Η βρετανική πολιτική και η ελληνική κρίση του Δεκεμβρίου 1944

Η βρετανική πολιτική στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου έφερε αναμφισβήτητα τη σφραγίδα του Ουίνστον Τσώρτσιλ. Η χάραξη, όμως, και η εκτέλεσή της ήταν έργο περισσότερων κυβερνητικών υπηρεσιών και προσώπων. Σε γενικές γραμμές, μπορεί να υποστηριχθεί ότι το Foreign Office είχε το προβάδισμα στον πολιτικό και διπλωματικό σχεδιασμό, ενώ ο στρατιωτικός ανήκε στα Γενικά Επιτελεία των τριών όπλων. Το Πολεμικό Υπουργικό Συμβούλιο (War Cabinet) αναλάμβανε να εναρμονίσει τις εισηγήσεις των πολιτικών και στρατιωτικών υπηρεσιών, εισηγήσεις που συχνά απέκλιναν ως προς τους επιδιωκόμενους σκοπούς. Η Ελλάδα αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση όπου η εξυπηρέτηση αμεσότερων πολεμικών προτεραιοτήτων ήρθε σε σύγκρουση με τις πιο μακροπρόθεσμες στοχεύσεις της βρετανικής εξωτερικής πολιτικής. Το δίλημμα αυτό συνόψισε τις παραμονές του συνεδρίου του Λιβάνου, τον Μάιο του 1944, ο υπεύθυνος των επιχειρήσεων του Special Operations Executive (SOE) στην κατεχόμενη χώρα, ταξίαρχος Μπάρκερ Μπένφιλντ: Ο βασικός στόχος της βρετανικής πολιτικής ήταν «να διατηρήσει [την Ελλάδα] στη βρετανική σφαίρα επιρροής», κάτι που ερχόταν σε σύγκρουση με την παρεχόμενη υποστήριξη προς τη μεγαλύτερη αντιστασιακή οργάνωση, το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, για στρατιωτικούς λόγους. Προέβλεψε, πάντως, ότι μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας, οι «άμεσες» στρατιωτικές ανάγκες θα έδιναν τη θέση τους στην «πολιτική επιλογή τής μη στήριξης του ΕΑΜ».[1] Τρεις δεκαετίες αργότερα, ο επικεφαλής του κλιμακίου του SOE Κρίστοφερ Γούντχαουζ υπήρξε πιο αυστηρός για την πολιτική της χώρας του. Κατά τη γνώμη του, «δεν υπήρξε ποτέ αποτελεσματική εναρμόνιση των στρατιωτικών και των πολιτικών ζητημάτων, ούτε κάποιο από τα δύο επικράτησε τελικά έναντι του άλλου».[2] Το βρετανικό ενδιαφέρον για την Ελλάδα απέρρεε από τη στρατηγική θέση της χώρας λόγω της γειτνίασής της με τις θαλάσσιες αρτηρίες που συνέδεαν μέσω της Μεσογείου τα μητροπολιτικά νησιά με τις αυτοκρατορικές κτήσεις στη Μέση Ανατολή και τις Ινδίες. Επιπλέον, σε συνδυασμό με την Τουρκία, η Ελλάδα μπορούσε να λειτουργήσει ως ανάχωμα απέναντι στην επέκταση άλλων μεγάλων δυνάμεων προς τη Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή. Με μια ισχυρή δόση αισιοδοξίας, οι βρετανοί ιθύνοντες εκτιμούσαν ότι τα συμφέροντα αυτά και, επομένως, η ίδια η Βρετανική Αυτοκρατορία, θα επιβίωναν σχετικά αλώβητα μετά τον πόλεμο. Το ζητούμενο ήταν η περιφρούρησή τους από τυχόν βλέψεις της –συμμάχου– Σοβιετικής Ένωσης, αλλά και ενδεχόμενη αμφισβήτηση από τοπικά κέντρα ισχύος. Στη διάρκεια του 1944, το Λονδίνο κατέβαλλε έντονη διπλωματική προσπάθεια προκειμένου η Μόσχα να αναγνωρίσει την απελευθερωμένη Ελλάδα ως μέρος της βρετανικής σφαίρας επιρροής, με αντάλλαγμα αντίστοιχο δικό της προβάδισμα στη Ρουμανία. Η προσπάθεια αυτή έφερε αποτελέσματα ακόμα και πριν από την περίφημη «συμφωνία των ποσοστών»: Μεταξύ Αυγούστου και Σεπτεμβρίου 1944, το Κρεμλίνο συγκατατέθηκε στην αποστολή βρετανικών δυνάμεων στην Ελλάδα μετά τη γερμανική οπισθοχώρηση, υπέδειξε στην ηγεσία του ΚΚΕ να δεχτεί τη συμμετοχή του ΕΑΜ στην κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου, και ο Ερυθρός Στρατός δεν συνέχισε την προέλασή του μέσα στη βουλγαροκρατούμενη Ανατολική Μακεδονία και Θράκη. Στις 9 Οκτωβρίου στη Μόσχα, οι Τσώρτσιλ και ο υπουργός του των Εξωτερικών Άντονυ Ήντεν επικύρωσαν με τους Στάλιν και Μολότοφ την κατανομή της Νοτιοανατολικής Ευρώπης σε σφαίρες επιρροής. Όπως σωστά επισημαίνει ο Λαρς Μπέρεντζεν, αν και επρόκειτο για ανεπίσημη συνεννόηση, και οι δύο πλευρές «μέχρι το τέλος του πολέμου συμπεριφέρθηκαν σαν να υπήρχε συμφωνία».[3] Σε αντίθεση με τη δραματική «μικρή Δουνκέρκη» που σημάδεψε την αποχώρηση του ηττημένου εκστρατευτικού σώματος στην Ελλάδα τον Απρίλιο του 1941, η σταδιακή αποστολή βρετανικών δυνάμεων μετά τη γερμανική αποχώρηση διεξήχθη χωρίς απρόοπτα. Η συνεργασία των κυριότερων ένοπλων αντιστασιακών οργανώσεων είχε εξασφαλιστεί με τη συμφωνία της Καζέρτας (26 Σεπτεμβρίου), η οποία έθετε τον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ υπό τις διαταγές του αντιστράτηγου Ρόναλντ Σκόμπι. Το κυριότερο πρόβλημα θα ανέκυπτε με τον αφοπλισμό και την αποστράτευση των αντιστασιακών ομάδων, και συγκεκριμένα του ΕΛΑΣ, ενόψει της συγκρότησης εθνικών ενόπλων δυνάμεων. Θεωρώντας ότι είχε ήδη προβεί σε παραχωρήσεις δυσανάλογες ως προς την πραγματική ισχύ που διέθετε στη χώρα, η κομμουνιστική ηγεσία του ΕΑΜ θα επιδίωκε να διαπραγματευτεί σκληρά την απορρόφηση του ένοπλου δυναμικού του από το νόμιμο πολιτικό καθεστώς. Η συμμετοχή στην κυβέρνηση Παπανδρέου και η συμφωνία της Καζέρτας δεν άρκεσαν για να εξαλείψουν τη βαριά κληρονομιά αντιπαράθεσης ανάμεσα στο ΕΑΜ/ΚΚΕ, αφενός, και τους Βρετανούς και τις ελληνικές πολιτικές δυνάμεις που εκείνοι υποστήριζαν, αφετέρου.[4] Ανάμεσα στα δυσάρεστα προηγούμενα που υποδαύλιζαν την αμοιβαία καχυποψία ξεχωρίζουν: η βρετανική υποστήριξη προς το πρόσωπο του μη δημοφιλούς βασιλιά Γεωργίου Β΄, οι επανειλημμένες ταραχές στις ελληνικές δυνάμεις της Μέσης Ανατολής με αφορμή το ίδιο θέμα, η άκομψη μεταχείριση της αντιπροσωπείας των μεγαλύτερων ελληνικών αντιστασιακών οργανώσεων στο Κάιρο το καλοκαίρι του 1943, η εμφύλια σύγκρουση που προκάλεσαν οι επιθέσεις του ΕΛΑΣ εναντίον των άλλων αντιστασιακών οργανώσεων, η συνακόλουθη διακοπή της βρετανικής στρατιωτικής βοήθειας προς τον ΕΛΑΣ, η σύσταση της ΠΕΕΑ, η υπαναχώρηση του ΕΑΜ/ΚΚΕ από τα συμφωνηθέντα στον Λίβανο, οι εκκαθαρίσεις και διώξεις που εξαπέλυσε ο ΕΛΑΣ στις ευρύτατες περιοχές που έθεσε υπό τον έλεγχό του την επομένη της απελευθέρωσης. Οι αλεξιπτωτιστές είχαν καταλύσει μέσα στο Μουσείο. Η βρετανική ηγεσία ανέμενε ότι, αργά ή γρήγορα, η Αριστερά θα επιχειρούσε βίαιη κατάληψη της εξουσίας· επομένως, οι βρετανικές δυνάμεις έπρεπε να είναι προετοιμασμένες για κάθε ενδεχόμενο. Στις 7 Νοεμβρίου 1944, ο Τσώρτσιλ έγραψε στον Ήντεν: «Λαμβανομένου υπ’ όψιν του τιμήματος το οποίον κατεβάλομεν διά να επιτύχωμεν από την Ρωσίαν να έχωμεν ελευθέρας τας χείρας εις την Ελλάδα, δεν θα έπρεπε να διστάσωμεν να χρησιμοποιήσωμεν βρεταννικά στρατεύματα διά να υποστηρίξωμεν την βασιλικήν ελληνικήν κυβέρνησιν του κ. Παπανδρέου». Μάλιστα, ο Τσώρτσιλ εκτιμούσε ότι η σύγκρουση με το ΕΑΜ ήταν αναπόφευκτη και ότι οι Βρετανοί δεν έπρεπε να ορρωδήσουν «υπό τον όρον να εκλέξωμεν καλώς το έδαφος».[5] Στις 31 Οκτωβρίου, οι Βρετανοί έδωσαν τη συγκατάθεσή τους σε σχέδιο του Παπανδρέου, που προέβλεπε τη σταδιακή διάλυση όλων των αντιστασιακών σωμάτων και την υποκατάστασή τους από την εθνοφρουρά μέχρι τις 10 Δεκεμβρίου. Επίσης, συγκατατέθηκαν στην αποστολή της Τρίτης Ορεινής Ταξιαρχίας από το ιταλικό μέτωπο στην Αθήνα. Ένθερμος θιασώτης του επαναπατρισμού της, ο Τσώρτσιλ προέτρεπε τη διοίκησή της «να μη διστάσει να πυροβολήσει αν είναι απαραίτητο». Παρά το πολεμοχαρές ύφος των μηνυμάτων του βρετανού ηγέτη, οι κυριότεροι συνεργάτες του στο ελληνικό ζήτημα μάλλον δεν επιδίωκαν τη σύγκρουση. Για παράδειγμα, ο βρετανός πρεσβευτής στην Αθήνα Ρέτζιναλντ Λήπερ ήταν της άποψης οι Βρετανοί έπρεπε να ασκήσουν την επιρροή τους «πάντοτε προς την πλευρά της μετριοπάθειας».[6] «Ο στόχος μας», έγραψε ο Ήντεν το ίδιο διάστημα, «είναι μια Ελλάδα –είτε βασιλική είτε δημοκρατική– ευημερούσα, φίλη μας και σε ειρήνη».[7] Στη διάρκεια του Νοεμβρίου εκτυλίχθηκε ένα bras de fer μεταξύ Βρετανών και ΕΑΜ/ΚΚΕ, κατά το οποίο κάθε πλευρά δοκίμαζε την αποφασιστικότητα της άλλης, αφήνοντας να εννοηθεί ότι όλα τα ενδεχόμενα ήταν ανοιχτά, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης βίας. Στις 15 Νοεμβρίου, οι βρετανικές υπηρεσίες πληροφοριών ανέφεραν ως επικείμενη επιχείρηση του ΕΛΑΣ για την κατάληψη της πρωτεύουσας. Ο Σκόμπι αμέσως κάλεσε τον Σαράφη και του ξεκαθάρισε ότι οι βρετανικές δυνάμεις δεν θα δίσταζαν να ανοίξουν πυρ αν ο ΕΛΑΣ έπαιρνε τα όπλα εναντίον της κυβέρνησης.[8] Ακόμα και τότε, πάντως, ο Λήπερ εκτιμούσε: «Είναι δυνατόν, αλλά όχι πιθανόν, να χρειαστεί να χρησιμοποιήσουμε βία».[9] Στις 26 και 27 Νοεμβρίου, ο Σκόμπι ζήτησε από τους διοικητές του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ να συνυπογράψουν τη διάλυση των σωμάτων τους. Σε αντίθεση με τον Ναπολέοντα Ζέρβα, ο Στέφανος Σαράφης αρνήθηκε να συμμορφωθεί. Ακολούθησε το στρατήγημα Παπανδρέου, ο οποίος αρχικά αποδέχθηκε σχέδιο για ισομερή σύνθεση της εθνοφρουράς από άνδρες του ΕΛΑΣ, αφενός, και του ΕΔΕΣ και των μονάδων τακτικού στρατού (Τρίτη Ορεινή Ταξιαρχία, Ιερός Λόχος), αφετέρου. Το σχέδιο είχε εκπονηθεί σε συνεργασία με τους υπουργούς του ΕΑΜ. Την επομένη, ωστόσο, ο Παπανδρέου παρουσίασε διαφορετική εκδοχή, σύμφωνα με την οποία η προερχόμενη από τον ΕΛΑΣ δύναμη θα συνιστούσε το ένα τρίτο της συνολικής.[10] Το ΚΚΕ αντέδρασε επανερχόμενο στο αρχικό του αίτημα για αποστράτευση όλων των ένοπλων σχηματισμών. Την 1η Δεκεμβρίου o Σκόμπι έκρινε απαραίτητο να εκδώσει αυστηρή δημόσια προειδοποίηση ότι ήταν αποφασισμένος να προασπιστεί τη νόμιμη κυβέρνηση. Τη στιγμή εκείνη οι βρετανικές δυνάμεις αριθμούσαν περί τις 23.000, σημαντικό μέρος των οποίων ήταν μη μάχιμο προσωπικό. Το πρωί της 4ης Δεκεμβρίου, αντιλαμβανόμενος ότι ο έλεγχος της πρωτεύουσας άλλαζε χέρια, ο Σκόμπι προειδοποίησε το αρχηγείο του ΕΛΑΣ ότι οι Βρετανοί θα θεωρούσαν εχθρικές τις ενέργειες του ΕΛΑΣ. Από το Λονδίνο ο Τσώρτσιλ «ανέλαβε να διευθύνει προσωπικά τις ελληνικές υποθέσεις».[11] Τις πρώτες πρωινές ώρες της 5ης Δεκεμβρίου απέστειλε διαταγή στον στρατηγό Σκόμπι, η οποία περιλάμβανε την πολυθρύλητη φράση: «Μη διστάσετε να ενεργήσετε σαν να βρισκόσασταν σε μια πόλη που έχει καταληφθεί, στην οποία εξελίσσεται τοπική ανταρσία».[12] Τέσσερις μέρες αργότερα διαμήνυσε στον Λήπερ: «Στην Αθήνα, όπως παντού, το ρητό μας είναι: “Όχι ειρήνη χωρίς νίκη”».[13] Παρά ταύτα, οι συγκρούσεις μεταξύ ΕΛΑΣ και Βρετανών υπήρξαν σποραδικές μέχρι τα μέσα Δεκεμβρίου. Εκτός από την αναπάντεχη, κατά την ομολογία του Τσώρτσιλ, ισχύ του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, τη στρατιωτική επέμβαση στην Αθήνα δυσχέραναν τόσο εσωτερικές όσο και εξωτερικές αντιδράσεις. Μέλη της Βουλής των Κοινοτήτων αλλά και μεγάλη μερίδα του βρετανικού Τύπου επέκριναν την κυβέρνηση. Πιο σοβαρή ήταν η δοκιμασία για τις αγγλοαμερικανικές σχέσεις. Από νωρίς, το State Department διαχώρισε τη θέση του από τη βρετανική πολιτική. Ο αμερικανός ναύαρχος Κινγκ επιχείρησε να παρεμποδίσει την επιχείρηση μεταφοράς βρετανικών στρατευμάτων και υλικού από το μέτωπο της Ιταλίας στην Αθήνα. Όπως επισημαίνει ο Ιατρίδης, ο ίδιος ο πρόεδρος Ρούζβελτ όχι μόνο δεν ανταποκρίθηκε στις εκκλήσεις του Τσώρτσιλ να σταθεί δημόσια αλληλέγγυος, αλλά «προσέφερε λίγη συμπάθεια και πολλές ανεπιθύμητες συμβουλές».[14] Αντίθετα, η Μόσχα δεν άσκησε καμία κριτική και απέφυγε οποιαδήποτε ανάμιξη. Όπως ο ίδιος ο Τσώρτσιλ θα αναγνώριζε σε μήνυμά του προς τον Ρούζβελτ, τον Μάρτιο του 1945, ο Στάλιν τήρησε «με ακρίβεια» τη συμφωνία της Μόσχας του Οκτωβρίου 1944.[15] Στο μεταξύ, τόσο το Foreign Office όσο και επιφανείς βρετανοί αξιωματούχοι, όπως οι Ήντεν, Λήπερ, Χάρολντ Μακμίλλαν και ο στρατάρχης Χάρολντ Αλεξάντερ, προέβαλλαν την ανάγκη πολιτικής λύσης. Το κλειδί που, ενδεχομένως, θα απεγκλώβιζε και τους θιασώτες του αβασίλευτου πολιτεύματος από τη σαγήνη του ΕΑΜ ήταν η σύσταση αντιβασιλείας υπό τον Αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό, αλλά και η γενναιόδωρη μεταχείριση της Αριστεράς. Ο Τσώρτσιλ, όμως, καθυστέρησε υπερβολικά να αποδεχθεί την ιδέα της αντιβασιλείας – και μάλιστα σε μια στιγμή που το ΚΚΕ ήδη βολιδοσκοπούσε τον Σκόμπι σχετικά με τους πιθανούς όρους ανακωχής.[16] Φαίνεται ότι η καίρια παρέμβαση προς την κατεύθυνση μιας λύσης μέσω διαπραγματεύσεων προήλθε από τον στρατάρχη Αλεξάντερ. Στις 21 Δεκεμβρίου, κατέστησε σαφές στον Τσώρτσιλ ότι ούτε ο ίδιος ούτε ο έλληνας βασιλιάς «έπρεπε να υπολογίζουν σε μια στρατιωτική νίκη στην Αθήνα για να τους σώσει από την πρόταση της αντιβασιλείας».[17] Οι βρετανικές δυνάμεις, παρά το γεγονός ότι έφτασαν να αριθμούν 75.000 άνδρες, δεν επαρκούσαν για επιχειρήσεις πέρα από την περιοχή της Αθήνας και του Πειραιά. Στην αλλαγή πλεύσης της βρετανικής ηγεσίας συνέβαλαν και ταυτόχρονες εξελίξεις σε άλλα μέτωπα: Στις 16 Δεκεμβρίου, οι συμμαχικές δυνάμεις στο δυτικό μέτωπο υφίσταντο αιφνιδιαστική γερμανική αντεπίθεση στις Αρδέννες· το ιταλικό μέτωπο έμοιαζε καθηλωμένο· εκτός από το ελληνικό ζήτημα, το Λονδίνο διαφωνούσε με την Ουάσιγκτον και για τη σύνθεση της ιταλικής κυβέρνησης.[18] Ακολούθησε το χριστουγεννιάτικο ταξίδι των Τσώρτσιλ και Ήντεν στην Αθήνα και οι διήμερες συναντήσεις τους με έλληνες πολιτικούς ηγέτες και την ηγεσία του ΕΑΜ/ΚΚΕ – πλην των σοσιαλιστών. Ο Τσώρτσιλ φρόντισε να τονίσει ότι η παρουσία του στην Αθήνα είχε την έγκριση τόσο του Ρούζβελτ όσο και του «στρατάρχη» Στάλιν.[19] Εντυπωσιασμένος από τη γνωριμία του με τον Δαμασκηνό, ο βρετανός ηγέτης μεταστράφηκε υπέρ της αντιβασιλείας. Οι αντιρρήσεις του Γεώργιου κάμφθηκαν έπειτα από μακρά και επίπονη συνάντησή του με τους Τσώρτσιλ και Ήντεν, τις πρώτες πρωινές ώρες της 30ής Δεκεμβρίου 1944. Για πρώτη φορά, ο εξόριστος εστεμμένος δεσμεύτηκε δημόσια να μην επιστρέψει παρά μόνο μετά τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος για το πολιτειακό. Δικαιούται κανείς να αναρωτηθεί ποια θα ήταν η εξέλιξη των ελληνικών πραγμάτων αν η δέσμευση αυτή είχε εξασφαλιστεί έστω και λίγους μήνες νωρίτερα.[20] Στις 5 Ιανουαρίου ο αντιστράτηγος Τζων Χώκσγουορθ, ο οποίος είχε αναλάβει τη διεύθυνση των στρατιωτικών επιχειρήσεων στα μέσα Δεκεμβρίου, κήρυξε την περιφέρεια της πρωτεύουσας «καθαρή» από δυνάμεις του ΕΛΑΣ. Την ίδια ημέρα, ο Λήπερ επιχείρησε να σκιαγραφήσει τις κατευθυντήριες γραμμές της βρετανικής πολιτικής μετά την κρίση. Μιλώντας στους Δαμασκηνό και Νικόλαο Πλαστήρα, διάδοχο του Παπανδρέου στην πρωθυπουργία, υποστήριξε ότι: «ο κομμουνισμός μπορεί να ηττηθεί πραγματικά μόνο αν παρουσιαστεί μια καλύτερη εναλλακτική επιλογή». Η Ελλάδα, πρόσθεσε, χρειαζόταν ένα «πεφωτισμένο πρόγραμμα κοινωνικής δικαιοσύνης».[21] Ακόμη πιο εντυπωσιακή ήταν η θέση του βασικού θιασώτη της επανόδου του βασιλιά και της ένοπλης αναμέτρησης με την αριστερά. Σχολιάζοντας τις απόψεις Λήπερ, ο Τσώρτσιλ έγραψε στον Ήντεν: «Δεν επιθυμούμε να αναμιχθούμε τόσο στενά στις εσωτερικές υποθέσεις της Ελλάδας αλλά μάλλον να αποσύρουμε τα στρατεύματά μας από το μέρος αυτό μόλις μπορέσουμε».[22] Στην πραγματικότητα, οι Βρετανοί χρειάστηκαν λίγο περισσότερο από δύο χρόνια για να μεταθέσουν στους Αμερικανούς το βάρος της ευθύνης για τη διατήρηση της Ελλάδας στον δυτικό κόσμο και κάτι λιγότερο από πέντε χρόνια για να αποσύρουν και την τελευταία ταξιαρχία τους από το ελληνικό έδαφος. [1] Lars Baerentzen σε William Deakin - Elisabeth Barker - Jonathan Chadwick (επιμ.), British Military and Political Strategy in Central, Eastern and Southern Europe in 1944, St. Martin’s Press, Νέα Υόρκη 1988, σ. 131-2. [2] Christopher M. Woodhouse στο Phyllis Auty - Richard Clogg (επιμ.), British Policy towards Wartime Resistance in Yugoslavia and Greece, Macmillan, Λονδίνο και Μπέισινγκστοουκ 1975, σ. 118. [3] Baerentzen, ό.π., σ. 140. [4] Τη σημασία του ψυχολογικού παράγοντα επισημαίνει η πιο συστηματική και νηφάλια μελέτη των Δεκεμβριανών που εκδόθηκε πριν από το άνοιγμα των βρετανικών αρχείων: John O. Iatrides, Revolt in Athens: The Greek Communist ‘Second Round’, 1944-1945, Princeton University Press, Πρίνστον 1972, σ. 7, 21, 178 και passim. [5] Winston S. Churchill, Απομνημονεύματα του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, τόμος 6 (Θρίαμβος και τραγωδία), βιβλίο α΄ (Το ρεύμα της νίκης), Ίκαρος, Αθήνα 1955, σ. 253. [6] George Martin Alexander, The Prelude to the Truman Doctrine: British Foreign Policy in Greece, 1944-1947, Oxford University Press, Οξφόρδη 1982, σ. 64. Η μελέτη αυτή αξιοποίησε τα βρετανικά αρχεία που άνοιξαν στα μέσα της δεκαετίας του 1970. [7] Στο ίδιο, σ. 245. [8] Στο ίδιο, σ. 70. [9] Προκόπης Παπαστράτης σε Γρηγόρης Φαράκος (επιμ.), Δεκέμβρης του ’44: Νεότερη έρευνα, νέες προσεγγίσεις, Φιλίστωρ, Αθήνα 1996, σ. 203. [10] Alexander, ό.π., σ. 74-75· Christopher M. Woodhouse, The Struggle for Greece, 1941-1949, Hart-Davis - MacGibbon, Λονδίνο 1976, σ. 120-122. [11] Iatrides, ό.π., σ. 200. [12] Στο ίδιο, σ. 201· πβ. Churchill, ό.π., σ. 255. [13] Alexander, ό.π., σ. 81. [14] Iatrides, ό.π., σ. 218. Πβ. Alexander, ό.π., σ. 80· Woodhouse, ό.π., σ. 128. [15] Ιορδάν Μπάεφ σε Φαράκος, ό.π., σ. 169. [16] Alexander, ό.π., σ. 81-83· Iatrides, σ. 231, 234, 283 Woodhouse, σ. 130, 132, 135. [17] Alexander, ό.π., σ. 85. [18] Woodhouse, ό.π., σ. 131-132. [19] Στο ίδιο, σ. 132· Φαράκος, ό.π., σ. 90. [20] Πβ. Iatrides, ό.π., σ. 252-3, 283-284. [21] Alexander, ό.π., σ. 89-90. [22] Στο ίδιο, σ. 90.

Η βρετανική πολιτική και η ελληνική κρίση του Δεκεμβρίου 1944

Σύνδεση