Πώς να σημειώνουμε σ’ ένα βιβλίο

Ο Mortimer J. Adler (1902-1901) διετέλεσε επί πολλά χρόνια καθηγητής της φιλοσοφίας του δικαίου στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου. Αργότερα υπήρξε εκδότης των Great Books of the Western World, και υπ’ αυτή την ιδιότητα ηγήθηκε της προσπάθειας παρακίνησης των ανθρώπων να αγοράζουν και να συζητούν βιβλία που ανήκαν στην παραπάνω σειρά. Από το 1952 ήταν διευθυντής του Ινστιτούτου Φιλοσοφικής Έρευνας στο Σαν Φρανσίσκο. Το 1940 δημοσίευσε το How to Read a Book, ένα βιβλίο με τεράστια εμπορική επιτυχία. Το κλασικό αυτό έργο κυκλοφόρησε και σε αναθεωρημένη έκδοση με τη συνεργασία του Τσαρλς Βαν Ντόρεν το 1972 (Ελληνική μετάφραση του Δημοσθένη Αυγερινού Πώς να διαβάζετε ένα βιβλίο, Πατάκη, Αθήνα 1998). Το παρόν κείμενο (“How to Mark a Book”), αποτελεί άρθρο του Άντλερ που δημοσιεύθηκε στη The Saturday Review of Literature (6 Ιουλίου 1941). Παρά το ότι νέα εφευρήματα (μαρκαδόροι επισήμανσης, «καβαλάρηδες», αυτοκόλλητα, φωτοτυπίες κ.λπ.) μπορούν να βοηθήσουν τον σύγχρονο αναγνώστη στην «παρασημαντική» των κειμένων που μελετά, το άρθρο διατηρεί ακέραιο το ενδιαφέρον του. Ξέρετε ότι πρέπει να διαβάζετε «ανάμεσα στις γραμμές» ώστε να αντλήσετε τα περισσότερα από οτιδήποτε. Θέλω να σας πείσω να κάνετε κάτι εξίσου σημαντικό κατά τη διαδικασία της ανάγνωσης. Θέλω να σας πείσω να «γράφετε ανάμεσα στις γραμμές». Αν δεν το κάνετε, δεν έχετε πιθανότητες να πετύχετε ένα κατά το δυνατόν αποτελεσματικότερο είδος ανάγνωσης. Υποστηρίζω ευθέως ότι οι σημειώσεις πάνω σ’ ένα βιβλίο δεν αποτελούν πράξη φθοράς, αλλά πράξη αγάπης. Φυσικά δεν πρέπει να σημειώνετε πάνω σ’ ένα βιβλίο που δεν σας ανήκει. Οι βιβλιοθηκάριοι (ή οι φίλοι) που σας δανείζουν βιβλία περιμένουν από σας να τα διατηρήσετε καθαρά· και έτσι πρέπει να κάνετε. Αν κρίνετε ότι έχω δίκαιο σχετικά με την χρησιμότητα των σημειώσεων πάνω στα βιβλία, θα πρέπει να τα αγοράζετε. Τα περισσότερα σπουδαία βιβλία του κόσμου διατίθενται σήμερα σε επανεκδόσεις και σε τιμή λιγότερο από ένα δολάριο. Υπάρχουν δύο τρόποι με τους οποίους μπορείτε να κάνετε δικό σας κάποιο βιβλίο. Ο πρώτος είναι το δικαίωμα ιδιοκτησίας που εξασφαλίζετε επ’ αυτού, πληρώνοντας το αντίτιμό του, όπως ακριβώς πληρώνετε για ρούχα ή για έπιπλα. Αλλά αυτή η πράξη της αγοράς αποτελεί απλώς το προοίμιο της πλήρους κατοχής. Η πλήρης κατοχή του περιέρχεται σε σας μόνο αφού θα το έχετε κάνει μέρος του εαυτού σας· και ο καλύτερος τρόπος να το κάνετε αυτό, είναι με το να γράφετε επάνω του. Ένα παράδειγμα ίσως κάνει τη θέση μου σαφέστερη: Αγοράζετε μία μπριτζόλα και την μεταφέρετε από το ψυγείο του χασάπη στο δικό σας. Αλλά δεν έχετε κάνει δικιά σας την μπριτζόλα κατά την πλέον ουσιαστική έννοια, μέχρι να την καταναλώσετε και να μετουσιωθεί στο αίμα σας. Υποστηρίζω ότι και τα βιβλία πρέπει να απορροφηθούν από το αίμα σας για να σας ωφελήσουν. Η σύγχυση σχετικά με τη σημασία της κατοχής ενός βιβλίου οδηγεί τους ανθρώπους σε εσφαλμένο σεβασμό του χαρτιού, του δεσίματος και των χαρακτήρων –ένα σεβασμό για τη φυσική υπόσταση του πράγματος–, της τέχνης του τυπογράφου μάλλον, παρά της ιδιοφυίας του συγγραφέα. Ξεχνούν ότι είναι δυνατόν κάποιος να οικειοποιηθεί τις ιδέες, να κατακτήσει την ομορφιά που περιέχει ένα σπουδαίο βιβλίο, χωρίς να δηλώνει πανηγυρικά την ιδιοκτησία του, κολλώντας το βιβλιόσημό του στη μέσα πλευρά του εξωφύλλου. Η κατοχή μιας εξαιρετικής βιβλιοθήκης δεν αποδεικνύει ότι ο ιδιοκτήτης της έχει εμπλουτίσει το πνεύμα του με τα βιβλία. Δεν αποδεικνύει παρά ότι αυτός, ο πατέρας του ή η γυναίκα του, ήταν αρκετά εύποροι ώστε να τα αγοράσουν. Υπάρχουν τριών ειδών ιδιοκτήτες βιβλίων. Το πρώτο έχει όλες τις συνηθισμένες σειρές και τα μπεστ σέλερ – αδιάβαστα, ανέγγιχτα. (Αυτός ο αυταπατώμενος τύπος κατέχει χαρτοπολτό και μελάνη, όχι βιβλία). Το δεύτερο έχει πολλά βιβλία – μερικά απ’ αυτά διαβασμένα πάντως, τα περισσότερα τα έχει φυλλομετρήσει απλώς, αλλά όλα παραμένουν τόσο καθαρά και στιλπνά, όπως ήταν τη μέρα που αγοράστηκαν. (Αυτό το πρόσωπο πιθανώς θα ήθελε να κάνει τα βιβλία δικά του, αλλά συγκρατείται από έναν επίπλαστο σεβασμό για τη φυσική τους εμφάνιση). Το τρίτο είδος ιδιοκτήτη έχει μερικά ή και πολλά βιβλία – όλα τους με φύλλα τσακισμένα και κακοπαθημένα, που έχουν φύγει από τη θέση τους ή έχουν χαλαρώσει από τη συνεχή χρήση, με σημειώσεις και ορνιθοσκαλίσματα απ’ την αρχή μέχρι το τέλος. (Αυτός μάλιστα, αυτός κατέχει βιβλία). Δεν είναι υποκριτικός σεβασμός, θα ρωτήσετε, να διατηρείς ανέπαφο και ακηλίδωτο ένα όμορφα τυπωμένο βιβλίο, μια έκδοση με κομψό δέσιμο; Φυσικά όχι. Δεν θα γέμιζα βέβαια με σημάδια μια πρώτη έκδοση του Χαμένου Παράδεισου ούτε θα έδινα στο νήπιο παιδί μου μια κασετίνα με μολύβια και έναν πρωτότυπο Ρέμπραντ! Δεν θα έκανα σημάδια πάνω σ’ ένα ζωγραφικό πίνακα ή σ’ ένα άγαλμα. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις, για να το πούμε έτσι, η ψυχή είναι ένα με το σώμα. Και η ομορφιά μιας σπάνιας έκδοσης ή ενός καλοδουλεμένου τόμου μοιάζει με την ομορφιά ενός πίνακα ή ενός αγάλματος. Αλλά η ψυχή ενός βιβλίου μπορεί να χωριστεί από το σώμα του. Ένα βιβλίο είναι κάτι σαν παρτιτούρα ενός μουσικού κομματιού παρά ζωγραφικός πίνακας. Κανένας μεγάλος μουσικός δεν συγχέει μια συμφωνία με τα τυπωμένα φύλλα μουσικής. Ο Αρτούρο Τοσκανίνι σεβόταν τον Μπραμς, αλλά η παρτιτούρα του Τοσκανίνι της 1ης Συμφωνίας είναι τόσο κατάστικτη από σημειώσεις, που κανένας άλλος εκτός από τον μαέστρο δεν μπορούσε να την διαβάσει. Ο λόγος για τον οποίο ένας μεγάλος συνθέτης γράφει σημειώσεις πάνω στις παρτιτούρες του –τις γράφει και τις ξαναγράφει κάθε φορά που επιστρέφει σ’ αυτές για να τις μελετήσει– είναι ο λόγος για τον οποίο και εσείς θα έπρεπε να σημειώνετε στα βιβλία σας. Αν ο σεβασμός σας για τα υπέροχα δεσίματα ή την τυπογραφική δουλειά αποτελεί εμπόδιο, αγοράστε μια φτηνή έκδοση και εκφράστε τον σεβασμό σας στον δημιουργό σημειώνοντας πάνω στις σελίδες του. Γιατί όμως οι σημειώσεις σ’ ένα βιβλίο είναι κάτι αξεχώριστο από την ανάγνωση; Πρώτον, διότι μας κρατάνε σε εγρήγορση. (Και δεν εννοώ απλώς ξυπνητούς· εννοώ σε πλήρη εγρήγορση). Κατά δεύτερον, η ανάγνωση, όταν είναι ενεργητική, είναι σκέψη, και η σκέψη έχει την τάση να εκφράζεται με λέξεις, προφορικές ή γραπτές. Το σημειωμένο βιβλίο είναι συνήθως το βιβλίο μέσω του οποίου σκεπτόμαστε. Τέλος, το γράψιμο μας βοηθάει να θυμηθούμε τις σκέψεις που κάναμε διαβάζοντας ή τις σκέψεις που έκανε ο συγγραφέας. Ας αναπτύξουμε αυτά τα τρία σημεία. Αν η ανάγνωση έχει να επιτελέσει κάτι περισσότερο από το να περνάει κανείς την ώρα του, πρέπει να είναι ενεργητική. Δεν μπορείς να αφήνεις τα μάτια σου να περνάνε στα πεταχτά τις αράδες ενός βιβλίου και να έχεις απαίτηση να κατανοείς αυτό που διάβασες. Ένα συνηθισμένο κομμάτι ελαφράς λογοτεχνίας, όπως λόγου χάρη το Όσα παίρνει ο άνεμος, δεν απαιτεί βέβαια και πολύ ενεργό διάβασμα. Τα βιβλία που διαβάζετε για ευχαρίστηση μπορούν να διαβαστούν με χαλαρή διάθεση χωρίς να χάνεται τίποτε. Αλλά ένα σπουδαίο βιβλίο, πλούσιο σε ιδέες και ομορφιά, ένα βιβλίο που προκαλεί και προσπαθεί να απαντήσει σε μεγάλα και θεμελιώδη ερωτήματα, απαιτεί όσο το υποκειμενικά δυνατόν πιο ενεργό διάβασμα. Δεν αφομοιώνει κανείς τις ιδέες του Τζων Ντιούι με τον τρόπο που αφομοιώνει τα χαλαρά τραγουδάκια του Ρούντι Βάλι. Πρέπει να προσπαθήσετε. Αυτό δεν μπορείτε να το κάνετε όντας αδρανείς. Εάν, αφού έχετε τελειώσει την ανάγνωση ενός βιβλίου, οι σελίδες του έχουν γεμίσει με σημειώσεις σας, ξέρετε ότι διαβάσατε ενεργά. Ο διασημότερος ενεργός αναγνώστης που γνωρίζω είναι ο Ρ. Μ. Χάτσινς, πρόεδρος του πανεπιστημίου του Σικάγου. Πέρα απ’ αυτό, έχει και το εντονότερο πρόγραμμα επαγγελματικών δραστηριοτήτων από όσους ανθρώπους γνωρίζω. Διαβάζει μονίμως με ένα μολύβι, και μερικές φορές, όταν το βράδυ πιάνει ένα βιβλίο και το μολύβι, καταλήγει, αντί να κρατάει πνευματώδεις σημειώσεις, να σχεδιάζει στα περιθώρια «εργοστάσια χαβιαριού», όπως τα αποκαλεί. Όποτε συμβαίνει αυτό, παρατάει το βιβλίο. Ξέρει ότι είναι πολύ κουρασμένος για να διαβάσει και πως απλώς χάνει την ώρα του. Αλλά, ίσως ρωτήσετε, γιατί είναι αναγκαίες οι σημειώσεις; Λοιπόν, η φυσική πράξη των ιδιόχειρων σημειώσεων φέρνει τις λέξεις και τις προτάσεις πιο έντονα στο μυαλό σας και τις διαφυλάσσει καλύτερα στη μνήμη. Σημειώνοντας τις αντιδράσεις σας σε σημαντικές λέξεις ή φράσεις που διαβάσατε, καθώς και τα ερωτήματα που προέκυψαν στο μυαλό σας, διαφυλάσσετε αυτές τις αντιδράσεις και εκλεπτύνετε αυτά τα ερωτήματα. Ακόμη κι αν γράψατε πάνω σ’ ένα πρόχειρο μπλοκάκι και κατόπιν πετάξατε το χαρτί, η εκ μέρους σας κατανόηση του βιβλίου θα είναι ασφαλέστερη. Αλλά δεν πρέπει να πετάτε τα χαρτάκια. Τα περιθώρια (επάνω, κάτω, όπως και στο πλάι), οι λευκές σελίδες στο τέλος, το ίδιο το κενό μεταξύ των γραμμών, είναι όλα διαθέσιμα. Δεν αποτελούν χώρο άβατο. Και, το καλύτερο όλων, τα σημάδια και οι σημειώσεις σας γίνονται αναπόσπαστο τμήμα του βιβλίου και παραμένουν εκεί για πάντα. Μπορείτε να ξαναπιάσετε το βιβλίο την επόμενη εβδομάδα ή τον επόμενο χρόνο, και θα υπάρχουν εκεί όλα τα σημεία που συμφωνείτε, διαφωνείτε, αμφιβάλλετε ή ερευνάτε. Είναι σαν την συνοπτική καταγραφή μιας συνομιλίας που διακόπηκε, με το πλεονέκτημα ότι είναι δυνατόν να την συνεχίσετε από εκεί που την διακόψατε. Και αυτό θα έπρεπε να είναι η ανάγνωση ενός βιβλίου: ένας διάλογος ανάμεσα σε σας και τον συγγραφέα. Υποτίθεται ότι αυτός ξέρει για το θέμα του περισσότερα από εσάς. Φυσικά θα τον προσεγγίσετε με την δέουσα ταπεινοφροσύνη. Αλλά μην επιτρέψετε σε κανέναν να σας πει ότι ο αναγνώστης είναι απλώς ένας δέκτης. Η κατανόηση είναι μια αμφίδρομη λειτουργία. Η μάθηση δεν συνίσταται στο να είμαστε απλώς ένα κενό δοχείο. Ο μαθητής πρέπει να ερωτά τον εαυτό του και τον δάσκαλο. Πρέπει ακόμη και να φέρνει αντιρρήσεις στον δάσκαλο, άπαξ και κατάλαβε τι λέει ο δάσκαλος. Και οι σημειώσεις πάνω σ’ ένα βιβλίο είναι, χωρίς υπερβολή, μια έκφραση της διαφωνίας ή της συμφωνίας σας με τις γνώμες του συγγραφέα. Υπάρχουν κάθε είδους τεχνικές για σημειώσεις πάνω σ’ ένα βιβλίο με τρόπο έξυπνο και αποδοτικό. Ιδού πώς δουλεύω εγώ: 1. Υπογραμμίσεις: των κυριότερων σημείων, σημαντικών ή δυνατών προτάσεων. 2. Κάθετες γραμμές στο περιθώριο: για έμφαση σε μια πρόταση που ήδη έχουμε υπογραμμίσει. 3. Αστέρια, αστερίσκοι ή άλλα «κρυπτογραφικά» στο περιθώριο: αυτά πρέπει να χρησιμοποιούνται με φειδώ, για να τονίσουμε τα δέκα ή είκοσι σημαντικότερα σημεία του βιβλίου. (Ίσως να θέλετε να τσακίσετε την κάτω γωνία κάθε φύλλου όπου έχετε τέτοια σημάδια. Αυτό δεν θα προκαλέσει ζημιά στο ανθεκτικό χαρτί στο οποίο τυπώνονται τα περισσότερα σύγχρονα βιβλία, αλλά έτσι θα μπορείτε να πάρετε το βιβλίο από το ράφι οποτεδήποτε και, ανοίγοντάς το στο τσακισμένο φύλλο, θα ανακαλέσετε στη μνήμη σας κάτι σχετικό με το βιβλίο). 4. Αριθμοί στο περιθώριο: για να δείξουμε την αλληλουχία των βασικών απόψεων του συγγραφέα στην ανάπτυξη ενός επιχειρήματος. 5. Αριθμοί άλλων σελίδων στο περιθώριο: για να δείξουμε σε ποιο άλλο σημείο του βιβλίου ο συγγραφέας έχει προτάσεις σχετικές με το θέμα που σημειώνουμε· για να συνδέσουμε τις ιδέες ενός βιβλίου, που, αν και πιθανώς τις χωρίζουν πολλές σελίδες, συνδέονται μεταξύ τους. 6. Κύκλωση βασικών λέξεων ή φράσεων. 7. Γραψίματα στο περιθώριο, στο επάνω ή στο κάτω μέρος της σελίδας, για: ερωτήματα (ίσως και απαντήσεις) που ένα χωρίο σας προκάλεσε· συμπύκνωση μιας περίπλοκης ανάλυσης σε μια πιο απλή πρόταση· καταγραφή της σειράς των βασικών θέσεων ολόκληρου του βιβλίου. Προσωπικά χρησιμοποιώ τις λευκές σελίδες στο τέλος του βιβλίου για να φτιάξω έναν κατάλογο των θέσεων του συγγραφέα με τη σειρά που εμφανίζονται. Οι λευκές σελίδες στην αρχή του βιβλίου είναι για μένα οι σημαντικότερες. Πολλοί τις χρησιμοποιούν για κάποιο καλόγουστο βιβλιόσημο. Εγώ τις κρατώ για χαριτωμένες σκέψεις. Αφού έχω τελειώσει την ανάγνωση του βιβλίου και έχω κάνει τον προσωπικό μου κατάλογο στις πίσω λευκές σελίδες, γυρίζω μπροστά και προσπαθώ να κάνω ένα περίγραμμα του βιβλίου, όχι σελίδα προς σελίδα, ή σημείο προς σημείο (ήδη αυτό το έχω κάνει στο τέλος), αλλά σαν μια ολοκληρωμένη διάρθρωση, με μια βασική ενότητα και διάταξη των μερών. Αυτό το περίγραμμα είναι για μένα το μέτρο τής εκ μέρους μου κατανόησης του βιβλίου. Αν είστε αδιάλλακτοι εχθροί των σημειώσεων πάνω σε βιβλία, μπορεί να προβάλετε την αντίρρηση ότι τα περιθώρια, ο χώρος μεταξύ των γραμμών και οι λευκές σελίδες στο τέλος δεν σας προσφέρουν αρκετό χώρο. Σύμφωνοι. Τι θα λέγατε αν χρησιμοποιούσατε φύλλα χαρτιού λίγο μικρότερα από το μέγεθος της σελίδας του βιβλίου – έτσι ώστε οι άκρες τους να μην εξέχουν; Κάντε τον δικό σας κατάλογο, τα περιγράμματα ή ακόμη και τις σημειώσεις σας, επάνω στο χαρτί και μετά αφήστε αυτά τα φύλλα μέσα στο εξώφυλλο ή στο οπισθόφυλλο του βιβλίου. Ίσως πείτε ότι αυτή η δουλειά με τις σημειώσεις στο βιβλίο επιβραδύνει την ανάγνωσή σας. Πιθανόν. Αυτός όμως είναι ένας επιπλέον λόγος για να το κάνετε. Οι περισσότεροι από μας έχουν κυριευθεί από την ιδέα ότι η ταχύτητα της ανάγνωσης αποτελεί μέτρο της νοημοσύνης μας. Δεν υπάρχει σωστή ταχύτητα ευφυούς ανάγνωσης. Μερικά κείμενα θα πρέπει να διαβάζονται γρήγορα και χωρίς κόπο και μερικά θα πρέπει να διαβάζονται αργά, ακόμη και επίπονα. Το διακριτικό γνώρισμα της ευφυΐας του αναγνώστη είναι η ικανότητα να διαβάζει διαφορετικά πράγματα με διαφορετικό τρόπο, ανάλογα με την αξία τους. Στην περίπτωση των καλών βιβλίων, το ζήτημα δεν είναι πόσα απ’ αυτά μπορούμε να τελειώσουμε, αλλά πόσα μπορούμε να αφομοιώσουμε, πόσα μπορούμε να κάνουμε δικά μας. Λίγοι φίλοι είναι προτιμότεροι από χίλιους γνωστούς. Αν αυτός είναι ο στόχος σας –όπως και θα έπρεπε να είναι– δεν θα είσαστε ανυπόμονος αν θα σας πάρει περισσότερο χρόνο και προσπάθεια για να διαβάσετε ένα σπουδαίο βιβλίο απ’ ό,τι μια εφημερίδα. Ίσως να έχετε μια τελευταία αντίρρηση για τις σημειώσεις πάνω στα βιβλία: Δεν θα μπορείτε να τα δανείσετε στους φίλους σας γιατί κανείς άλλος δεν θα μπορεί να τα διαβάσει χωρίς να διασπάται η προσοχή του από τις σημειώσεις σας. Άλλωστε δεν θα θέλετε να τα δανείσετε, γιατί ένα σημειωμένο αντίτυπο αποτελεί ένα είδος διανοητικού ημερολογίου, και ο δανεισμός του είναι κάτι σαν να παραδίδετε το μυαλό σας. Αν ο φίλος σας επιθυμεί να διαβάσει τους Βίους Παράλληλους του Πλουτάρχου, τον Σαίξπηρ ή τα Federalistic Papers, πείτε του, ευγενικά αλλά αποφασιστικά, να αγοράσει κάποιο αντίτυπο. Θα του δανείζατε πρόθυμα το αυτοκίνητο ή το σακάκι σας – αλλά τα βιβλία σας είναι μέρος του εαυτού σας, όπως το κεφάλι ή η καρδιά σας. — Μετάφραση: Χ. Ε. Μαραβέλιας

Πώς να σημειώνουμε σ’ ένα βιβλίο

Σύνδεση