Η περιπέτεια ενός μπεστ-σέλερ

Ζοέλ Ντικέρ, Η αλήθεια για την υπόθεση Χάρρυ Κέμπερτ, μτφρ. Γιάννης Στρίγκος, Πατάκη, Αθήνα 2014, σελ. 718 Είναι μάλλον οξύμωρο ένα μυθιστόρημα να προβάλει την αξίωση της αλήθειας. Η λογοτεχνία όχι μόνο είναι εξ ορισμού απαλλαγμένη από την υποχρέωση της ειλικρίνειας, αλλά συχνά οι επιτεύξεις της εξαρτώνται από τη μαεστρία της στην ψευδομαρτυρία. Εν προκειμένω, η τέχνη του λόγου έγκειται στην τέχνη της αληθοφάνειας, της μίμησης του αληθινού. Η αλήθεια των βιβλίων είναι διφορούμενη, αμφίσημη, σε κάθε περίπτωση αμφίβολη. Οι σελίδες δεξιώνονται ευπρόσδεκτα την πληθυντική έννοια της αλήθειας, αφήνοντας τις λέξεις να παραβιάζουν με κάθε λογής τεχνουργίες τις οριοθετήσεις της πραγματικότητας. Αντιθέτως, ο νεαρός Ελβετός Ζοέλ Ντικέρ (γεν. 1985) υποστηρίζει πως «είναι καθήκον ενός συγγραφέα να λέει την αλήθεια». Ένα καθήκον που καταλήγει αφόρητο μαρτύριο για τον ήρωά του ο οποίος επιμένει να γράψει την αλήθεια και μόνο την αλήθεια. Ήδη από τον τίτλο προτείνεται ως αδιαμφισβήτητη η «αλήθεια» τού μυθιστορήματος, αποκλείοντας την οιαδήποτε μυθοπλαστική εξαπάτηση. Προφανώς, επιβάλλεται να αντιμετωπίσουμε με δυσπιστία την ειλικρίνεια του συγγραφέα. Πολλώ δε μάλλον όταν ο ίδιος μας προειδοποιεί εγκαίρως πως όλα είναι τελικά «θέμα φαινομένων που απατούν». Το μυθιστόρημα του Ντικέρ συνίσταται στον ιδιοφυή συγκερασμό μιας δαιμονικής πλοκής και στο ξεθεμέλιωμά της από επιτήδειες φανερώσεις του δομικού της πλέγματος. Εν ολίγοις, ενόσω παρακολουθούμε την εξέλιξη μιας αστυνομικής περιπέτειας, συναρπαστικής μες στη φρενιτιώδη εναλλαγή εικασιών και ανατροπών, παρακολουθούμε επίσης την εξέλιξη της συγγραφής ενός μπεστ-σέλερ. Η ασθματική επιτάχυνση της αφήγησης αναχαιτίζεται από τις αναγκαίες επιβραδύνσεις του αναστοχασμού πάνω στην κατασκευή της. Αν ο Ντικέρ με το δεύτερο βιβλίο του κατέκτησε το γαλλικό αναγνωστικό κοινό και απέσπασε έγκριτες διακρίσεις, ο ήρωάς του αντιμετωπίζει μια πρόκληση παρόμοια με εκείνη, της οποίας ο ίδιος αποδείχθηκε αντάξιος, προσπαθεί δηλαδή να γράψει το δεύτερο μυθιστόρημά του. Ο Μάρκους Γκόλντμαν αγωνιά να σταθεί στο ύψος των προσδοκιών που γέννησε στους Αμερικανούς αναγνώστες η πρώτη του πεζογραφική εμφάνιση. Όμως, έναν χρόνο μετά την εκπληκτική εκτίναξή του στην κορυφή και την αναγόρευσή του στο νέο ίνδαλμα της αμερικανικής λογοτεχνίας, διαβλέπει το φάσμα μιας εξίσου ιλιγγιώδους πτώσης, καθώς νοσεί από την τρομερή ασθένεια των συγγραφέων, το σύνδρομο της λευκής σελίδας. Ο παλιός του καθηγητής στο πανεπιστήμιο και μέντοράς του, ο Χάρρυ Κέμπερτ, σημαντική μορφή της αμερικανικής διανόησης, τον καθησυχάζει για τη συγγραφική του νόσο, αναγνωρίζοντας σε αυτή τον πανικό της ιδιοφυΐας. Περισσότερο από τις τριάντα μία συμβουλές περί γραφής, που εμφανίζονται στην προμετωπίδα των κεφαλαίων, περισσότερο και από τη γενναιόδωρη φιλοξενία του στο παραθαλάσσιο σπίτι του στην Ορόρα, μια κωμόπολη του Νιου Χαμσάιρ, ο Χάρρυ βοηθά τον Μάρκους να συνέλθει από το ψυχολογικό του μπλοκάρισμα με τη σύλληψή του για ένα έγκλημα που δεν έχει διαπράξει. Τριάντα τρία χρόνια μετά την εξαφάνισή της, τα οστά της Νόλα Κέλλεργκαν βρίσκονται θαμμένα στην αυλή του σπιτιού του. Το κύριο ενοχοποιητικό στοιχείο εναντίον του ήταν το χειρόγραφο του πιο διακεκριμένου βιβλίου του, που ανακαλύφθηκε άθικτο μαζί με τον σκελετό. Η υποψία της ενοχής του ενισχύεται και από το γεγονός ότι ο Χάρρυ το καλοκαίρι του 1975, τρεις μήνες πριν την ανεξήγητη εξαφάνισή της, διατηρούσε δεσμό με τη δεκαπεντάχρονη Νόλα. Ο Μάρκους πεπεισμένος για την αθωότητα του Χάρρυ αρχίζει να ερευνά την υπόθεση, η οποία προοδευτικά παίρνει τη μορφή του επόμενου βιβλίου του, ενός βιβλίου που θα μιλάει για την αλήθεια. Όμως ο Ντικέρ υπονομεύει εντέχνως τον ερευνητικό του ζήλο κυκλώνοντάς τον από πρόσωπα μεταμφιεσμένα πίσω από προσωπεία, αυτουργούς ερμητικών πράξεων, που αποσιωπούν τα κίνητρά τους και τους θανάσιμους εχθρούς τους. Παράλληλα, στο φόντο των προσωπογραφιών διακρίνεται σαν υδατογράφημα μια Αμερική σε μικρογραφία, που και αυτή ενσωματώνει αντιθετικές όψεις σε μια μαγική εικόνα. Η κωμόπολη του Νιου Χαμσάιρ με το ρομαντικό όνομα δεν ήταν καθόλου ο «προστατευμένος παράδεισος» που αναβίωναν οι αναδρομές του Χάρρυ. «Πρόκειται για μια Αμερική μέσα στην Αμερική, όπου οι κάτοικοι δεν κλειδώνουν τις πόρτες τους· ένα απ’ αυτά τα μέρη που υπάρχουν μονάχα στη Νέα Αγγλία, τόσο ήσυχα, που λες πως τίποτα κακό δεν μπορεί να συμβεί». Ωστόσο, οι κάτοικοι υποθάλπουν το κακό πίσω από τις ξεκλείδωτες πόρτες τους, διαφυλάττοντάς το σαν ένα ιδιωτικό μυστικό, προστατευμένο από τη συλλογική συνενοχή. Δηλωτική της κοινοτικής κρυψιβουλίας είναι η περίεργη κώφωση του πάστορα της ενορίας και πατέρα της Νόλα, ο οποίος λούφαζε νυχθημερόν στον ορυμαγδό μιας στεντόρειας μουσικής για να λυτρωθεί από τα ανείπωτα. Αυτή η αυτοτιμωρία στη διαπασών τον εξιλέωνε για την ανίερη σιωπή του. Ακόμα και η Νόλα Κέλλεργκαν, ένα αξιολάτρευτο θύμα, σκιάζεται βαθμιαία από σκοτεινούς νυγμούς, που υποδηλώνουν έναν ψυχισμό ρημαγμένο από αυτοκαταστροφική βία και άφατο πόνο. Η αθωότητά της είχε νεκρωθεί πολύ πριν από την ίδια. Ο θάνατός της ήταν, εν μέρει, απότοκος της συνέργιας ολόκληρης της κοινότητας, η οποία πρόβαλλε στο πρόσωπό της κάθε είδους φαντασιώσεις. Κάποια στιγμή, ο Μάρκους, αποπροσανατολισμένος από τις πολλαπλές της αντανακλάσεις, καταλήγει να αμφισβητεί την ίδια την ύπαρξή της. «Το κορίτσι που είχε συγκινήσει την Αμερική ήταν άραγε αποκύημα του άρρωστου μυαλού ενός συγγραφέα που είχε στερέψει από έμπνευση;». Το καλά κρυμμένο μυστικό της αφήγησης δεν είναι εντέλει τόσο η ταυτότητα του δολοφόνου της Νόλα, αλλά η σιγή που κάθε άτομο τηρεί για τον εαυτό του προκειμένου να περιφρουρήσει την αυταπάτη του για το ποιος στ’ αλήθεια είναι. Η επιμελής πλαστογράφηση του ειδώλου διαμορφώνει την ιδιοσυστασία των δύο κεντρικών ηρώων. Και οι δύο αποδεικνύονται, υπό μίαν έννοια, απατεώνες, καθώς είχαν υποτάξει την υπόστασή τους στις προσποιήσεις τού φαίνεσθαι. Ο Μάρκους ήδη από την εφηβική του ηλικία άρχισε να στοιχειοθετεί την εποποιία του «Απίθανου», εξασφαλίζοντας με δόλο και πλάνες το θάμβος για ήσσονα κατορθώματα. Χρειάστηκε να μαθητεύσει κοντά στον Χάρρυ για να ασκηθεί στη σημασία της πτώσης και να αφήσει κάποτε τον κίβδηλο «Απίθανο» να ηττηθεί από τον απίθανο Μάρκους Γκόλντμαν. Ο Χάρρυ τον είχε σώσει από τον φόβο της ήττας, υποδεικνύοντάς του πως το ακατανίκητο πρόσωπο, που είχε επινοήσει, δεν ήταν στην ουσία «οπλισμένο για να αντιμετωπίσει την αληθινή ζωή». Από το άλλο μέρος, ο καθηγητής του υπήρξε για ένα καλοκαίρι, αυτό του 1975, ο Χάρρυ Κέμπερτ στην πιο φωτόλουστη εκδοχή του, καθώς, εκμεταλλευόμενος την ευπιστία και την επαρχιώτικη ξιπασιά της μικρής κοινότητας, είχε εμφανιστεί στην Ορόρα με τις ψευδεπίγραφες δάφνες της νεοϋρκέζικης διασημότητας. Όμως αυτό το φιλάρεσκο ξεγέλασμα μετατράπηκε τριάντα τρία χρόνια αργότερα σε τεκμήριο ενοχής, όταν οι Ρίζες του κακού, το αριστούργημά του, το χειρόγραφο του οποίου βρέθηκε δίπλα σε ένα πτώμα, μετατράπηκε στο βδέλυγμα της Αμερικής. Έγκλειστος στη φυλακή ο Χάρρυ αναμετριέται με ένα συντριπτικό δίλημμα. Να ακυρώσει ή να αμαυρώσει την υπόστασή του; Μη αντέχοντας το πρώτο, επιλέγει το δεύτερο και υπερασπίζεται τις Ρίζες του κακού σαν το απαύγασμα του έρωτά του για τη Νόλα, μολονότι ήξερε πως δεν ήταν τόσο σπουδαίος για να έχει γράψει ένα τόσο ωραίο βιβλίο και πως η ιδιοποίησή του μπορεί στο παρελθόν να του είχε χαρίσει μια δάνεια δόξα, αλλά τώρα επικύρωνε την ενοχή του για τον θάνατο της Νόλα. Προτιμούσε, ωστόσο, να επωμιστεί την αυτουργία ενός φόνου, παρά να ομολογήσει τη συγγραφική του απάτη. Ήθελε να παραμείνει ο συγγραφέας εκείνου του βιβλίου, ακόμα και με την απειλή της ηλεκτρικής καρέκλας. Σε μία από τις συμβουλές του ο Χάρρυ παραινεί τον μαθητή του να θεωρεί τη γραφή ως τον ιδεώδη τρόπο «να κάνεις αυτό το ασήμαντο και μηδαμινό πράγμα που αποκαλούμε ζωή μια εμπειρία που να αξίζει τον κόπο και να είναι ανταποδοτική». Στο βιβλίο του Μάρκους για την υπόθεση Χάρρυ Κέμπερτ μαίνεται μια πολυμέτωπη μάχη, όπου κρίνονται ετερόκλιτα διακυβεύματα, πέραν της νοηματοδότησης της ύπαρξης. Καταρχάς, ο Μάρκους θέλει το βιβλίο του να συνιστά αδιάψευστη απόδειξη φιλίας και συνάμα τεκμήριο αθωότητας. Από την άλλη, θέλει να γράψει ένα βιβλίο προς υπεράσπιση ενός άλλου βιβλίου, αγνοώντας πως υπερασπιζόταν έναν πλαστογράφο και όχι έναν συγγραφέα. Τότε πίστευε ακόμη πως τα βιβλία λένε την αλήθεια – αν μη τι άλλο, του συγγραφέα τους. Μετά τη σύλληψη του Χάρρυ οι Ρίζες του κακού ακρωτηριάστηκαν από τη λογοτεχνική τους αξία και διαβάζονταν αποκλειστικά από την πλευρά της αποσιωπημένης αλήθειας (στην ουσία, ένα ψέμα), σαν ένα νοσηρό ερωτογράφημα. Δεν ήταν πια ένα αριστούργημα, ήταν «ο Διάβολος». Ο αιδεσιμότατος Κέλλεργκαν θέτει σαν ανάθεμα το ερώτημά του: «Τι νόημα έχει αυτό το βιβλίο, κύριε Γκόλντμαν;». Αξίζει να προσεχθεί πως ο Μάρκους εντοπίζει το νόημα του βιβλίου όχι τόσο στη συγγραφική του ποιότητα, αλλά πρωτίστως στη συναισθηματική του βαρύτητα. Εξίσου θυμική είναι η αντιμετώπιση των δικών του συγγραφικών επιδιώξεων. Δεν τον ενδιαφέρει πια να θηρεύσει όμορφες φράσεις, αλλά να επιλέξει εκείνες που θα αθωώνουν τον Χάρρυ και θα αποκαθιστούν τη σπουδαιότητα του μυθιστορήματός του. Ο Ντικέρ επιμένει στις παραδηλώσεις, που ο ήρωας επιδιώκει να εγκεντρίσει στο βιβλίο του, υποδεικνύοντας την παραθεώρηση θεμελιωδών αιτημάτων της γραφής, όπως η τεχνική, το ύφος, η αφηγηματική δομή, το σμίλεμα των εκφραστικών μέσων. Αν ο Χάρρυ υπέκλεψε ένα βιβλίο για να γίνει διάσημος, ο Μάρκους γράφει για τον Χάρρυ για να θωρακίσει τη διασημότητα που του εξασφάλισε το πρώτο του βιβλίο. Αμφότεροι γράφοντας ονειρεύονται μπεστ-σέλερ και δολάρια. Η γραφή ως ασκητική αποστολή πόρρω απέχει από τη δική τους δουλειά, που εστιάζεται στην ανταποδοτικότητα. Το μυθιστόρημα του Ζοέλ Ντικέρ είναι ένα μπεστ-σέλερ, επειδή είναι γραμμένο για να γίνει μπεστ-σέλερ. Όπως ο Μάρκους Γκόλντμαν, ο Ζοέλ Ντικέρ γνώρισε την αναγνωστική λατρεία πριν κλείσει τα τριάντα. Και οι δύο γράφουν το ίδιο βιβλίο. Κάτω από την αστυνομική πλοκή, εξελίσσεται ένα αυτοαναφορικό παίγνιο. Όσο η περιπέτεια πυκνώνει, τόσο το μυθιστόρημα ξεγυμνώνει τον φέροντα οργανισμό του. Η εικόνα του σκελετού και του χειρογράφου, θαμμένων μαζί σε έναν λάκκο, αναπαριστά τέλεια την αφηγηματική σύνθεση. Το έγκλημα και η μεταποίησή του σε κείμενο. Ο Ντικέρ γράφει ένα αστυνομικό, συμμορφούμενος απόλυτα στις επιταγές του είδους, και παράλληλα γράφει για το πώς μπορεί να γραφτεί ένα τέτοιο βιβλίο. Βάζοντας το μυθιστόρημά του να διερωτάται για την ίδια του την ταυτότητα, περνάει τα επιμελώς διαλεγμένα ευτελή υλικά του με το λούστρο του μεταμοντέρνου. Έτσι το σασπένς που κόβει την ανάσα ανακόπτεται από ανάσες αυτοαναφορικών ιντερμέδιων, όπου χωρούν τα πάντα, από ευσύνοπτα σεμινάρια δημιουργικής γραφής και ιδεαλιστικοί στοχασμοί για τη σημασιοδότηση της ζωής από τις λέξεις μέχρι παρέμβλητα αποσπάσματα ξένων χειρογράφων και ερωτικές επιστολές. Υπ’ αυτό το αυτοσαρκαστικό πρίσμα, ο Ντικέρ παρατηρεί τον ήρωά του να μετεωρίζεται ανάμεσα στη γραφή ενός βιβλίου για το κοινό και ενός βιβλίου για τη λογοτεχνία. Ο μεγαλοεκδότης τού Μάρκους, θεματοφύλακας των νόμων της αγοράς, προσπαθούσε να πείσει το ονειροπόλο αστέρι του εκδοτικού του οίκου πως «ο κόσμος του βιβλίου είχε περάσει από την ευγενή τέχνη της τυπογραφίας στην καπιταλιστική παράνοια του 21ου αιώνα, πως, πλέον, ένα βιβλίο πρέπει να γράφεται για να πουλήσει και πως για να πουλήσει πρέπει να ακουστεί, και πως για να ακουστεί πρέπει να πιάσεις πρώτος τη θέση που, αν δεν κατακτήσεις εσύ με τη βία, θα σου την πάρουν άλλοι». Μες στην αδιάκοπη ροή πληροφοριών ο Χάρρυ Κέμπερτ δεν μπορεί να διεκδικήσει παρά ένα απειροστό της δημόσιας προσοχής, εξαιρετικά προσοδοφόρο ωστόσο. Συνεπώς το βιβλίο πρέπει να βιαστεί να χωθεί στο απειροστό του χρόνου, που του αναλογεί. «Γίνονται τόσα αποτρόπαια πράγματα στον κόσμο, αλλά δεν μιλάμε γι’ αυτά, επειδή δεν προλαβαίνουμε. Δεν μπορούμε να μιλήσουμε και για τη Νόλα Κέλλεργκαν και για το Σουδάν, δεν έχουμε τον χρόνο, καταλαβαίνεις;». Παρ’ όλα αυτά, ο Μάρκους, «ωραίο παιδί» και «συγγραφέας μοδάτος», φιλοδοξεί να γράψει «το βιβλίο ενός συγγραφέα». Είχε πάρει στα σοβαρά τη φρεναπάτη του Χάρρυ για τον παράδεισο των συγγραφέων, όπου η αλήθεια δεν έχει καμία ισχύ και κάθε φορά αναγεννιέται στη σελίδα από τα ρίγη του μυαλού και της ψυχής, όπου η συγγραφική εξουσία εφαρμόζεται σε όλη της την αυθαιρεσία, υποδαυλισμένη από την αφετηριακή ιδέα «τι θα είχε συμβεί αν...», στην οποία αντιστοιχούν άπειρα παραπληρώματα. Ο εκδότης τον διαφωτίζει απερίφραστα για την ηλιθιότητα αυτής της ψευδαισθητικής ελευθερίας. «Ποιος σου γέμισε το κεφάλι μ’ αυτές τις κουταμάρες; Είσαι σκλάβος της καριέρας σου, των ιδεών σου, της επιτυχίας σου. Είσαι σκλάβος της ιδιότητάς σου. Γράφω σημαίνει είμαι εξαρτημένος. Από εκείνους που με διαβάζουν, ή που δεν με διαβάζουν. Η ελευθερία είναι μια τεράστια βλακεία! Κανείς μας δεν είναι ελεύθερος». Η επιθυμία ενός βιβλίου είναι να γυρνούν οι σελίδες του. Οι επιθυμίες ενός συγγραφέα ενδεχομένως να είναι ευγενέστερες και πιο περίπλοκες. Ο Ζοέλ Ντικέρ περιπαίζοντας αφενός τη φλογερή λαχτάρα της αναγνωσιμότητας με όλες τις υπαναχωρήσεις από τη δημιουργική ταπεινοφροσύνη, που προϋποθέτει η εκπλήρωσή της, και αφετέρου το ραφινάτο όνειρο της αυτοθυσίας στον βωμό της τέχνης, γράφει ένα μυθιστόρημα, που ενστερνίζεται παιγνιωδώς αυτό τον διχασμό, ανταποκρινόμενο με ακριβοδίκαια μοιρασμένη αφοσίωση τόσο στη φαντασμαγορία του σασπένς όσο και στην αγωνία για την περιπέτεια της συγγραφής.

Η περιπέτεια ενός μπεστ-σέλερ

Σύνδεση