Τα Mαύρα Τετράδια του Χάιντεγκερ

Τα Schwarze Hefte (Mαύρα Τετράδια) του Μάρτιν Χάιντεγκερ θα αποτελέσουν τελικά τους οκτώ τελευταίους τόμους των πολύτομων Απάντων (Gesamtausgabe) του συγγραφέα. Τα τρία πρώτα εξ αυτών δημοσιεύθηκαν πρόσφατα στη Γερμανία προκαλώντας πλήθος αντιπαραθέσεων. Όταν ολοκληρωθεί, η συγκεκριμένη έκδοση αναμένεται να αριθμεί 102 τόμους – αριθμός που ξεπερνά ακόμα και τα Άπαντα του Καντ, του Χέγκελ ή του Νίτσε. Προς το τέλος της ζωής του, ο Χάιντεγκερ, ο οποίος θεωρούσε εαυτόν τον μεγαλύτερο στοχαστή της Δυτικής παράδοσης από τον Ηράκλειτο και μετά, καθόρισε επακριβώς την (μη χρονολογική) σειρά με την οποία θα δημοσιεύονταν τα Άπαντά του επιλέγοντας ως κατακλείδα τα Μαύρα Τετράδια. Επί δεκαετίες οι φύλακες της λογοτεχνικής περιουσίας του Χάιντεγκερ, ο γιος του Χέρμαν και ο καθηγητής φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου του Φράιμπουργκ Φρίντριχ Βίλχελμ φον Χέρμαν αγωνίστηκαν για να κρατήσουν κρυφή την ύπαρξη των συγκεκριμένων έργων που οφείλουν το όνομά τους στο –επενδυμένο με μαύρο κερί και δέρμα– εξώφυλλο των τετραδίων στα οποία τα έγραψε. Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς το γιατί, μιας και αποκαλύπτουν το μέγεθος της εμμονής του Χάιντεγκερ, κατά τις δεκαετίες του 1930 και του 1940, με τον μπολσεβικισμό, τον εθνικοσοσιαλισμό και τις αχρειότητες του «Παγκόσμιου Εβραϊσμού» (Weltjudentum), όπως εκπροσωπούνταν από τις Δυτικές δυνάμεις, και δη την Αγγλία και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Φυσικά, το σκάνδαλο που έχει δημιουργηθεί σε σχέση με την πολιτική τοποθέτηση του Χάιντεγκερ δεν είναι καινούργιο. Για να εντοπίσουμε τις απαρχές του θα πρέπει να ανατρέξουμε στο 1933 –αν όχι νωρίτερα– και στην εναρκτήρια ομιλία που εκφώνησε ως πρύτανης του Πανεπιστημίου του Φράιμπουργκ. Σε αυτήν ο Χάιντεγκερ επιζητεί να θυσιάσει την αυτονομία του πανεπιστημίου στον βωμό της ιστορικής μοίρας του γερμανικού λαού (Volk). Οι κατοπινές αντιπαραθέσεις γύρω από την έκταση του ναζισμού του Χάιντεγκερ (καθότι παραιτήθηκε από τη θέση του πρύτανη ένα χρόνο μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, εξακολούθησε όμως να είναι μέλος του Εθνικοσοσιαλιστικού Κόμματος μέχρι το 1945) θα μπορούσαμε να πούμε ότι έχουν ως αφετηρία τις μεταπολεμικές διαδικασίες για την αποναζιστικοποίηση του Πανεπιστημίου του Φράιμπουργκ. Στην αναφορά του για τον Χάιντεγκερ, ο παλιός του φίλος και συνάδελφος Καρλ Γιάσπερς, τον χαρακτηρίζει μηδενιστή και μυστικιστή δίχως κριτική σκέψη, θεωρεί ωστόσο ότι ήταν «ενίοτε σε θέση, κατά τρόπο μυστικό και θαυμαστό, να φτάνει στον πυρήνα της φιλοσοφικής σκέψης». Παρ’ όλα αυτά, ο Γιάσπερς προσθέτει ότι: Είναι απολύτως απαραίτητο όσοι βοήθησαν στην εδραίωση του εθνικοσοσιαλισμού να κληθούν να λογοδοτήσουν. Ο Χάιντεγκερ είναι μεταξύ των ολίγων αυτών καθηγητών .... Ο τρόπος σκέψης του Χάιντεγκερ, τρόπος κατ’ εμέ ανελεύθερος, δικτατορικός και ανεπικοινωνιακός στη βαθύτερη ουσία του, θα είχε σήμερα καταστροφικές παιδαγωγικές επιπτώσεις .... Ο Χάιντεγκερ σίγουρα δεν είχε αντιληφθεί πλήρως τι πραγματικά έκρυβαν οι ενέργειες και οι επιδιώξεις των εθνικοσοσιαλιστών ηγετών .... Αλλά ο τρόπος ομιλίας και οι ενέργειές του έχουν κάποια συγγένεια με τα εθνικοσοσιαλιστικά χαρακτηριστικά, καθιστώντας έτσι αναγνωρίσιμο το ολίσθημά του. Ο Χάιντεγκερ απολύθηκε από το πανεπιστήμιο και του απαγορεύτηκε η διδασκαλία, αλλά το 1951 έγινε άρση της απαγόρευσης και επανεντάχθηκε στο ακαδημαϊκό δυναμικό. Τις πιο πρόσφατες αντιπαραθέσεις γύρω από την έκταση και τη σημασία της συμπάθειας που έτρεφε ο Χάιντεγκερ για τον ναζισμό πυροδότησε η ενοχοποιητική –για τον φιλόσοφο– ερευνητική προσπάθεια μελετητών όπως ο Χούγκο Οτ, ο Βίκτορ Φαρίας, ο Εμμανουέλ Φάιγ. Ωστόσο, κάθε φορά η απάντηση των οπαδών του ήταν να αποσυνδέουν τη σκέψη του φιλοσόφου από τους ενοχλητικούς πολιτικούς συσχετισμούς της. Η πειστικότητα της στρατηγικής αυτής αμφισβητείται ήδη από τον ίδιο τον Γιάσπερς. Αυτό που μας παρέχουν τα Μαύρα Τετράδια –αντίθετα από τις μέχρι πρότινος δημοσιευμένες παραδόσεις και τις θεωρητικές πραγματείες του– είναι η πρόσβαση στις πιο μύχιες φιλοσοφικές σκέψεις του Χάιντεγκερ: μας παρουσιάζουν την εξέλιξη του εκτενούς «μυστικού δόγματος» που ο φιλόσοφος ανέπτυξε στη μοναξιά της καλύβας του στον Μέλανα Δρυμό. Έτσι, αντίθετα με ό,τι λέγεται, τα Μαύρα Τετράδια δεν αποτελούν απλώς και μόνον μια συλλογή περιστασιακών ή ακατέργαστων σκέψεων. Αντιθέτως, περιέχουν παγιωμένες, κατά κύριο λόγο, σκέψεις πάνω στα βασικά προβλήματα της σύγχρονης εποχής, ιδωμένες από την υψηλόφρονα χαϊντεγκεριανή οπτική της «ιστορίας του Είναι». Αυτό σημαίνει ότι δεν θα είναι πλέον επιτρεπτό να υποβαθμίζεται η έκταση του ρατσισμού του Χάιντεγκερ, όπως έκανε πρόσφατα ο Τζόναθαν Ρέε ισχυριζόμενος πως ο σοφός του Φράιμπουργκ (κατ’ αντιστοιχία με τον Ντ. Χ. Λώρενς, τον Τ. Σ. Έλιοτ, τον Έζρα Πάουντ) δεν είναι παρά «το είδος του πολιτισμικού αντισημίτη που συναντάμε συχνά κατά τη δεκαετία του 1920 και του 1930». Όπως με σωφροσύνη επισημαίνει ο γερμανός δημοσιογράφος Τόμας Άσχόιερ: Το ερμηνευτικό τέχνασμα της αποδοχής του αντισημιτισμού του Χάιντεγκερ με μοναδικό σκοπό τον διά παντός διαχωρισμό του από την καθαυτό φιλοσοφία του δεν είναι πλέον πειστικό. Η αντιεβραϊκή εμπάθεια των Μαύρων Τετραδίων δεν είναι κάτι το δευτερεύον· αντιθέτως, αποτελεί τη βάση της φιλοσοφικής διαγνωστικής [του Χάιντεγκερ]. Με τη δημοσίευση των Μαύρων Τετραδίων, εκείνο που έχει πλέον καταστεί αναμφισβήτητα σαφές είναι ότι η φυλετική προκατάληψη εναντίων των μη γερμανικών λαών –Άγγλων, Ρώσων, Γάλλων, Αμερικανών και, πρωτίστως, Εβραίων– βρίσκεται στο επίκεντρο του χαϊντεγκεριανού φιλοσοφικού έργου. Είναι άρρηκτα δεμένη με την έννοια του Volk, την οποία ο φιλόσοφος είχε ήδη ενστερνιστεί στο Είναι και Χρόνος[1] (Sein und Zeit, 1927) και την οποία δεν σταμάτησε να εξυμνεί σε όλες τις παραδόσεις και τα σεμινάρια της δεκαετίας του 1930. Στην πίστη αυτή του Χάιντεγκερ στην οντολογική ανωτερότητα του γερμανικού Volk θεμελιώνεται η πολιτική του άποψη ότι οι διώξεις σε βάρος κατώτερων λαών μπορούν να δικαιολογηθούν στο όνομα της «ιστορίας του Είναι». Την άποψη αυτή υποστηρίζει πειστικά και ο επιμελητής των Μαύρων Τετραδίων, Πέτερ Τράβνι, στο ευσύνοπτο βιβλίο του Heidegger und der Mythos der jüdischen Weltverschwörung (O Χάιντεγκερ και ο μύθος της παγκόσμιας εβραϊκής συνωμοσίας). Υπό το βάρος της πίεσης να καθορίσει την κεντρική ιδέα του «Είναι» σε ένα από τα βασικά κείμενα της όψιμης περιόδου του, την «Επιστολή για τον ανθρωπισμό» (Brief über den Humanismus)[2] (1947), ο Χάιντεγκερ γράφει: Ο άνθρωπος δεν αποφασίζει το αν και πώς το ον θα εμφανιστεί, ούτε για το αν και πώς ο θεός και οι θεοί, η ιστορία και η φύση θα εισέλθουν στο ξέφωτο του Είναι, θα έλθουν σε παρουσία ή θα παραμείνουν εν απουσία. Η έλευση του όντος εναπόκειται στο πεπρωμένο του Είναι.[3] Δεν μπορούμε να ξέρουμε πώς θα μπορούσε κανείς να επαληθεύσει ή ακόμα και να αποτιμήσει μια τέτοια δήλωση, καθώς αυτό που φαίνεται να υπονοείται είναι πως ο άνθρωπος είναι αναπόδραστα εξαρτώμενος από ανώνυμες και μυστηριώδεις ανώτερες δυνάμεις. Στο χωρίο που μόλις παρατέθηκε, ο Χάιντεγκερ παραλείπει να μας πει ποιοι είναι αυτοί «οι θεοί» και πώς έχουν δημιουργηθεί, πολλώ δε μάλλον πώς αυτοί επηρεάζουν τις ανθρώπινες υποθέσεις. Πολλοί από τους βασικούς ισχυρισμούς του περί «ανθρωπότητας», «πεπρωμένου» και «ιστορίας του Είναι» αρνούνται την αποδεικτική επιχειρηματολογία προς όφελος μιας νεφελώδους εικοτολογίας ως προς τη φύση των σκοτεινών θεοτήτων και των υπερκόσμιων δυνάμεων που αξιώνουν την παθητική υποταγή μας. Υπ’ αυτό το πρίσμα, η κατοπινή σκέψη του Χάιντεγκερ αντιπροσωπεύει, πέραν πάσης αμφισβητήσεως, ένα είδος άρνησης της ανθρώπινης αυτονομίας. Ο Χάιντεγκερ, προσεγγίζοντας την ιστορία της φιλοσοφίας από τον Πλάτωνα και μετά ως «ιστορία παρακμής», δεν ένιωθε να δεσμεύεται από τις βασικές έννοιες και τα πρότυπα της συγκεκριμένης παράδοσης. Ως εκ τούτου, περιγράφει τη φύση του Είναι –από το οποίο εξαρτά τόσο πολλά– με όρους που, από κάθε άποψη, βρίσκονται εκτός των ορίων της αισθητηριακής αντίληψης: «Αλλά το Είναι –τι είναι το Είναι; Είναι Αυτό τούτο. Ιδού αυτό που η μελλοντική/ελευσόμενη σκέψη πρέπει να μάθει να κατανοεί και να εκφράζει».[4] Αν όμως το Είναι μπορεί να οριστεί μόνο ως ταυτιζόμενο με τον εαυτό του –«Είναι Αυτό τούτο»– τότε πώς μπορούμε εμείς ως άνθρωποι να αντιληφθούμε τις διάφορες εκδηλώσεις του; Ο Χάιντεγκερ υποστηρίζει πως διαθέτει διευρυμένη αντίληψη ως προς τους επιμέρους τρόπους του Είναι. Αυτά όμως που αντιλαμβάνεται δεν επιδέχονται επαλήθευση: Υπερβαίνουν –συχνά, με τρόπους που φαίνονται εντελώς αυθαίρετοι– τις στοιχειώδεις δυνατότητες της ανθρώπινης κατανόησης, η οποία σε αρκετές περιπτώσεις αντιμετωπίζεται με χλεύη από τον Χάιντεγκερ. Στην αντιφιλοσοφική επιχειρηματολογία των Μαύρων Τετραδίων, ο Χάιντεγκερ πραγματεύεται τον ορθό λόγο, την ατομικότητα και τη δημοκρατία μέσα από το πρίσμα της απόλυτης και ολοκληρωτικής «εγκατάλειψης» του νεωτερικού ανθρώπου «από το Είναι». Η αοριστία της συλλογιστικής του αφετηρίας οδηγεί σε εξίσου αοριστολογικές κριτικές θεωρήσεις. Ενστάσεις δεν εγείρονται μόνο σε σχέση με τη ρατσιστική πίστη του Χάιντεγκερ στο ιδεώδες του Volk. Η προσπάθειά του να θεμελιώσει τη φιλοσοφία του σε έννοιες και ιδιώματα ακραίας ασάφειας καθιστά τη σκέψη του, σε όλες σχεδόν τις εκφάνσεις της, βαθιά προβληματική. Αυτό ακριβώς το ύφος ατεκμηρίωτης, μυσταγωγικής επιχειρηματολογίας υποδείκνυε ο Γιάσπερς όταν χαρακτήριζε τη σκέψη του Χάιντεγκερ «ανελεύθερη, δικτατορική και ανεπικοινωνιακή». Η κριτική του Γιάσπερς μπορεί όντως να αποδείχθηκε διορατικότερη απ’ ό,τι μπορούσε ο ίδιος να αντιληφθεί. Η «σκέψη» αυτού του είδους δεν ήταν παιδαγωγικά καταστροφική για τους γερμανούς φοιτητές μόνο την περίοδο αμέσως μετά τον πόλεμο, αλλά, από πολλές απόψεις, εξακολουθεί να έχει τα ίδια αποτελέσματα μέχρι τις μέρες μας. Η φιλοσοφική στάση του Χάιντεγκερ, περιέργως πως, ενθαρρύνει τον οπαδισμό και τη φανατική προσήλωση. Τρέφει την παθητική αποδοχή και την τυφλή πίστη και όχι τις αρετές της ατομικής αυτονομίας και της ενεργού συμμετοχής του πολίτη. Τα Μαύρα Τετράδια αντανακλούν τον ενθουσιασμό του Χάιντεγκερ για τη λεγόμενη «Εθνική Επανάσταση» του 1933, από την οποία ανέμενε, σύμφωνα με τον ίδιο, «έναν συνολικό μετασχηματισμό του γερμανικού μας Dasein» – το Dasein είναι ο χαϊντεγκεριανός όρος που δηλώνει το «Είναι-εν-τω-κόσμω». Ο Χάιντεγκερ δεν άργησε να αναγνωρίσει ανοιχτά τις συγγένειες ανάμεσα στην υπαρξιστική φιλοσοφία του και τη ναζιστική κοσμοθεώρηση: «Η μεταφυσική του Dasein οφείλει να βαθαίνει σύμφωνα με την εσώτατη δομή του και να διευρύνεται σε μια μεταπολιτική του ιστορικού λαού». Ακόμα και στο απόγειο του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, όταν οι ευρωπαϊκές πόλεις είχαν μετατραπεί σε ερείπια και οι σλαβικοί λαοί βρίσκονταν υπό τον ζυγό του Τρίτου Ράιχ, ο Χάιντεγκερ δεν σταμάτησε να διακηρύττει ότι η σωτηρία, αν κάποτε έμελλε να έρθει, θα ερχόταν από τους Γερμανούς – τους μοναδικούς, όπως πίστευε, μαζί με τους Έλληνες, αληθινά ιστορικούς λαούς. Στην εναρκτήρια ομιλία του Χάιντεγκερ ως πρύτανη του Πανεπιστημίου του Φράιμπουργκ, η αιτιολόγηση της υποστήριξής του προς το καθεστώς εκφέρεται στο υπαρξιστικό ιδίωμα που είχε εκθέσει το 1927 στο κλασικό του έργο Είναι και Χρόνος, όπως και σε συναφή έργα της περιόδου. Ο Χάιντεγκερ θεωρούσε πως η ανωτερότητα της υπαρξιστικής φιλοσοφίας του (Existenzphilosophie) πήγαζε από την αξίωσή της να έχει τις ρίζες της στη ζωή ή το Είναι. Αξιοπρόσεκτο είναι ότι ο ίδιος απέδιδε τη βαθιά συγγένεια μεταξύ του εθνικοσοσιαλισμού και της «θεμελιώδους οντολογίας» του στο ότι το ίδιο το θεμέλιο του ναζισμού, η περί λαού εθνoφυλετική ιδεολογία του (völkische Ideologie), εδραζόταν στις αρετές της Bodenständigkeit, του «ριζώματος στο πάτριο χώμα». Στην πρυτανική ομιλία του, ο Χάιντεγκερ εξυμνεί τον εθνικοσοσιαλισμό, θεωρώντας ότι είχε αφυπνίσει ξανά τις αρχέγονες «δυνάμεις της γης και του αίματος» (erd- und bluthäftige Kräfte). Η ίδια προσήλωση στις αξίες του οντολογικού ριζώματος που ώθησε τον Χάιντεγκερ προς τον ναζισμό εξηγεί τη φιλοσοφική αποστροφή του προς τον εβραϊσμό. Ως «κοσμοπολίτες», οι Εβραίοι στερούνταν εξ ορισμού εκείνου που ο Χάιντεγκερ θεωρούσε πρώτιστο: τη Bodenständigkeit, τη δυνατότητα του [εθνοφυλετικώς] ανήκειν σε έναν λαό ως αναγκαίο όρο για το ρίζωμα στο Είναι. Σε ένα σεμινάριο του 1934, ο Χάιντεγκερ καταδίκασε τους «σημιτικούς λαούς», γιατί, «άρριζοι» καθώς ήταν, δεν μπορούσαν να εκτιμήσουν τις υπαρκτικές ιδιότητες του γερμανικού «χώρου» (Raum). Στα Μαύρα Τετράδια, υποστηρίζει σθεναρά ότι το ρίζωμά μας στο πάτριο χώμα μάς παρέχει τις δομές που μας συνδέουν υπαρκτικά με το «μητρικό» και το «προγονικό» μας αίμα. Ως γεννήτορες του βιβλικού μονοθεϊσμού, οι Εβραίοι ήταν και εμπνευστές του θρησκευτικού οικουμενισμού, τον οποίο λυσσαλέα αντιπάλευε ο Χάιντεγκερ. Η θεώρηση ενός μοναδικού Κυρίου όλων των δημιουργημάτων απέκλειε τις ιδιαίτερες δομές του υπαρκτικού ανήκειν: το Dasein, τη διάθεση και την καθημερινότητα, όπως και εκείνες του Volk, της φυλής και του ριζώματος στο πάτριο έδαφος. Κατά τον Χάιντεγκερ, η οικουμενικότητα παντός είδους αποτελούσε κατάλοιπο του «ιδεαλισμού» ή της «φιλοσοφίας του υποκειμένου» που ο ίδιος επιζητούσε να «αφανίσει» –ο βίαιος και πολεμικός μεταφορικός λόγος ήταν προσφιλής στον Χάιντεγκερ– μέσω της στροφής του προς το ζήτημα του Είναι. Η αντιπάθεια του Χάιντεγκερ για το εβραϊκό στοιχείο διαθέτει, ασφαλώς, και πλαίσιο και ιστορία. Στους γερμανικούς αντισημιτικούς κύκλους αποτελούσε εν πολλοίς κοινό τόπο η αντίληψη ότι οι Εβραίοι ήταν οι κυριότεροι φορείς του διαβρωτικού πνεύματος της νεωτερικότητας, όπως και του άκρατου αφαιρετισμού που το συνόδευε. Συνεπεία αυτού, οι Εβραίοι θεωρούνταν άμεσα υπεύθυνοι για τις αναρίθμητες εκφυλιστικές τάσεις της νεωτερικότητας: κυρίως δε, για τις παρεκτοπίσεις που σχετίζονταν με την ιστορικής σημασίας μετάβαση από τις οργανικές κοινότητες (Gemeinschaft) στη νεωτερική μαζική κοινωνία (Gesellschaft). Αν και οι αντιεβραϊκές προκαταλήψεις αυτού του είδους είχαν μακρά ιστορία, αυτές εντάθηκαν ιδιαίτερα μετά την ήττα των Κεντρικών Δυνάμεων κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Τότε γεννήθηκε ο μύθος περί «πισώπλατου μαχαιρώματος» (Dolchstoßlegende) που απέδιδε την ευθύνη για την ήττα της Γερμανίας στους εβραίους λουφαδόρους. Ένα από τα βιβλία με τη μεγαλύτερη εμπορική επιτυχία την εποχή της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, της περιόδου δηλαδή κατά την οποία διαμορφωνόταν η ώριμη κοσμοαντίληψη του Χάιντεγκερ, ήταν το έργο του Όσβαλντ Σπένγκλερ Η παρακμή της Δύσης (Der Untergang des Abendlandes).[5] Η δυναμική περιγραφή της ευρωπαϊκής αποδυνάμωσης στην οποία επιδίδεται ο Σπένγκλερ έμοιαζε να εναρμονίζεται απόλυτα με τη μεταπολεμική διάθεση πολιτισμικής απογοήτευσης που κυριαρχούσε στη Γερμανία. Η παθιασμένη ιερεμιάδα του υπέδειξε τους συνήθεις πλέον υπόπτους της εποχής: τη φυλετική ανάμιξη, τον εκφυλιστικό χαρακτήρα της νεωτερικής αστικής ζωής, τη συνακόλουθη απώλεια της κοινότητας και της πίστης, και, τέλος, τον θρίαμβο του στείρου διανοητισμού σε βάρος του υγιούς και εύρωστου βίου των ανθρώπινων ενστίκτων. Ο Χάιντεγκερ ήταν γνώστης του έργου του Σπένγκλερ. Στα Μαύρα Τετράδια γράφει: «Δεν έχω δει τίποτε το οποίο θα μπορούσε να πιστοποιήσει ότι ο Σπένγκλερ έσφαλλε». Ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίσει την αλήθεια του Είναι (Sein), υποστηρίζει ο Χάιντεγκερ, απηχώντας τις απόψεις του Σπένγκλερ, μόνο όταν βιώνει την «πτώση», τον «όλεθρο» (Untergang). «Ο όλεθρος δεν είναι κάτι το οποίο πρέπει να φοβόμαστε», συνεχίζει ο Χάιντεγκερ, «στον βαθμό που απαραίτητη προϋπόθεση για τον ιστορικό όλεθρο είναι το μεγαλείο». Οι φωτογραφίες του Χάιντεγκερ σ’ αυτό το άρθρο προέρχονται από το λεύκωμα Digne Meller Marcovicz, Martin Heidegger: Photos: 23. September 1966 / 16 Und 17 Juni 1968, (Fey, Στουτγάρδη 1978) και είναι τραβηγμένες στον Μέλανα Δρυμό. Στη μεσοπολεμική Γερμανία, η σπεγκλεριανή κριτική του πολιτισμού, η λεγόμενη Zivilisationskritik, συμπορεύτηκε με τη ριζοσπαστική κριτική του Λόγου (Vernunftkritik), όπως και με τη μειωτική αντίληψη περί «Παγκόσμιου Εβραϊσμού» στην οποία είχαν αμφότερες εγκλωβιστεί. «Η σκέψη», έχει γράψει κάποτε ο Χάιντεγκερ, «αρχίζει μόνο όταν συνειδητοποιήσουμε ότι ο λόγος, ο εξυμνημένος επί αιώνες, είναι ο πιο αμείλικτος εχθρός της σκέψης». Στα Μαύρα Τετράδια ο αντιιουδαϊσμός του Χάιντεγκερ γίνεται ιδεοληπτικός, όπως δείχνουν οι επανειλημμένες αποκηρύξεις της εβραϊκής νοοτροπίας του «υπολογισμού» και του «λογαριάσματος». Στην Παρακμή της Δύσης, ο Σπένγκλερ είχε υποστηρίξει: «Σημαντική στάθηκε μάλλον η αντίθεση ανάμεσα στο φυλετικό ιδανικό της πρώιμης γοτθικής εποχής, .... και τον σεφαρδικό τύπο Εβραίου».[6] Ένας από τους κύριους φιλοσοφικούς στόχους του Χάιντεγκερ ήταν ο νεοκαντιανισμός, ο οποίος είχε καταστεί η ημιεπίσημη φιλοσοφία της Δεύτερης Αυτοκρατορίας (1871-1918). Βασικός εκπρόσωπός του ήταν ο Χέρμαν Κοέν του οποίου το κύκνειο άσμα, Die Religion der Vernunft aus den Quellen des Judentums (Η θρησκεία του Λόγου από τις πηγές του ιουδαϊσμού), δημοσιεύθηκε το 1919. Η πραγματεία του Κοέν, όπως υπαινίσσεται ο τίτλος της, αποσκοπούσε στην εδραίωση του εβραϊκού μονοθεϊσμού ως κύριας πηγής του Δυτικού ορθολογισμού. Ωστόσο, για τον τρόπο σκέψης του Χάιντεγκερ ο νεοκαντιανισμός δεν ήταν παρά η επιτομή μιας φιλοσοφίας εντελώς αποκομμένης από τη ζωή: ένας άγονος και στείρος διανοητισμός. Γι’ αυτούς τους λόγους, ο Χάιντεγκερ τάχθηκε ρητά με το διογκούμενο κύμα της Lebensphilosophie (φιλοσοφίας της ζωής) ενάντια στην παρωχημένη και αντι-ζωτική «θρησκεία του Λόγου». Η κριτική που ασκεί ο Χάιντεγκερ στις θεωρίες της γνώσης στο Είναι και Χρόνος και τα λοιπά πρώιμα έργα του, θεωρώντας ότι έχουν απομακρυνθεί από τις πραγματικές συνθήκες της ανθρώπινης ύπαρξης είναι βαθιά πρωτότυπη και διαχρονικά σημαντική. Όπως οξυδερκώς αναγνώρισε από νωρίς ο Εμμανουέλ Λεβινάς, η υπαρξιστική φιλοσοφία του Χάιντεγκερ, λαμβάνοντας ως σημείο αφετηρίας το «Είναι εν-τω-κόσμω» και όχι το Καρτεσιανό cogito ergo sum, ήταν σε θέση να επιφέρει ριζική ανατροπή στο εγχείρημα της υπερβατολογικής φιλοσοφίας. Παράλληλα όμως δεν δυσκολευόμαστε να αντιληφθούμε πως, στο μυαλό του φιλοσόφου, πολλά από τα προαναφερθέντα, επικαλυπτόμενα φιλοσοφικά και πολιτισμικά θέματα κατέστησαν αλληλένδετα κατά συγκεχυμένο τρόπο. Η παραδοχή ότι η νεωτερικότητα συνιστούσε «πτώση» από την υψηλοφροσύνη των ριζικών καταβολών και ότι ο κύριος υπαίτιος γι’ αυτό ήταν ο αδυσώπητος θρίαμβος του Δυτικού ορθολογισμού, φαινόταν να έχει ως επακόλουθο την επίρριψη της ευθύνης στους Εβραίους. Συνεπώς, η θεμελιώδης οντολογία του Χάιντεγκερ ήταν, ευθύς εξαρχής, βαθιά και ακλόνητα ιδεολογική. Οι θιασώτες του Χάιντεγκερ έχουν εδώ και καιρό υποστηρίξει ότι ο αντισημιτισμός του αποτελεί μεταγενέστερη και τρόπον τινά αμφιλεγόμενη εξέλιξη, ένα λυπηρό ολίσθημα το οποίο γρήγορα διορθώθηκε από τον ίδιο τον Δάσκαλο και δεν είχε κανενός είδους εγγενή ή ουσιαστική σύνδεση με το μεγαλείο της σκέψης του. Τώρα που έχουν αποκαλυφθεί τα αντισημιτικά αυτά παραπτώματα, οι ίδιοι κύκλοι δεν κουράζονται να επαναλαμβάνουν ότι μπορούμε δίχως φόβο να ανατρέξουμε στις δυσοίωνες διακηρύξεις του για τις αρνητικές επιπτώσεις της τεχνολογίας και την απέλπιδα κατάσταση του νεωτερικού ανθρώπου και τις να ενστερνιστούμε με περισσή ζέση. Το κρίσιμο ωστόσο σημείο που πρέπει να έχουμε κατά νου είναι ότι η ριζοσπαστική κριτική που ασκεί ο Χάιντεγκερ στον ορθό λόγο, την υποκειμενικότητα, τη σύγχρονη τεχνολογία και την παρακμή του Δυτικού πολιτισμού αποτελούν, στην ολότητά τους, μέρος μιας –ιστορικά και θεματικά απολύτως συμπαγούς, ως προς τα επιμέρους συστατικά της– κοσμοθεωρίας που απορρίπτει τον λόγο, τη δημοκρατία και τον ατομικισμό. Όπως αναγνωρίζει ο Χάιντεγκερ στα Μαύρα Τετράδια, σε ένα χωρίο που βρίθει από αντισημιτικά στερεότυπα: Η αύξηση της ισχύος του σύγχρονου Εβραϊσμού .... οφείλεται στο ότι η Δυτική μεταφυσική –ιδίως, στις νεωτερικές ενσαρκώσεις της– προσφέρει γόνιμο έδαφος για τη διάδοση μιας κούφιας ορθολογικότητας και υπολογιστικής δεινότητας, κερδίζοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο μια θέση στο «πνεύμα», δίχως ποτέ να είναι σε θέση να αντλήσει από τις κρυμμένες σφαίρες της απόφασης. Ο Χάιντεγκερ κλείνει τον απέραντο αυτό κύκλο επικρίσεων διακηρύσσοντας ότι «Όσο πιο πρωταρχικές και αρχέγονες θα γίνονται οι μελλοντικές τούτες αποφάσεις και ερωτήσεις, τόσο πιο απροσπέλαστες θα παραμείνουν γι’ αυτή τη “φυλή”» – τους Εβραίους. Αυτά τα γράφει γύρω στο 1939. Την εποχή της πρυτανικής του θητείας –με τον τίτλο του Rektor-Führer του Πανεπιστημίου του Φράιμπουργκ– ο Χάιντεγκερ είχε προτείνει μια σειρά από πολιτικές αλλαγές που θα οδηγούσαν στην ευθυγράμμιση της γερμανικής τριτοβάθμιας εκπαίδευσης με τις αξίες του «υπαρκτικού ριζώματος» (Bodenständigkeit). Υπογράμμιζε και υμνολογούσε την ιδέα της «υπηρεσίας»: στρατιωτικής υπηρεσίας, εργασιακής υπηρεσίας και υπηρεσίας στη γνώση. Ειδικά η εργασία, υποστήριζε ο Χάιντεγκερ, μπορούσε να βοηθήσει τους γερμανούς φοιτητές να θεραπευτούν από τον υπέρμετρο διανοητισμό και να αναδιοχετεύσουν την ενέργειά τους στην υπηρεσία των αξιών της Volksgemeinschaft, της «λαϊκής κοινότητας». Σε όλες αυτές τις επιμέρους εκφάνσεις, ο Χάιντεγκερ διέκρινε θεμελιώδεις υπαρκτικές συγγένειες ανάμεσα στη φιλοσοφία του και τη ναζιστική ιδεολογία περί Volk, Gemeinschaft (κοινότητας), Führertum (ηγεσίας), ιεραρχίας, πεπρωμένου και Kampf (αγώνα). Όπως ο ίδιος διατείνεται αργότερα στα Μαύρα Τετράδια, «ο υψηλότερος καταναγκασμός [Zwang] της γης» πραγματώνεται μόνο «στην κοσμοποιό δύναμη [Macht] του Volk». Αξίζει να σημειωθεί ότι πολλά από αυτά τα ναζιστικά ή πρωτοναζιστικά ιδεώδη είχαν αναδυθεί στην επιφάνεια κατά την ανάλυση της «ιστορικότητας» στο Είναι και Χρόνος. Έτσι, ήδη στα τέλη της δεκαετίας του 1920, μεταξύ των κριτηρίων που θέτει ο Χάιντεγκερ για τον προσδιορισμό της αυθεντικής ιστορικής ύπαρξης είναι η πίστη στον Volk, η αφοσίωση στη «γενιά», η πίστη σε μια ιστορική «κοινότητα» (Gemeinschaft), η δυνατότητα «επιλογής του ήρωα» και η ικανότητα ανταπόκρισης στο κάλεσμα του πεπρωμένου. Στο πλαίσιο αυτό, ένα από τα κύρια εμπόδια για την αποδοχή της χαϊντεγκεριανής φιλοσοφίας της ύπαρξης είναι ότι η ιστορικότητα, όπως την ορίζει ο Χάιντεγκερ, συνδέεται άρρηκτα με την αντίληψή του περί Volk, όπως και με όλο το πλέγμα των ρατσιστικών και αντιδημοκρατικών προκαταλήψεων που τη συνοδεύουν. Μόνο οι Völker (λαοί) μπορούν, κατά τον Χάιντεγκερ, να είναι «ιστορικοί», δεδομένου ότι μόνο αυτοί είναι ριζωμένοι στο χώμα και τον τόπο, και έχουν μια κοινή γραμμή αίματος. Όπως παρατηρεί σε κάποιο σημείο ο Χάιντεγκερ: «Η φωνή του αίματος προέρχεται από τη θεμελιακή διάθεση του ανθρώπου, στην οποία ανήκει και η διαμόρφωση του Dasein μας μέσω της εργασίας». Ηθικές και δικαιικές αντιλήψεις που αντιτίθενται στο ιδεώδες του Volk –μεταξύ των οποίων η δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα– δεν συνιστούν παρά αφαιρέσεις δίχως υλικό περιεχόμενο. Τα θέματα αυτά επανέρχονται εμμονικά στα Μαύρα Τετράδια. Η προσπάθεια των υπερασπιστών του Χάιντεγκερ να διαχωρίσουν τη φιλοσοφία του από τις πολιτικές του απόψεις (ή ακόμα και να ορίσουν μια σαφή διαχωριστική γραμμή μεταξύ της πρώιμης και όψιμης φιλοσοφίας του) είναι καταδικασμένη να ναυαγήσει. Η αποτυχία αυτή οφείλεται στην ίδια τη φύση της φιλοσοφίας του, η οποία αντλεί τα θεμέλια και την έμπνευσή της από την ιστορική εύρεση του Dasein. Ακόμα και πριν γίνει μέλος του Ναζιστικού Κόμματος, η σκέψη του Χάιντεγκερ κατακλύζεται από ιδεολογικά θέματα περί Volk. Επιμέρους ενότητες του Είναι και Χρόνος εκφράζουν την ίδια αντιφιλελεύθερη, πρωτοφασιστική άποψη με τον Όσβαλντ Σπένγκλερ και τους λοιπούς γερμανούς φιλοσόφους της εποχής, μεταξύ των οποίων ο Καρλ Σμιτ και ο Ερνστ Γύνγκερ. Η βασική διαφορά είναι ότι τα αντιδημοκρατικά αισθήματα του Χάιντεγκερ κρύβονται κάτω από τον λόγο της θεμελιώδους οντολογίας. Στα Μαύρα Τετράδια το ζήτημα του Είναι αποτελεί την αφετηρία για τις ακραίες απόψεις που εκφράζει ο Χάιντεγκερ ως προς την πολιτική της δεκαετίας του 1930. Όπου κι αν στρέψει το βλέμμα του, δεν βλέπει παρά τις ίδιες εκδηλώσεις ιστορικο-οντολογικού εκφυλισμού, την ίδια μοιραία υποστασιοποίηση και ανεπάρκεια του Είναι. Ο ίδιος αρέσκεται να αναφέρεται στην πολιτισμική αυτή παρακμή με τον όρο Machenschaft. Ο όρος μπορεί να αποδοθεί σε γενικές γραμμές στα αγγλικά ως «machination» και είναι δηλωτικός της «κατασκευής» τόσο με την κυριολεκτική όσο και τη μεταφορική αρνητική έννοια – επινόηση με δόλιο σκοπό. [Στα ελληνικά ο όρος Machenschaft θα μπορούσε να αποδοθεί ως μηχάνευση ή το μηχανάσθαι: είναι η συστηματική κατά τον Χάιντεγκερ χειραγώγηση του σύγχρονου ανθρώπου από μια πολιτική δύναμη που κατασκευάζει έναν φτιαχτό, απατηλό, μηχανευμένο κόσμο (Σ.τ.Ε.)]. Η θρηνολογία του Χάιντεγκερ ενάντια σε ό,τι προσδιορίζει με τον όρο Machenschaft διαπνέει το έργο του κατά τη δεκαετία του 1930. Ρωσία και Αμερική είναι το ίδιο πράγμα: η ίδια ολέθρια μανία της εξαπολυμένης τεχνικής και των άρριζων οργανώσεων του μέσου ανθρώπου. Η ύπαρξή μας .... είχε αρχίσει να γλιστράει προς έναν κόσμο, όπου του έλειπε εκείνο το βάθος μέσα από το οποίο κάθε φορά το ουσιώδες έρχεται προς τον άνθρωπο .... Οι κυριαρχούσες διαστάσεις έγιναν η έκταση και ο αριθμός. Το δύνασθαι δεν σημαίνει πλέον την ικανότητα και τη γενναιοδωρία, που προκύπτει από μια πλησμονή και από τον έλεγχο των δυνάμεων, παρά απλώς αυτό που εκμαθαίνεται από τον καθένα .... Πρόκειται για τη βίαιη είσδυση αυτού που ονομάζουμε δαιμονικό (με την έννοια του καταστροφικού κακού).[7] Εδώ, όπως και σε πολλές άλλες περιπτώσεις, η χαϊντεγκεριανή ιστορία του Είναι κινδυνεύει να εκπέσει σε ανεστραμμένη θεολογία που οδηγείται σε αποκαλυψιακή κορύφωση. Δεν έχει πραγματικά τίποτα να μας πει για τη Ρωσία υπό την διακυβέρνηση του Στάλιν ή την Αμερική την εποχή του New Deal (αν και λέει περισσότερα από ό,τι νομίζει για τη χιτλερική Γερμανία). Φαίνεται πως ό,τι το «ουσιώδες» έχει καθοριστεί εκ των προτέρων από τις ατελείς και μυστηριώδεις «αποστολές του Είναι». Εν προκειμένω αξίζει να υπενθυμίσουμε τη διακήρυξη του Χάιντεγκερ στην «Επιστολή για τον ανθρωπισμό» ότι, από την άποψη της θεμελιώδους οντολογίας, η ανθρώπινη θέληση έχει μηδενική αξία. Όπως έχει γράψει ο Γιούργκεν Χάμπερμας: Ο κατά το περιεχόμενο των προτάσεών του κενός λόγος για το Είναι .... απαιτεί την υποταγή στο πεπρωμένο. Η πρακτικοπολιτική του πλευρά συνίσταται .... στη διάχυτη ευπείθεια .... σε μια ακτινοβόλα αλλά ακαθόριστη αυθεντία. Η ρητορική του όψιμου Χάιντεγκερ αποζημιώνει για τα προτασιακά περιεχόμενα που το ίδιο το κείμενο αρνείται να προσφέρει: μυεί τους παραλήπτες στη συναναστροφή τους με ψευδοϊερές δυνάμεις.[8] Στα Μαύρα Τετράδια η άτοπη ευλάβεια που δείχνει ο Χάιντεγκερ απέναντι στο Είναι ως «πεπρωμένο» είναι στιγμές που φτάνει σε σημεία γελοιότητας. Αποδίδει, για παράδειγμα, υπερφυσική δύναμη στα ονόματα τα οποία στα γερμανικά αρχίζουν με το γράμμα H: Heraklit (Ηράκλειτος), Hölderlin (Χέλντερλιν), Hegel (Χέγκελ). Αλλά στην ίδια λίστα φαίνεται να ανήκει και ο Χίτλερ [Hitler], όπως, φυσικά, και ο ίδιος ο Χάιντεγκερ [Heidegger]. O Χάιντεγκερ παραδίδεται και σε μια αβάσιμη αριθμολογική προφητολογία, εικοτολογώντας πως η τελική «απόφαση» (Entscheidung) για την πλανητική κυριαρχία του «Αμερικανισμού» [Amerikanismus] πρόκειται να ληφθεί το έτος 2300. Προβλέπει επίσης ότι το 2327, την 400ή δηλαδή επέτειο από τη δημοσίευση του Είναι και Χρόνος, το όνομά του θα αναδυθεί από τη λησμονιά της λήθης. O Χάιντεγκερ θεωρούσε πως Σοβιετική Ένωση, Αμερική και Αγγλία αποτελούσαν εκφράσεις του πνεύματος του «Παγκόσμιου Εβραϊσμού» – «του είδους εκείνου της ανθρωπότητας που ο κοσμοϊστορικός του στόχος είναι η πλήρης εκρίζωση του όντος από το Είναι», καθώς ενσάρκωναν αυτό που ίδιος προσδιόριζε ως Machenschaft και το οποίο αποτελούσε πρόβλημα γιατί «οδηγεί σε πλήρη εκφυλετισμό και, ως εκ τούτου, σε αυτοαλλοτρίωση των λαών». Και συνεχίζει: Ενώ ο «Παγκόσμιος Εβραϊσμός, μη διαθέτοντας πουθενά υλική υπόσταση, δεν χρειάζεται να καταφύγει στα όπλα» –μιας και πιθανότατα θα έχει δόλια διεισδύσει σε όλα τα παγκόσμια κέντρα εξουσίας – «σε μας, αντιθέτως, τους Γερμανούς, δεν απομένει παρά να θυσιάσουμε το καλύτερο αίμα των καλύτερων του Volk μας». Με άλλα λόγια, σύμφωνα με τον Χάιντεγκερ, ο «Παγκόσμιος Εβραϊσμός» είχε πολλά να κερδίσει από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, δίχως, από την άλλη, να έχει και τίποτα να χάσει. Κατά τον Χάιντεγκερ, μια άλλη υποκριτική πτυχή του Παγκόσμιου Εβραϊσμού είναι ότι, ενώ «από αμνημονεύτων χρόνων, οι Εβραίοι, στηριζόμενοι στη ρητή υπολογιστική δεινότητά τους, “έζησαν” μέχρι σήμερα σύμφωνα με την αρχή της φυλής, πλέον προσπαθούν να υπερασπίσουν τον εαυτό τους ενάντια στην απεριόριστη εφαρμογή της ίδιας αυτής αρχής» –αναφορά στα δρακόντεια και διωκτικά φυλετικά μέτρα των Ναζί. Επανειλημμένως, ο Χάιντεγκερ διατείνεται πως πίσω από την κοσμοϊστορική διαδικασία εκφυλετισμού –αποξένωσης δηλαδή των λαών του κόσμου από το ρίζωμά τους στην πάτρια γη– βρίσκεται μια διεθνής εβραϊκή συνωμοσία. Γι’ αυτό και πιστεύει πως οι φυλετικές διώξεις των Εβραίων από τους εθνικοσοσιαλιστές ουσιαστικά δεν είναι παρά αυτοάμυνα. Στην πραγματεία του για την «ιστορία του Είναι» υποστηρίζει ότι, «Θα ήταν σημαντικό να διερευνήσουμε τους λόγους για τη μοναδική προδιάθεση του [Παγκόσμιου] Εβραϊσμού προς την πλανητική κακουργία [planetarisches Verbrechertum]». Τα Μαύρα Τετράδια επιβεβαιώνουν το μέγεθος της επιρροής που άσκησε κατά τη δεκαετία του 1930 στη φιλοσοφική γλώσσα του Χάιντεγκερ η εθνικοσοσιαλιστική ρητορική περί «αγώνα» και «αφανισμού» (Kampf und Vernichtung). «Όλα –γράφει– πρέπει να [υποστούν] ολική καταστροφή, και αυτής προηγείται ο αφανισμός .... της “Κουλτούρας”». Σε κάποια άλλη περίπτωση διατείνεται πως «η αλήθεια δεν είναι για όλους, αλλά μόνο για τους δυνατούς». Παραθέτοντας ενδεικτικά παραδείγματα, ο Χάιντεγκερ επαινεί τους «βιαιοπραγούντες [die Gewalttätigen] οι οποίοι χρειάζονται τη βία για να διακριθούν μέσα στο ιστορικό Είναι». Στα Μαύρα Τετράδια επιδοκιμάζει την πρακτική μιας τρόπον τινά «επιλεκτικής» φιλοσοφικής «αναπαραγωγής» (Züchtung), υποστηρίζοντας πως «η αναπαραγωγή ανώτερων και ανώτατων τρόπων σκέψης έχει ύψιστη σημασία – μεγαλύτερη από την όποια απλή μετάδοση γνώσης (Kenntnismitteilung). Εκφράζοντας περιφρόνηση για το γερμανικό πανεπιστήμιο, ο Χάιντεγκερ δηλώνει ότι «Δύο χρόνια στρατιωτικής θητείας συνιστούν καλύτερη προετοιμασία για τις επιστήμες από τέσσερα εξάμηνα σπουδών». Τα Μαύρα Τετράδια σκοπούν να προβάλλουν, γράφει, «αφανείς θέσεις της εμπροσθοφυλακής και της οπισθοφυλακής» (unscheinbare Vorposten-und Nachhutstellungen) στον αγώνα για την επίτευξη ενός τρόπου «πρωταρχικού ερωτάν» (anfängliche Fragen). «Κάθε [αυθεντική] φιλοσοφία είναι απάνθρωπη», διακηρύσσει ο Χάιντεγκερ –«πυρ καταναλίσκον». Στα τέλη της δεκαετίας του 1930, περίοδο κατά την οποία η ναζιστική επιθετικότητα επέτεινε μια σειρά κρίσεων σύροντας την Ευρώπη στο βάραθρο του πολέμου, οι πολιτικές απόψεις του Χάιντεγκερ διαπνέονται από ακόμα μεγαλύτερη ιδεολογική ζέση. Προπαγανδίζοντας τις φαύλες, τεχνικο-οργανικές αξίες της «ευημερίας», του «ορθού λόγου» και της «κουλτούρας», οι «Δυτικές επαναστάσεις» οδήγησαν στον απρόσωπο «δεσποτισμό του Μηδενός – την απόλυτη .... ενίσχυση του αχαλίνωτου σχεδιασμού και υπολογισμού» που κυριαρχεί στον σύγχρονο κόσμο. Παραδόξως, ο Χάιντεγκερ αναφέρεται στον μπολσεβικισμό ως το αποκορύφωμα της Αγγλικής Επανάστασης: «Ο χαρακτήρας της νεωτερικότητας είναι το ολοκληρωτικό και αδυσώπητο Machenschaft όλου του Είναι». Αφ’ ης στιγμής κάποιος μπορέσει να δει πέρα από τις «πολιτικές, κοινωνικές και θρησκευτικές μορφές τους», το Αγγλικό κράτος και το «κράτος των Ενωμένων Σοβιετικών Δημοκρατιών» είναι, βεβαιώνει ο Χάιντεγκερ, «το ίδιο πράγμα», εφόσον αμφότερα τάσσονται υπέρ της ίδιας αδυσώπητης λογικής της παγκόσμιας τεχνολογικής κυριαρχίας. «Η αστικο-χριστιανική μορφή του αγγλικού μπολσεβικισμού», διατείνεται ο Χάιντεγκερ, πρέπει να «αφανιστεί». Οι συγκεχυμένες και παραληρηματικές αυτές ασυναρτησίες αποκαλύπτουν πλήρως την ολοκληρωτική ανικανότητα του Χάιντεγκερ να εκφέρει πραγματική πολιτική κρίση. Ενώ ο Χάιντεγκερ υπερέβαλε εαυτόν στην εύρεση σφαλμάτων σε μη γερμανικές κουλτούρες, παραδόξως παρέμεινε αδιάφορος απέναντι στις επιθετικές και γενοκτονικές πρακτικές της ναζιστικής Γερμανίας, αν και ζούσε την περίοδο της κορύφωσής τους. Στις αρχές της δεκαετίας του 1940 δεν παραλείπει να επισημάνει τις ιδιαίτερα φρικιαστικές εκθέσεις για τις σοβιετικές φρικαλεότητες, αλλά δεν αναφέρεται καθόλου στις λεηλασίες της Βέρμαχτ και των Ταγμάτων Θανάτου (Einsatzgruppen) στην Ανατολή. Δικαιολογεί την απάνθρωπη μεταχείριση που επεφύλαξε η Γερμανία στην Τσεχοσλοβακία και την Πολωνία, υποστηρίζοντας πως μια θριαμβευτική νίκη της Γαλλίας και της Αγγλίας επί της Γερμανίας θα συνοδευόταν από ανάλογη συμπεριφορά. Πιστεύει ωστόσο ότι, από τη σκοπιά της ιστορίας του Είναι, μια γαλλική και αγγλική νίκη θα ήταν πολύ χειρότερη μιας και η Γαλλία θα επέβαλε αναμφίβολα στη Γερμανία την «ανιστορικότητά» της. Την ίδια πιθανότατα στάση θα είχε και η Αγγλία, μετατρέποντας ό,τι άγγιζε σε «επιχειρηματικό κολοσσό». Κατ’ αυτόν τον τρόπο, μια γερμανική νίκη αποτελούσε τον μοναδικό τρόπο για να διασφαλίσει αυτό που περιγράφει στη συνέχεια ως «μετάβαση προς τον στοχασμό», ως το πρώτο βήμα προς μια «άλλη απαρχή». Οι φόβοι του Χάιντεγκερ για την παγκόσμια διάδοση του «Αμερικανισμού», φόβοι που πηγάζουν από μια χώρα την οποία ο ίδιος θεωρεί καταστροφική (katastrophenhaft), δεν τον εγκαταλείπουν ποτέ την περίοδο αυτή. «Με τον Αμερικανισμό», λέει, «ο μηδενισμός φτάνει στο απόγειό του». Οι Αμερικανοί βλέπουν «τη μηδαμινότητα [Nichtigkeit]» ως «το μέλλον τους, αφού ευαγγελιζόμενοι την “ευτυχία” για όλους, καταστρέφουν τα πάντα». Φυσικά, ο Χάιντεγκερ δεν έκανε ποτέ την παραμικρή προσπάθεια να διερευνήσει την Αμερική –την πολιτική της, τον πολιτισμό της και την πνευματική φυσιογνωμία της– αφού η οπτική που υπαγορεύει η «ιστορία του Είναι» αρκεί για του πει όσα χρειάζεται να ξέρει. Στα γραπτά αυτά, η χαϊντεγκεριανή έννοια της «εγκατάλειψής [μας] από το Είναι» –πρόκειται κατά βάση για (την ανασκευασμένη στο γλωσσικό ιδίωμα της θεμελιώδους οντολογίας) αναδιατύπωση της έννοιας της «παρακμής» του Σπένγκλερ– σχηματοποιείται σε εμμονή που αμείλικτα υποτάσσει όλα εκείνα με τα οποία έρχεται σε επαφή. Μολονότι ο Χάιντεγκερ αρεσκόταν να αναφέρεται στη μεταγενέστερη φιλοσοφία του ως «το σκέπτεσθαι» (Denken), στην πραγματικότητα, υπάρχουν λιγοστά τεκμήρια πραγματικής σκέψης. Αυτό που επανειλημμένως συναντάμε δεν είναι παρά η τελετουργική και ηθικά χαλαρή επαναδιακήρυξη του ιδιοσυγκρασιακού δόγματος και της ιδεολογικής προκατάληψης. Δεδομένης της αμείωτης πολιτισμικής απαξίωσης που δείχνει ο –διαποτισμένος με το ιδεώδες του Volk– Χάιντεγκερ προς τους μη γερμανικούς λαούς, δεν είναι να απορεί κανείς για τον αποτρόπαιο αντισημιτισμό που κατακλύζει τα Μαύρα Τετράδια. Οι απαξιωτικοί χαρακτηρισμοί περί «Παγκόσμιου Εβραϊσμού» δεν είναι ευκαιριακοί, αλλά εντάσσονται στο ίδιο πλαίσιο με τις δριμύτατες επικρίσεις του προς ό,τι για τον ίδιο καθορίζει τον σύγχρονο κόσμο: Machenschaft, υπολογισμός, «Αμερικανισμός» και τεχνολογική φρενίτιδα. Στη Philosophische Autobiographie (Φιλοσοφική Αυτοβιογραφία) του ο Καρλ Γιάσπερς αφηγείται μια συνομιλία του με τον Χάιντεγκερ κατά την οποία προέκυψε το θέμα του «Εβραϊκού Ζητήματος». Όταν ο Γιάσπερς εκφράστηκε απαξιωτικά για Τα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών χαρακτηρίζοντάς τα αντισημιτικές ανοησίες, ο Χάιντεγκερ απάντησε ότι «Υπάρχει όντως μια επικίνδυνη διεθνής συμμαχία των Εβραίων». Δεδομένης της παραληρηματικής, άκρως προκατειλημμένης κριτικής του Χάιντεγκερ προς τη νεωτερικότητα, ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι ο κύριος υπεύθυνος για αυτές τις πολύπλευρες και πανίσχυρες εκδηλώσεις παρακμής, αν όχι οι Εβραίοι; Η αμφισβήτηση που εκφράζουν οι θιασώτες του Χάιντεγκερ ως προς το βάθος των αντισημιτικών του αισθημάτων είναι άξια απορίας, μιας και τα Μαύρα Τετράδια επιβεβαιώνουν κατηγορηματικά ότι επρόκειτο για έναν ενθουσιώδη υποστηρικτή ενός καθεστώτος που το άλφα και το ωμέγα του ήταν, όπως υποστηρίζει ο ιστορικός Σαούλ Φριντλέντερ, ο «λυτρωτικός αντισημιτισμός». Κατά τη διάρκεια της δωδεκαετούς ναζιστικής κυριαρχίας, ο Χάιντεγκερ μόνον απλός θεατής δεν μπορεί να θεωρηθεί. Η μοναξιά του αναχωρητισμού δεν αποτελούσε προσωπική του επιλογή. Από την άλλη, δεν έπαψε έως το τέλος να είναι μέλος του ναζιστικού κόμματος και να καταβάλλει στο ακέραιο το ποσό της συνδρομής του. Κατά τη διάρκεια της πρυτανικής θητείας του, δεν έδειξε σχεδόν την παραμικρή μεταμέλεια για τις υπηρεσίες που προσέφερε στο καθεστώς ως ένας από τους πλέον ένθερμους πνευματικούς εκπροσώπους του. Σε μια ομιλία του μάλιστα έφτασε στο σημείο να εξυμνεί τον Χίτλερ υποστηρίζοντας ότι είναι «η σημερινή και μελλοντική πραγματικότητα της Γερμανίας και ο νόμος της». Στα Μαύρα Τετράδια σπανίως εκφράζει κάποιους δισταγμούς για την υποστήριξή του προς τον Χίτλερ, υπογραμμίζοντας ότι πρόκειται για «αγαθή τύχη» που «ο Φύρερ εδραίωσε μια νέα πραγματικότητα η οποία έχει επαναφέρει τη [γερμανική] σκέψη μας στον σωστό δρόμο ενσταλάζοντας σε αυτή νέα ενέργεια». Ο Χάιντεγκερ φαινόταν επίσης να θεωρεί εξαιρετικά βαρυσήμαντο το γεγονός ότι τόσο ο ίδιος όσο και ο Χίτλερ είχαν γεννηθεί το ίδιο έτος, το 1889, αποδίδοντάς του τη σημασία ότι οι «μοίρες» τους ήταν αλληλένδετες – πράγμα που αποδείχθηκε αληθινό, με διαφορετικό όμως τρόπο απ’ ό,τι είχε φανταστεί. Εξίσου δυσάρεστο είναι το γεγονός ότι ουκ ολίγες φορές ο Χάιντεγκερ εξέφρασε την αλληλεγγύη του προς το απαράμιλλο ήθος βαναυσότητας και βιαιότητας που του καθεστώτος. Όπως ο ίδιος αποφαίνεται στα Μαύρα Τετράδια: Ο εθνικοσοσιαλισμός αποτελεί βάρβαρη αρχή. Εκεί έγκειται η ουσία και η δυνητική μεγαλοσύνη του. Κίνδυνο δεν συνιστά ο ίδιος ο [ναζισμός], αλλά το ότι αυτός μπορεί να καταστεί ακίνδυνος με κηρύγματα περί Αληθούς, Αγαθού και Ωραίου. Αυτό απηχεί το προφητικό κάλεσμα του Νίτσε στη Θέληση για δύναμη[9] (Der Wille zur Macht) αναφορικά με την έλευση των «βαρβάρων του εικοστού αιώνα»: Μια κυρίαρχη φυλή δεν μπορεί να θεριέψει παρά μόνο μέσα από τρομερές και βίαιες αφετηρίες. Πού είναι οι βάρβαροι του εικοστού αιώνα;». Ακριβώς όπως οι Βάνδαλοι και οι Βησιγότθοι στην Ευρώπη του 5ου αιώνα έδωσαν τη χαριστική βολή στον παρακμάζοντα ρωμαϊκό κόσμο, ο Χάιντεγκερ ελπίζει πως οι Ναζί, κατά την εκπλήρωση του πεπρωμένου τους, δεν θα παρεκτραπούν με διακηρύξεις περί «Αληθούς, Αγαθού και Ωραίου». Υπό την πρυτανική ιδιότητά του, ο Χάιντεγκερ δεν είχε και πολλούς ενδοιασμούς προκειμένου να εκδιώξει εβραίους καθηγητές ή να καταγγείλει τους ακαδημαϊκούς που θεωρούσε πολιτικώς αναξιόπιστους. Ο Χάιντεγκερ ήταν, από την πρώτη στιγμή, αυτόπτης μάρτυρας όλων των αποτρόπαιων αντισημιτικών μέτρων και πολιτικών του καθεστώτος: από το αντιεβραϊκό μποϊκοτάζ του Απριλίου του 1933 και τις δρακόντειες επαγγελματικές απαγορεύσεις του φθινοπώρου του ίδιου έτους, τους ρατσιστικούς νόμους που θεσπίστηκαν το 1935 στη Νυρεμβέργη και θεσμοθετούσαν τη στέρηση πολιτικών δικαιωμάτων για τους Γερμανοεβραίους, τους διωγμούς και τις λεηλασίες της Νύχτας των Κρυστάλλων, μέχρι τις εβραϊκές απελάσεις του 1940-1941 που κατόρθωσαν τελικά να καταστήσουν τη Γερμανία Judenrein («καθαρή» από Εβραίους, κατά τη ναζιστική ορολογία). Ούτε στις πραγματείες του, ούτε στις παραδόσεις του, ούτε στην αλληλογραφία είχε εκφράσει ο Χάιντεγκερ κάποια αντίρρηση προς τις πολιτικές αυτές. Ακόμα και μετά τον πόλεμο, και παρά τις πολλές παρακλήσεις εκ μέρους των μαθητών του, ο Χάιντεγκερ αρνούνταν να αποκηρύξει το ναζιστικό καθεστώς. Σε επιστολή του προς τον Χέρμπερτ Μαρκούζε ισχυρίζεται πως εξίσου αποτρόπαιες θηριωδίες είχαν διαπραχθεί και από τους Συμμάχους, ενώ, από την άλλη, οι ναζιστικές θηριωδίες δεν ήταν γνωστές στον γερμανικό λαό καθώς το καθεστώς είχε φροντίσει να τις αποκρύψει. Περιττό να πούμε πως πρόκειται για προσχηματικό ισχυρισμό. Όσο τρομεροί κι αν ήταν οι βομβαρδισμοί της Δρέσδης και του Τόκιο, ωχριούν μπροστά στο Άουσβιτς, την Τρεμπλίνκα και το Μπάμπι Γιαρ. Και παρότι το σχέδιο της Τελικής Λύσης δεν κοινοποιήθηκε ποτέ δημόσια, εντούτοις η τεράστια κλίμακα των ναζιστικών διωγμών και απελάσεων ήταν γνωστή σε όλους. Και στο κάτω κάτω: Πού πίστευε ο Χάιντεγκερ ότι είχαν πάει 500.000 Εβραίοι της Γερμανίας; Όποιος πιστεύει ότι στην άκρως νοσηρή ιδεολογική ατμόσφαιρα της ναζιστικής Γερμανίας θα μπορούσε κάποιος να υπηρετήσει το καθεστώς από μια επίσημη θέση, όπως έκανε ο Χάιντεγκερ ακόμα και μετά την παραίτησή του από τη θέση του πρύτανη, δίχως να ασπάζεται, κατά μεγάλο μέρος, τη διωκτική, αντισημιτική κοσμοθεώρησή του, εντέλει δεν τρέφει παρά αυταπάτες. Η τεράστια σημασία των Μαύρων Τετραδίων έγκειται στο ότι αποκαλύπτουν την προσπάθεια δικαιολόγησης του ναζισμού από τον ίδιο τον Χάιντεγκερ – δικαιολόγηση που πόρρω απέχει από το να είναι περιστασιακή ή συγκυριακή και ευθυγραμμίζεται απόλυτα με το δόγμα της ιστορίας του Είναι». Όπως επιβεβαιώνει ο Χάιντεγκερ: Μια από τις πιο κρυφές μορφές γιγαντισμού, ενδεχομένως δε και η παλαιότερη είναι η παγιωμένη δεινότητα στον υπολογισμό, την κερδοσκοπία και την ανάμιξη, διά της οποίας θεμελιώνεται η ακοσμικότητα του Εβραϊσμού. Δεδομένης της σημασίας που απέδιδε ο Χάιντεγκερ στο ρίζωμα της ύπαρξης, δεν υπήρχε χώρος για έναν «ακοσμικό» λαό όπως ήταν οι Εβραίοι. Η «ακοσμικότητα» ήταν, στην πραγματικότητα, μια λέξη που ο Χάιντεγκερ είχε χρησιμοποιήσει σε άλλες περιπτώσεις για να χαρακτηρίσει όντα εν μέρει ή εντελώς ακοσμικά (weltarm), όπως τα ζώα και τα άψυχα αντικείμενα. Οι ιεραρχικές κλίμακες και οι αποκλεισμοί που διαπνέουν την υπαρξιστική φιλοσοφία του Χάιντεγκερ επιτρέπουν την ανελέητη κυριαρχία και την άσκηση διώξεων. Εν προκειμένω δεν έχουμε να κάνουμε με μια περιστασιακή πολιτική εκτίμηση του Χάιντεγκερ αλλά αυτή αποτελεί απόρροια της Seinspolitik του, της «πολιτικής του Είναι». Ακόμα και μετά τον πόλεμο, ο Χάιντεγκερ παρέμενε αμετακίνητος στη θέση του για την «εσώτερη αλήθεια και μεγαλοσύνη» του εθνικοσοσιαλισμού». Η πεποίθησή του πως η μεγαλοσύνη αυτή τελικά δεν επιτεύχθηκε επειδή αγνοήθηκαν οι διδαχές του δεν αρκεί για να τον δικαιώσει. Η φιλοσοφική στράτευση του Χάιντεγκερ στο πλευρό του εθνικοσοσιαλισμού δεν ήταν απλώς μια σειρά από συγκυριακά σφάλματα ή περιστασιακές λανθασμένες εκτιμήσεις. Πρόκειται για προδοσία της φιλοσοφίας, της ορθολογικής ανάλυσης και της σκέψης, με την πιο βαθιά έννοια. Όπως έγραψε ο Χέρμπερτ Μαρκούζε στον Χάιντεγκερ στα τέλη της δεκαετίας του 1940: Ένας φιλόσοφος μπορεί να εξαπατηθεί σε ζητήματα πολιτικής .... Αλλά δεν μπορεί να εξαπατηθεί για ένα καθεστώς που σκότωσε εκατομμύρια Εβραίους, μόνο και μόνο επειδή ήταν Εβραίοι, που έκανε τον τρόμο καθημερινό φαινόμενο, που ανέστρεψε στο αιματηρό αντίθετό του κάθε τι που συνδεόταν με την έννοια του πνεύματος, της ελευθερίας και της αλήθειας. Αυτό που εξέπληξε και ενόχλησε τον Μαρκούζε ήταν ότι, ακόμα και μετά τον πόλεμο, ο Χάιντεγκερ αδυνατούσε, λόγω ιδιοσυγκρασίας, να οδηγηθεί σε ανάλογα συμπεράσματα. Αρνούμενος πλήρως όλα τα υπάρχοντα στοιχεία (ακόμα και τις μακάβριες αποκαλύψεις για τα ναζιστικά στρατόπεδα θανάτου) συνέχισε να επιμένει πεισματικά ότι ο εθνικοσοσιαλισμός ήταν η σωστή πορεία για τη Γερμανία – ο πολιτικός δρόμος που γειτνίαζε περισσότερο με τις βασικές γραμμές της υπαρξιστικής φιλοσοφίας του. Η δημοσίευση των Μαύρων Τετραδίων στη σειρά των Απάντων του Χάιντεγκερ αποτελεί απόδειξη αυτής της φαύλης αδιαλλαξίας. Ο Χάιντεγκερ δεν επέκρινε το ναζιστικό κίνημα για κανένα άλλο λόγο παρά μόνο επειδή απέτυχε να συνειδητοποιήσει το μεγαλείο του ιστορικού του πεπρωμένου – πεπρωμένο το οποίο η φιλοσοφία του Είναι καθόρισε με κάθε λεπτομέρεια. Ειδικότερα, ο Χάιντεγκερ εξέφρασε μεταπολεμικά την αλαζονική άποψη πως δεν ήταν ο ίδιος που είχε εγκαταλείψει τον Χίτλερ, αλλά ο Χίτλερ ήταν αυτός που τον είχε απαρνηθεί! Έχοντας κατά νου τις ανησυχητικές αποκαλύψεις των Μαύρων Τετραδίων, οποιαδήποτε συζήτηση για την κληρονομιά του Χάιντεγκερ η οποία υποβαθμίζει ή μειώνει την έκταση του πολιτικού του παραλογισμού, θα πρέπει, κατ’ επέκταση, να θεωρείται ένοχη για το ότι διαιωνίζει τη φιλοσοφική προδοσία που ξεκίνησε από τον ίδιο τον Δάσκαλο. © JEWISH REVIEW OF BOOKS 2014 — Μετάφραση: Χρυσούλα Μεντζαλίρα Σημ. ARB: Ευχαριστούμε τον Παναγιώτη Θανασά για τις παρατηρήσεις του. [1] Μάρτιν Χάιντεγκερ, Είναι και Χρόνος, μτφρ. και επιμ. Γιάννης Τζαβάρας, δύο τόμοι, Δωδώνη, Αθήνα 1985. [2] Martin Heidegger, Επιστολή για τον ανθρωπισμό, μτφρ. Γ. Ξηροπαΐδης, Ροές, Αθήνα 2000. [3] Ό.π., σ. 87. [4] Ό.π., σ. 89. [5] Oswald Spengler, Η παρακμή της Δύσης, μτφρ. Λ. Αναγνώστου, Τυπωθήτω, Αθήνα 2003. [6] Ό.π., σ. 401. [7] Ό.π., σ. 67, 68, 76. [8] Jürgen Habermas, Ο φιλοσοφικός λόγος της νεωτερικότητας. Δώδεκα παραδόσεις, μτφρ. Λ. Αναγνώστου, Α. Καραστάθη, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1993, σ. 179, 180. [9] Φρίντριχ Νίτσε, Η θέληση για δύναμη, μτφρ. Ζ. Σαρίκας, Νησίδες, Σκόπελος 2001.

Τα Mαύρα Τετράδια του Χάιντεγκερ

Σύνδεση