Ο Κούντερα και οι ταυτότητές του

Η Γιορτή της ασημαντότητας εμφανίζεται στην ευρωπαϊκή λογοτεχνική σκηνή μετά από δεκατρία χρόνια σιωπής του συγγραφέα. Ενώ γράφεται στα γαλλικά, το έργο πρωτοεκδίδεται στην Ιταλία. Κι ενώ στην Ευρώπη οι μεταφράσεις του βιβλίου κυκλοφορούν ήδη από τον Απρίλιο, στη μητρική του γλώσσα τα έργα του δεν διαβάζονται από το 1995. Εδώ και μερικούς μήνες που το βιβλίο κυκλοφορεί στην Ευρώπη, στους λογοτεχνικούς κύκλους της Τσεχίας δημιουργείται ένα μεγάλο κύμα ενδιαφέροντος. Λογοτεχνικά περιοδικά, ραδιοφωνικές εκπομπές, λογοτεχνικές ιστοσελίδες και εφημερίδες ασχολούνται με την «εμφάνιση Κούντερα» και πυκνώνουν οι συζητήσεις και οι εικασίες αναφορικά με αυτήν, καθώς ο συγγραφέας παραμένει, όπως πάντα, απομακρυσμένος, φροντίζοντας τόσο προσεκτικά την μυστικότητά του. Καθώς η φειδώ με την οποία παραχωρεί συνεντεύξεις συμβάλλει στην έλλειψη γενικότερων πληροφοριών για τον Κούντερα, μόνον οι Τσέχοι κριτικοί που τυχαίνει να γνωρίζουν μια έστω ξένη γλώσσα των μεταφράσεων μπορούν να προσεγγίσουν το καινούργιο του βιβλίο. Οι λίγοι λοιπόν που διαβάζουν τη Γιορτή της ασημαντότητας συμπίπτουν σε γενικές γραμμές στα βασικά σημεία της ανάγνωσης. Η ιστορία περιλαμβάνει, όπως συνηθίζεται στον Κούντερα, εφτά ενότητες, οι οποίες δημιουργούν στο βιβλίο εφτά σύντομους μικρόκοσμους. Κεντρική θέση, όπως επίσης συχνά συμβαίνει στον Κούντερα, κατέχουν η ζωή, ο έρωτας και η πολιτική, σε ένα πλαίσιο ανάλαφρων συζητήσεων χωρίς νόημα. Κυριαρχεί, όπως μας προειδοποιεί και ο τίτλος του μυθιστορήματος, η ασημαντότητα. Η αναζήτηση κρυφών σημασιών δεν είναι απλή υπόθεση. Οι συζητήσεις των τεσσάρων ηρώων, αρωματισμένες με το κωμικό στοιχείο, με πολλές δόσεις ειρωνείας και συμπυκνωμένες με μια κίνηση ανάμεσα στην πραγματικότητα και στη φαντασία, οι συνομιλίες και οι ρεμβασμοί για το «τίποτα» το οποίο στην καθημερινότητα όμως μπορεί να σημαίνει πολλά, όλα αυτά καλούνται οι αναγνώστες να τα διαβάσουν ο καθένας με τον τρόπο του. Αυτοί, διασκεδάζοντας με την ασημαντότητα, απολαμβάνουν τις γελοίες, στημένες καταστάσεις: ιστορίες για τον Στάλιν, η φαιδρότητα των οποίων ενέχει πολιτικό σχολιασμό· θεωρίες για τον ερωτισμό του αφαλού των γυναικών μέσω του οποίου σατιρίζεται ο γαλλικός ναρκισσιστικός εγωκεντρισμός. Και γενικά, την υπερβολική προσπάθεια να δώσουν οι ήρωες στον εαυτό τους μεγαλύτερη σημασία, κατασκευάζοντας ψέματα και ψευδαισθήσεις γι’ αυτόν. Υπάρχει φυσικά και η αντίθετη όψη: μια πλευρά του έργου που δεν είναι αστεία και που δηλώνει ότι ο συγγραφέας με αυτήν την προσπάθεια ολοκληρώνει τραγικά την δημιουργία του. Πέρα από τις κριτικές για το έργο καθαυτό, ένα άλλο ζήτημα μένει μετέωρο στους λογοτεχνικούς κύκλους στην Τσεχία: σαν να ασχολούνταν όλοι οι ενδιαφερόμενοι όχι τόσο με το καινούργιο έργο του Κούντερα, όσο με τον ίδιο τον συγγραφέα και το ζήτημα της ταυτότητάς του. Πού αλλού μπορεί να εντοπιστεί το ζήτημα της ταυτότητας καλύτερα από τη γλώσσα; Κι όχι τόσο σε αυτά που λέει η γλώσσα που τα εκφωνεί, όσο σε αυτά που αποσιωπά ή υπαινίσσεται; Και μάλιστα, σε ένα έργο, όπου η προσπάθεια ανάλυσης των υπονοούμενων σκοντάφτει στην ανικανότητα του αναγνώστη να καταλάβει τι θεωρείται στο έργο σοβαρό και τι αποτελεί απλώς αφορμή για διασκέδαση; Υπάρχει κάτι που αναδύεται στη γλώσσα, έστω ακαθόριστα, από έναν Τσέχο συγγραφέα που γράφει γαλλικά; Υπάρχει μια ιδέα τσεχικότητας που μεταδίδεται εμφανώς ή υπόγεια; Πολλοί συμπατριώτες του Κούντερα προσπαθούν να βρουν κρυφές έννοιες και σημασίες ανάμεσα στις γραμμές, αυτές όμως μπορεί να μην υπάρχουν καν σε αυτό το έργο. Ο συγγραφέας, όπως πάντα, δεν σχολιάζει. Οι συνεντεύξεις, γεμάτες υποθέσεις και αναμνήσεις των παλιών του γνωστών και φίλων, σπάνια αναφέρουν κάποιο χρήσιμο στοιχείο. Όλοι όμως στην Τσεχία δεν παύουν να αναρωτιούνται για ένα ουσιώδες ζήτημα: πότε, αν κάποτε, θα διαβαστούν τα τελευταία έργα του και στα τσεχικά; Για ποιους λόγους αναγκάζεται, αν αναγκάζεται τελικά, ο Κούντερα να αποκοπεί εντελώς από την πατρίδα του; Αν πιστέψουμε τους παλιούς του φοιτητές, αν διαβάσουμε αναφορές κοντινών του φίλων και γνωστών, ο Κούντερα, ως συγγραφέας και καθηγητής δημιουργικής γραφής, ήταν άνθρωπος που στόχευε στη λεπτομέρεια, ήταν τελειομανής στην εργασία του, τόσο στην προετοιμασία των σεμιναρίων, όσο και στη συγγραφή, στη μετάφραση και στην αυτοπαρουσίαση. Δεν ήταν ποτέ σπάταλος με τα λόγια του, ούτε με τα γραπτά του. Η απόφασή του να φύγει στην Γαλλία δεν ήταν απότομη, αλλά σχεδιασμένη. Εκών-άκων είχε ενταχθεί στο κομμουνιστικό κόμμα, αλλά μετά το ’68 αποκτά οριστικά αντιστασιακή συνείδηση, αν και οι ιδέες του διέφεραν από άλλους πιο γνωστούς πολιτικούς (συμπεριλαμβανομένου και του πρώτου προέδρου της Τσεχικής Δημοκρατίας μετά την πτώση του σοβιετικού μπλοκ, του Χάβελ). Κάποια στιγμή, το 1975, του δόθηκε η ευκαιρία να φύγει προκειμένου να διδάξει στη Γαλλία, στο πανεπιστήμιο, και τέσσερα χρόνια αργότερα του αφαιρέθηκε η τσεχική του ταυτότητα ενώ βρισκόταν στο εξωτερικό, μια ταυτότητα που η Τσεχία δεν του προσέφερε ποτέ ξανά. Παράλληλα με την προσωπική, αρχίζει σταδιακά και η συγγραφική «γαλλοποίησή» του: μη ικανοποιημένος από τις ικανότητες των μεταφραστών από τα τσεχικά στα γαλλικά, και με στόχο ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό αναγνωστικό κοινό, αρχίζει να χρησιμοποιεί μια πιο εύκολη μορφή της γλώσσας και, το ουσιώδες, να γράφει γαλλικά, έτσι ώστε να διευκολύνει τις μεταφράσεις σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες, τις οποίες ακόμα επιμελώς ελέγχει. Η «αποτσεχοποίησή» του δεν είναι, βέβαια, εύκολη υπόθεση. Ίσως γι’ αυτό αποσύρεται όλο και περισσότερο από τα φώτα της δημοσιότητας. Κάνει οικονομία στις συνεντεύξεις και από το 1985 παύει να τις προσφέρει. Μετά την πτώση του κομμουνισμού στην Τσεχία διατηρεί τις σχέσεις του με την χώρα της καταγωγής του, αλλά ταξιδεύει εκεί πάντα ινκόγκνιτο. Ενώ σταδιακά εκδίδονται και άλλα του μυθιστορήματα και δοκίμια, ο συγγραφέας κλείνεται στον προσωπικό του χώρο. Όποιος ενδιαφέρεται για τον Κούντερα μπορεί να τον προσεγγίσει μόνο μέσω μερικών γνωστών ή με σπάνιες στημένες και επεξεργασμένες συνεντεύξεις. Παρ’ όλα αυτά, ο συγγραφέας δεν παύει να αγαπά την Τσεχία, είναι σε επαφή μαζί της, πότε-πότε τηλεφωνεί ή μιλάει προσωπικά με τους γνωστούς του από τους κύκλους των διανοούμενων. Όπως σέβονται και αυτοί την επιθυμία του συγγραφέα να παραμείνει γνωστός ως ένας Τσέχος που ζει στη Γαλλία, έτσι και εκδοτικοί οίκοι της Τσεχίας εκδίδουν όσα τους επιτρέπει ο λογοτέχνης. Τα θεατρικά του έργα ελέγχονται, τα λογοτεχνικά έργα δεν γίνονται θεατρικές παραστάσεις, το ίδιο ισχύει και για το σινεμά. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες, ένας λόγος γι’ αυτό είναι ο επαγγελματισμός του λογοτέχνη. Θα ήθελε πολύ να παίζονται τα έργα του ως θεατρικές παραστάσεις, θα ήθελε να μεταφράζονται τα έργα του στη μητρική του γλώσσα, θα ήθελε να μιλούν στην μητρική του γλώσσα όλα τα ξενόγλωσσα και μη διαθέσιμα έργα του στους Τσέχους αναγνώστες. Και όμως: δεν εμπιστεύεται την μετάφραση, την ερμηνεία και την επεξεργασία. Του φαίνεται παράλογο να μεταφράζονται τα έργα του στη μητρική του γλώσσα από ξένους μεταφραστές. Ο ίδιος δηλώνει, ότι «θα το κάνει κάποια στιγμή, πιο μετά», τώρα όμως πρέπει να ασχοληθεί με άλλες δραστηριότητες που έχουν προτεραιότητα. Στο τελευταίο του έργο, Η γιορτή της ασημαντότητας, μπορεί ένας Τσέχος αναγνώστης καταλαβαίνοντας την ξενόγλωσση μετάφραση να αναγνωρίσει το λεπτό τσεχικό ειρωνικό χιούμορ που δεν έχει κανέναν σκοπό, που υπάρχει μόνο για τον εαυτό του: για το αστείο και το γελοίο καθαυτό, για τίποτα άλλο. Μπορεί όμως και να θέλει να ανιχνεύσει, ανάμεσα στις γραμμές, στοιχεία που εν μέρει καθρεφτίζουν την ψυχολογία του συγγραφέα. Το ότι δεν αναφέρεται η ηλικία των ηρώων έχει ίσως να κάνει με την αποφυγή του συγγραφέα να αναφέρεται και η ηλικία του ίδιου. Η κοροϊδία των σοβιετικών αρχηγών, του Στάλιν και τον Καλίνιν, ίσως αναφέρεται στις ψεύτικες ιδεολογίες που κάποια στιγμή έπαψε να πιστεύει ο ίδιος ο Κούντερα. Ο έρωτας, ένα θέμα που το έχει πραγματευθεί σε τόσες παραλλαγές στο έργο του, ίσως παραπέμπει στην ασημαντότητα της ουσίας του ανθρώπου και την υπερβολική αυτοπαρουσίαση που, στον σημερινό κόσμο, δημιουργεί μια ολόκληρη σειρά ψευδαισθήσεων για την ατομική σημαντικότητα. Σίγουρο είναι πως αυτό το βιβλίο που γιορτάζει την ασημαντότητα δεν ζητά να διαβαστεί με γνώση άλλων συμφραζομένων. Ζητά να διαβαστεί για το ίδιο το έργο, για αυτό που είναι. Άσχετα αν είναι διαθέσιμο και στα τσεχικά ή όχι, ο συγγραφέας δεν παύει να είναι ένας Τσέχος με μια ιδιαίτερη αίσθηση του χιούμορ και της ειρωνείας. Οι συμπολίτες του από το Μπρνο, στη Δυτική Τσεχία, αποκρυπτογραφούν στις δικές του αόριστες περιγραφές την πόλη τους. Είναι δύσκολο να επιβεβαιωθεί αν είναι έτσι. Το να ελαφρύνουμε όμως τις σοβαρές καταστάσεις με το γέλιο, ακόμη κι αν μπορεί να έχει και μια πικρή γεύση, πάντα διασκεδάζει, σε οποιαδήποτε γλώσσα, σήμερα σε ευρωπαϊκό, και σε παγκόσμιο, πλαίσιο. Και όπως και το αναγνωστικό κοινό του Τσέχου-Γάλλου συγγραφέα είναι ευρωπαϊκό, μπορούμε και να θεωρήσουμε και τον συγγραφέα όχι μόνο Τσέχο, ούτε μόνο Γάλλο, αλλά Ευρωπαίο συγγραφέα με διπλή ταυτότητα.

Ο Κούντερα και οι ταυτότητές του

Σύνδεση