινός και ποιον πρέπει ν’ αγκαλιάσουμε εμείς; (…) – Ρώτα τους νουνούς τους. Εγώ δεν ήμουν στα βαφτίσια τους. Ρεαλισμός. Ένα τραίνο περνάει βέβαια από διάφορους σταθμούς, αλλά δεν παίρνει και τ’ όνομα του κάθε σταθμού που περνάει. Ρεαλιστικά έτρωγε κι ο Σωκράτης που έτρωγε με τα δάχτυλα, ρεαλιστικά τρώει κι ο Βέης που τρώει με το πηρούνι. Ε, τι θα πούμε τώρα; Ότι ο Σωκράτης ήταν “ρεαλιστής των δαχτύλων” κι ο Βέης “ρεαλιστής του πιρουνιού”; – Ναι, έλα όμως που το είπε ο Ζντάνωφ. – Κι εσύ; Μ’ ένα “-ωφ” που βάζεις, νομίζεις πως ξοφλάς.» Μ. Λουντέμης, Ο Κονταρομάχος, Δωρικός, Αθήνα 1974. [5] Λεπτομέρειες για τη συζήτηση πάνω στον σοσιαλιστικό ρεαλισμό στον Άη Στράτη βλ. στο Δ. Ραυτόπουλος, Άρης Αλεξάνδρου. Ο εξόριστος, Σοκόλη, Αθήνα 1996, σ. 171-173, καθώς και σελ. 176. Για τον Αλεξάνδρου βλ. και το: Δ. Μαρωνίτης, «Πολιτική και ποιητική ηθική. Πρώτη μεταπολεμική γενιά. Αλεξάνδρου - Αναγνωστάκης - Πατρίκιος», Κέδρος, Αθήνα 1976 [6] Αντρέι Ζντάνωφ, Για τη λογοτεχνία, για τη φιλοσοφία και για τη μουσική, «Νέα Ελλάδα», χ.τ. 1952. (Δεν αναφέρεται όνομα μεταφραστή, ενώ στο οπισθόφυλλο οι εκδότες επισημαίνουν ότι «Η μετάφραση τούτου του βιβλίου έγινε από τη γαλλική έκδοση του περιοδικού La nouvelle critique, Παρίσι 1950.) Τον Μάιο του 1952, στον Νέο Κόσμο (αρ. 5, σελ. 63), δημοσιεύτηκε σχόλιο με υπογραφή Φ.Χ. (προφανώς Φούλα Χατζιδάκη), στο οποίο τονιζόταν: «…για όποιον θέλει να κατατοπίζεται στα ειδικότερα ζητήματα της κουλτούρας έρχονται το βιβλιαράκι του Α. Ζντάνωφ Για τη λογοτεχνία, για τη φιλοσοφία και για τη μουσική, καθώς και το βιβλιαράκι με τις αποφάσεις της ΚΕ του ΚΚ(μπ), της ΕΣΣΔ για διάφορα θέματα της λογοτεχνίας και της μουσικής.» [7]«Όμως ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός, όπως προαναφέρθηκε, δεν δείχνει τον κόσμο μόνον όπως πραγματικά είναι, αλλά προβάλλει και την ιδέα για το πώς πρέπει και μπορεί να γίνει». Βλ. Ελένη Μηλιαρονικολάκη, Γιάννης Σκαρπερός, «Για το σοσιαλιστικό ρεαλισμό», Κομμουνιστική Επιθεώρηση 2010, τχ. 6. Διαθέσιμο στο διαδίκτυο http://goo.gl/FYYm3E (πρόσβαση 16.4.2015). [8] Ό.π. [9] Δημήτρης Κόκκορης, Όψεις των σχέσεων της Αριστεράς με τη λογοτεχνία στο μεσοπόλεμο (1927-1936), Αχαϊκές Εκδόσεις, Πάτρα 1999, σ. 142: «...(διαπιστώνουμε) ότι ένας μάχιμος λογοτέχνης –με την έννοια ότι δοκιμάζει και δοκιμάζεται στο πεδίο της λογοτεχνικής πράξης– όσο και να πιστεύει στη “σοσιαλιστική υπόθεση”, όσο και να εκτιμά την κομμουνιστική στράτευση, είναι αδύνατον να υπακούει ολοκληρωτικά σε κανόνες που ποδηγετούν την καλλιτεχνική του έκφραση. Δεν είναι απίθανο θεωρητικά να τις δεχτεί (χαρακτηριστικές οι περιπτώσεις του Βάρναλη και του Ρίτσου), όμως στην εξάσκηση της λογοτεχνικής πρακτικής ή θα τους παραβεί ή δεν θα τους τηρήσει).» [10] Ελισάβετ Κοτζιά, «Η σταδιακή κατάλυση των αρχών του σοσιαλιστικού ρεαλισμού στο πεδίο των ιδεών στη δεκαετία 1955-1965», Νέα Εστία, τχ. 1743, Μάρτιος 2002, σ. 404-414. [11] Αλέξανδρος Αργυρίου, ό.π., σ. 207. Περαιτέρω για τα Ελεύθερα Γράμματα, σ. 272. [12] Στην Ελλάδα. [13] Βλ. και το ποίημά του «Εισήγηση» με μότο “à la manière de Jdanov” (συλλογή Ευθύτης οδών, ιδιωτ. έκδοση 1959): και κατά συνέπεια η ποίηση / είναι μια υπόθεση αντικοινωνική. / Πιστεύει σε λέξεις και ιδεογράμματα / και δε βλέπει λόγου χάρη / πως άλλο ένα δέντρο να ξαπλωθείς στον ίσκιο του / κι άλλο το ίδιο δέντρο να πάρεις την ξυλεία του. / Το πράγμα είναι σοβαρό: Κάτω από τα σχήματα (δήθεν ποιητικά) / κρύβεται το μαχαίρι που μας χτυπάει πισώπλατα. / Εξομοιώνοντας τα πάντα / παραβλέποντας συνθήκες χρόνο τόπο / οι στιχοπλόκοι καταντούν να υποστηρίζουν / πως τα κόκκαλα κ’ οι φλέβες / βαραίνουνε το ίδιο στη ζωή του κάθε ανθρώπου / επιμένουν να πιστεύουν πως μια πληγή κακοφορμίζει / με την ίδιαν ακριβώς αιτιοκρατία / κι όταν την άνοιξαν οι σφαίρες / των αγροτών του Κόκκινου Στρατού / που χτύπησαν τους εργάτες διαδηλωτές του Βερολίνου / κι όταν την άνοιξαν τα βόλια / των εργατών της Deutsche Wehrmacht / τότε που τα δέχτηκαν στους δρόμους της Αθήνας οι γεωπόνοι σπουδαστές. / Ο ποιητής, ξεκομμένος απ’ τους πόθους του λαού / καταντάει τελικά να μην πασχίζει γι’ άλλο / παρά μονάχα πώς θα πει την προσωπική του αλήθεια / καταντάει να λέει τις σφαίρες σφαίρες / και τους πληγωμένους πληγωμένους / κι όλο το πρόβλημά του στενεύει μες στα όρια / μιας αναζήτησης σωστού λεξιλογίου / έτσι που με κάθε θυσία / αδιάφορος για όλα / ακόμα και την πάλη των τάξεων / να φτάσει τελικά να καυχηθεί / πως ναι, αυτό πάσχιζα να πω / όπως βλέπει ένα σώμα στερεό και σκέφτεται / «Τούτο δω ίσως νάναι κείνο που γυρεύω» / το παίρνει στο χέρι το ζυγιάζει και σκέφτεται / «Με τούτο δω, ίσως μπορέσω να καρφώσω μια πρόκα πίσω απ’ την πόρτα μου» / στεριώνει την πρόκα κρεμάει το σακάκι του και λέει / «Ναι, αυτό είταν που γύρευα. / Από δω και μπρος / τ’ ονομάζω / σφυρί». / Η ποίηση λοιπόν είναι μια υπόθεση αντικοινωνική. / Το κόμμα οι οργανώσεις κυρίως η αγκιτπρόπ / έχουν καθήκον να. [14] Δ. Ραυτόπουλος, « Επιθεώρηση (στρατευμένης) τέχνης», Αναθεώρηση τέχνης. Η “Επιθεώρηση Τέχνης” και οι άνθρωποί της, Σοκόλη, Αθήνα 2005, σ. 33. [15] Ελάχιστες είναι οι μεταφράσεις ποιημάτων της Αχμάτοβα στην Ελλάδα μετά το 1946 και μέχρι το 1973, οπότε και μεταφράστηκε το Requiem από τον Άρη Αλεξάνδρου. Βλ. Άρης Αλεξάνδρου, Διάλεξα. (Συγκέντρωση υλικού - Βιογραφικά σημειώματα - Σχόλια, Καίτη Δρόσου. Αθήνα 1984: Τυπογραφείο «Κείμενα»). Μια ενδιαφέρουσα δημοσίευση είναι: «Anna Achmatova, 4 ποιήματα», μτφρ. Στέφανου Κατσαμπή, Καινούρια Εποχή, φθινόπωρο 1960, σ. 64. Μέχρι την εποχή που δημοσιεύτηκε το λόγος του Ζντάνωφ και από τη δεκαετία του 1930 κιόλας, το έργο της Αχμάτοβα δεν ήταν εντελώς άγνωστο στα ελληνικά. Δημοσιεύσεις για την Άννα Αχμάτοβα υπήρχαν. Η Αλεξάνδρα Αλαφούζου, το 1933, πριν δηλαδή από την επίσημη διατύπωση του δόγματος του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, για να μπορέσει να συμβιβάσει το σοσιαλιστικό όραμα με τον θαυμασμό της για την όχι και τόσο σοσιαλιστική ποίηση της Αχμάτοβα, του Γκουμιλιόφ, του Μιχαήλ Κουζμίν, είχε εισαγάγει το ελληνικό κοινό, μέσα από τις σελίδες των Νέων Πρωτοπόρων τον όρο «συμβολικός ρεαλισμός». Σε ένα κατά τα άλλα ιδιαιτέρως θριαμβευτικό άρθρο για τις εξελίξεις στη σοβιετική λογοτεχνία και τη νέα σοσιαλιστική τέχνη, η Αλαφούζου λάμβανε υπόψη της και τους ακμεϊστές ποιητές που τότε δεν φαίνεται να αντιμετώπιζε εχθρικά. (Αλεξάνδρα Αλαφούζου: «Μερικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα της σοβιετικής ρωσικής λογοτεχνίας», Νέοι Πρωτοπόροι τχ. 10, 1933, σ. 300-305). Τη στάση της αυτή η Αλεξάνδρα Αλαφούζου θα την άλλαζε σύντομα, πιστή στη γραμμή του Κόμματος και φυσικά στον λόγο του Ζντάνωφ, που αφόριζε τους ακμεϊστές ως «κοσμοπολίτες». [16]Ριζοσπάστης 5.9.1946. [17].Βλ. γι’ αυτό Αγγέλα Καστρινάκη, Η λογοτεχνία στην ταραγμένη δεκαετία 1940-1950, Πόλις, Αθήνα 2005, σ. 215. [18] Πβ. Βαγγέλης Παπανίκος, Ο Νίκος Ζαχαριάδης στο Νταχάου. Μαρτυρία μιας εποχής, επιμ. Παντελής Κυπριανός, Παναγής Παναγιωτόπουλος, Φιλίστωρ, Αθήνα 1999, σ. 73. [19] Μέλπω Αξιώτη, «Μια καταγραφή στην περιοχή της λογοτεχνίας», Άπαντα, στ΄ τόμος, Κέδρος, Αθήνα 1983, σ. 57-226 (γράφτηκε τον Ιούλιο του 1953 και εκδόθηκε δυο χρόνια μετά από τις «Πολιτικές και Λογοτεχνικές Εκδόσεις»). Ειδικότερα για την επίκληση στον Ζντάνωφ και τις αναφορές στα λογοτεχνικά πρότυπα βλ. σ. 77, 170 και 224. Σε σχέση με αυτό το θέμα, αναμένεται η έκδοση της μελέτης της Κατερίνας Λεμούσια, «Μια (ανα)καταγραφή (του δόγματος Ζντάνωφ) στην περιοχή της λογοτεχνίας. Η ιστορία μιας πρόσληψης», η οποία παρουσιάστηκε για πρώτη φορά σε μεταπτυχιακό σεμινάριο το 2012 στο ΑΠΘ καθώς και στο Ε΄ Συνέδριο της Ευρωπαϊκής Εταιρίας Νεοελληνικών Σπουδών στη Θεσσαλονίκη το 2014. Σε ό,τι αφορά τον Σικελιανό, παρατηρείται μια απόκλιση από τις πρώτες απόψεις των κομμουνιστών διανοουμένων, και κυρίως από τις απόψεις του Γληνού που ήδη από το 1933 τον είχε κατηγορήσει –μαζί με τον Καζαντζάκη– για «μεταφυσικό συμβολισμό και μυστικισμό». (Στο Δημήτρης Γληνός, «Πνευματικές μορφές της αντίδρασης», Νέοι Πρωτοπόροι, 1933 (τχ. 2), σ. 52. Με την αλλαγή αυτή πλεύσης όμως συνδέεται μάλλον η προσήλωση της Αξιώτη στον Ζαχαριάδη και στη δική του απόρριψη του Γληνού (βλ. γι’ αυτό: Λευτέρης Μαυροειδής, Από τον Σταλινισμό στην Περεστρόικα. Η προσωπική μου μαρτυρία από τον κόσμο του υπαρκτού σοσιαλισμού (1947-1987), Θεμέλιο, Αθήνα 1988 και ειδικότερα στις σ. 208-213.) [20] «Οι λέξεις-κλειδιά που διατρέχουν τα κείμενα (…) βρίσκονται σε αναλογία, με το ζντανωφικό πρότυπο, προσαρμοσμένες στην ελληνική κομματική, αν όχι πραγματικότητα, συγκυρία της εξορίας», τονίζουν οι Άννα Ματθαίου και Πόπη Πολέμη, Διαδρομές της Μέλπως Αξιώτη 1947-1955. Μαρτυρίες και κείμενα από τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας, Θεμέλιο, Αθήνα 1999, σ. 262. [21]Ό.π., σ. 224. [22] Βλ. Δ. Ραυτόπουλος: «Περί σοσιαλιστικού ρεαλισμού, Ζντάνωφ και προπατορικού αμαρτήματος», Επιθεώρηση Τέχνης, τχ. 139-140, 1966, Ιούλ.-Αύγ. 1966, σελ. 88. [23] Η Μαχήτρια, 10.9.1948, σ. 4.

Αντρέι Αλεξάντροβιτς Ζντάνωφ

Σύνδεση