Όλη η εξέλιξη της επιστήμης σε μια μέρα

William F. Bynum, Μικρή ιστορία της επιστήμης, μτφρ. Νίκος Αποστολόπουλος, Πατάκη, Αθήνα 2013, σελ. 392 Είναι δυνατόν να περιγραφεί η ιστορία της επιστήμης μέσα σε λιγότερες από 400 σελίδες ενός μεσαίου μεγέθους βιβλίου; Η σε πρώτο χρόνο απάντηση που πιστεύω πως θα έδιναν οι περισσότεροι επιστήμονες και ιστορικοί της επιστήμης είναι αρνητική. Πώς να χωρέσουν σε τόσο λίγο χώρο οι θαυμαστές ανακαλύψεις σε όλα τα επιστημονικά πεδία, πώς να προλάβει κανείς να μιλήσει για όλες τις λαμπρές προσωπικότητες που άλλαξαν ριζικά τον τρόπο που καταλαβαίνουμε τον κόσμο μα και τον τρόπο που ζούμε; Ο σπουδαίος Ισαάκ Ασίμοφ χρειάστηκε διπλάσιο αριθμό σελίδων μεγάλων διαστάσεων και με κείμενο σε δύο στήλες για να παρουσιάσει ένα σύντομο χρονικό των επιστημονικών ανακαλύψεων που έφθαναν μέχρι πριν από είκοσι περίπου χρόνια (στη μεταφρασμένη εκδοχή του βιβλίου του που κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης[1]), μα το πόνημά του στόχευε περισσότερο σε μια εγκυκλοπαιδικής λογικής καταγραφή παρά σε ένα ανάγνωσμα που θα φέρει την ιστορία της επιστήμης κοντά στον μέσο αναγνώστη. Ζούμε σε μια κοινωνία με μερικές εκατοντάδες χιλιάδες φοιτητές να φοιτούν στα ανώτατα πανεπιστημιακά ιδρύματα, με το σύνολο σχεδόν των ανηλίκων να περνά από εννέα έως δώδεκα χρόνια στα θρανία και με πολύ υψηλά ποσοστά εγγράμματων ανθρώπων. Εντούτοις, είναι εξαιρετικά αμφίβολο εάν οι περισσότεροι πολίτες της χώρας έχουν ξεκάθαρη άποψη για το τι είναι η επιστήμη, ποιες είναι οι σημαντικότερες επιστημονικές εξελίξεις του καιρού μας, σε τι διαφέρει η επιστήμη από κάθε άλλη πνευματική προσπάθεια του ανθρώπου, πόσα στοιχεία της καθημερινότητάς μας οφείλουν την ύπαρξή τους στην επιστημονική έρευνα αλλά και πώς να διακρίνουν τις σοβαρές επιστημονικές θεωρίες από τον τσαρλατανισμό και τις αυθαίρετες παραδοχές. Αλήθεια, πόσοι συμπολίτες μας γνωρίζουν ποια είναι τα στοιχεία που καθιστούν την επιστήμη μοναδική ως προς τη δυνατότητα ερμηνείας του κόσμου, πώς να διακρίνουν το πλήθος των ψευδοεπιστημονικών δοξασιών και πρακτικών από τη σοβαρή επιστημονική γνώση, αλλά και γιατί έχει μεγάλη σημασία να το κάνει κανείς αυτό; Είναι αξιοθαύμαστο το ότι αρκετοί εκδοτικοί οίκοι καταφέρνουν να διαθέτουν στην αγορά μεγάλο αριθμό βιβλίων εκλαϊκευμένης επιστήμης –συνήθως μεταφρασμένα έργα ξένων συγγραφέων αλλά όλο και πιο συχνά και αξιόλογα έργα Ελλήνων–, πολλά από τα οποία είναι εξαιρετικής ποιότητας, δεν μπορεί παρά να αναρωτηθεί κανείς ποιο είναι το μερίδιο των τίτλων αυτών στην ελληνική αγορά βιβλίου; Από την προσωπική μου εμπειρία στα ελληνικά πανεπιστήμια, για παράδειγμα, μετά λύπης διαπίστωνα πως ήταν απελπιστικά μικρός ο αριθμός των φοιτητών μου που διάβαζαν –ή έστω γνώριζαν πως υπάρχουν– τέτοια βιβλία, πολλά από τα οποία πραγματεύονται σημαντικά επιστημονικά ερωτήματα, πέρα από το να περιγράφουν με απλό τρόπο την επιστήμη. Εκτός από τη γνωριμία με τα διάφορα επιστημονικά πεδία, βέβαια, ο ρόλος των προσιτών στο ευρύ κοινό έργων είναι και η διάδοση του επιστημονικού τρόπου σκέψης. Όπως με εξαιρετικό τρόπο συζητά ο Στέφανος Τραχανάς στο μικρό αλλά αριστουργηματικό πρόσφατο βιβλίο του Το φάντασμα της όπερας: η επιστήμη στον πολιτισμό μας[2], ο επιστημονικός τρόπος σκέψης αφορά όλους τους ανθρώπους και είναι μια κατάκτηση του ανθρώπινου πολιτισμού που φωτίζει τον κόσμο μας. Δυστυχώς, όμως, δεν έχει καταφέρει να κατακτήσει μεγάλο μέρος του πληθυσμού, με αποτέλεσμα να ανθούν ποικίλες εκδοχές αντιεπιστημονικών, «παραφυσικών», «εναλλακτικών», «ολιστικών» ή όπως αλλιώς πλασάρονται, υποτιθέμενων «τρόπων γνώσης», «ιατρικής» ή «ψυχολογίας», όπως και πλήθος «θεωριών συνωμοσίας». Η διάδοση όλων αυτών διευκολύνεται σήμερα από την ασταμάτητη ροή, συχνά ευφάνταστης είναι η αλήθεια, παραπληροφόρησης μέσα από το διαδίκτυο, αν και σε κάποιο βαθμό συνδέονται και με την προϊούσα κοινωνικοοικονομική κρίση. Παρότι υπάρχουν σοβαρές ευθύνες και στον ίδιο τον επιστημονικό χώρο, κυρίως όσον αφορά την κυριαρχία της τεχνοκρατικής προσέγγισης στην επιστημονική έρευνα, είναι τεράστιες οι ευθύνες του εκπαιδευτικού μας συστήματος αλλά και των ΜΜΕ που καλλιεργούν την αποχαύνωση. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, ο βαθμός διείσδυσης κάθε λογής ανορθολογισμού δείχνει πως η κοινωνία μας περνά μια περίοδο ερωτοτροπίας με τον σκοταδισμό. Ας ελπίσουμε πως το φλερτ δεν θα οδηγήσει σε μόνιμη σχέση... Σε ένα τέτοια περιβάλλον, λοιπόν, έχει πολύ μεγάλη σημασία να προσφέρεται στο ευρύ κοινό η ευκαιρία να γνωρίσει την επιστήμη με τρόπο ελκυστικό, με λόγια απλά αλλά ταυτόχρονα ακριβή και με όσο το δυνατόν πιο περιεκτικά κείμενα, καθώς αναπόφευκτα πρέπει να λάβουμε υπόψη την επιτάχυνση των ρυθμών και την σύμπτυξη του χρόνου των ανθρώπων που, δυστυχώς, πολύ συχνά οδηγούν στην αναζήτηση της ευκολίας και του γρήγορου αποτελέσματος. Παρ’ όλο που είναι πάρα πολύ δύσκολο να γράψει κανείς κάτι εύκολο για την επιστήμη και ταυτόχρονα να μην κάνει εκπτώσεις στην ποιότητα και την ακρίβεια, ο Γουίλιαμ Μπάινουμ με τη Μικρή ιστορία της επιστήμης καταφέρνει ακριβώς αυτό, προσφέροντας μάλιστα ολόκληρη την επιστημονική πορεία σε ένα ανάγνωσμα που μπορεί κανείς να το ρουφήξει μέσα σε μια μέρα! Πάνω (από αριστερά προς τα δεξιά): Ο Ισαάκ Νεύτων – οι Έρνεστ Ράδερφορντ και Χανς Γκάιγκερ, Μάντσεστερ, 1908 – ο Μαξ Πλανκ. Ο Ενρίκο Φέρμι στον χώρο ελέγχου του επιταχυντή σωματιδίων του Πανεπιστημίου του Σικάγου το 1951. Ο Τζ. Τζ. Τόμσον στο εργαστήριό του το 1897 – ο Τζέημς Μάξγουελ το 1871. Ο Έρβιν Σρέντιγκερ – ο Κάρολος Λινναίος – ο Γιοχάννες Κέπλερ – ο Μάικλ Φάραντεϊ κρατώντας μαγνητική ράβδο, το 1858 – ο Νικόλαος Κοπέρνικος. Κάτω: ο Τζέημς Βατ – ο Τζέημς Τσάντγουικ – οι Βάλτερ Χ. Νερνστ, Α. Άινσταϊν, Μαξ Πλανκ, Ρόμπερτ Α. Μίλλικαν, Μαξ φον Λάουε το 1931. Από τις απαρχές της επιστημονικής σκέψης στους πρώτους πολιτισμούς της ιστορίας, μέχρι την αναζήτηση του μποζονίου του Χιγκς (το βιβλίο κυκλοφόρησε το 2013 και δεν πρόλαβε τις πρόσφατες ανακοινώσεις για την ανεύρεσή του), ο Μπάινουμ αφηγείται τα πλέον κομβικά σημεία στην πορεία του ανθρώπινου πνεύματος προς την κατανόηση του κόσμου σαν να γράφει ένα συναρπαστικό διήγημα που δεν θες να το παρατήσεις πριν φθάσεις στο τέλος του. Δεν λείπει το διακριτικό χιούμορ και η ανάλαφρη προσέγγιση όπου μπορούν να χωρέσουν κι αυτά, αλλά το σημαντικότερο είναι πως καταφέρνει να δώσει με ξεκάθαρο τρόπο και χωρίς να καταφεύγει σε πολεμική όλη την πορεία διαχωρισμού της επιστήμης από τις μη επιστημονικές προσεγγίσεις με τις οποίες αρχικά πορεύονταν χέρι-χέρι αλλά σταδιακά ακολούθησαν εντελώς διαφορετικά μονοπάτια, όπως η αστρολογία, η μαγεία, οι θρησκείες κ.τ.λ. Ο ερμηνευτικός θρίαμβος της επιστήμης, όπως τεκμηριώνεται από τις αναρίθμητες τεχνολογικές εφαρμογές, περιγράφεται πάντοτε μέσα από την εξήγηση του ιστορικού πλαισίου των εκάστοτε ανακαλύψεων, χωρίς όμως να αναλώνεται σε λεπτομέρειες ή να χάνεται σε εννοιολογικούς λαβυρίνθους, οι οποίοι μπορεί μεν να έχουν ενδιαφέρον για τους ειδικούς και τους ιστορικούς της επιστήμης αλλά θα απωθούσαν, ίσως και να αποπροσανατόλιζαν, τον μη ειδικό αναγνώστη, καθιστώντας το βιβλίο δυσανάγνωστο. Είναι βέβαιο πως η επιλογή των προσώπων και των ανακαλύψεων που καταγράφονται θα προκαλέσει κάποιες συζητήσεις, ίσως και αντιρρήσεις. Κάποιοι μπορεί να πουν πως υπάρχει κάπως δυσανάλογη έμφαση στις επιστήμες της ζωής, αποδίδοντάς την στα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα του συγγραφέα που ειδικεύεται στην ιστορία της Ιατρικής και στην επίδραση της εξελικτικής βιολογίας σε αυτήν. Δεν χωρά αμφιβολία πως οι προσωπικές προτιμήσεις κάθε ειδικού διαμορφώνουν σε κάποιο βαθμό τον τρόπο που προσεγγίζει την επιστήμη. Εξάλλου, ο ίδιος ο Μπάινουμ παρουσιάζει τους επιστήμονες με την ανθρώπινη πλευρά τους, κάνοντας συχνά αναφορά στις ιδιαιτερότητες της προσωπικότητάς τους, τόσο τις θετικές όσο και τις αρνητικές. Όμως, αν και θα μπορούσε κανείς να συζητά επί μακρόν για το κατά πόσον θα έπρεπε να είχε ή να μην είχε περιληφθεί το ένα ή το άλλο κεφάλαιο, για το κατά πόσο η έκταση που αφιερώνεται στην τάδε ανακάλυψη είναι ανάλογη της σπουδαιότητάς της, πρέπει να παραδεχθούμε πως εντέλει ο συγγραφέας πετυχαίνει τον στόχο του στο ακέραιο. Οι σημαντικότερες στιγμές είναι όντως εδώ, η ιστορία της επιστήμης αποδεικνύεται συναρπαστική και η ξεχωριστή φύση της φθάνει στον αναγνώστη με τρόπο μεστό, κατανοητό και απλό. Το βιβλίο δεν απευθύνεται στους ειδικούς και δεν ήταν στόχος του η εξαντλητική και λεπτομερής καταγραφή των εξελίξεων στον επιστημονικό χώρο. Είμαι σίγουρος, πάντως, πως ακόμα και ειδικοί ενεργοί επιστήμονες αλλά και πολλοί ιστορικοί της επιστήμης θα βρουν στο βιβλίο πράγματα καινούργια ή, τουλάχιστον, ιδωμένα από ενδιαφέρουσα οπτική γωνία. Και παρά τα όσα προανέφερα, η αλήθεια είναι πως δεν είναι και πολλές οι πραγματικά κομβικές στιγμές στην ιστορία της επιστήμης που απουσιάζουν. Με κάποιον τρόπο, ο συγγραφέας κατορθώνει να χωρέσει το σύνολο σχεδόν των καθοριστικών εκείνων εξελίξεων που διεύρυναν τις γνώσεις μας για τον κόσμο και άλλαξαν ριζικά την πορεία του. Η ιστορία της επιστήμης πυκνώνει αφάνταστα όσο φθάνουμε στο σήμερα, καθώς ο ρυθμός ανάπτυξής της είναι εκθετικός, αφού όλο και περισσότεροι άνθρωποι στον κόσμο ασχολούνται με την έρευνα, η πληροφορία μεταδίδεται όλο και πιο γρήγορα και οι κατακτημένες επιστημονικές γνώσεις συσσωρεύονται και εκτοξεύουν την έρευνα σε νέες περιοχές. Ναι, υπάρχουν σοβαρά προβλήματα με τη χρηματοδότηση, φυσικά οι οικονομικές κρίσεις επηρεάζουν και την επιστημονική αναζήτηση, η υπερεξειδίκευση, ο σκληρός ανταγωνισμός για πόρους και η κυριαρχία τεχνοκρατικών προσεγγίσεων όντως βάζουν εμπόδια στην πορεία της επιστήμης, αλλά και πάλι δεν μπορούν να σταματήσουν την παραγωγή νέας γνώσης. Αν κάτι μπορούμε να πούμε με σιγουριά (με την προϋπόθεση πως δεν θα υπάρξουν νέοι παγκόσμιοι πόλεμοι) είναι πως δεν μπορούμε καν να φανταστούμε πώς θα έχει αλλάξει ο τρόπος που ζούμε και που καταλαβαίνουμε τον κόσμο έπειτα από εκατό-διακόσια μόλις χρόνια (για να μην αναφερθούμε σε χιλιάδες…). Δυστυχώς, όμως, αν και τις πρακτικές εφαρμογές τις απολαμβάνουν όλοι οι άνθρωποι, θα παραμένει σοβαρό το πρόβλημα του τρόπου σκέψης, εντέλει της ουσιαστικής μόρφωσης, των ανθρώπων, όσο δεν υιοθετούμε άλλες πρακτικές στην εκπαίδευση και τις πολιτιστικές δράσεις αλλά και άλλες αξίες και προτεραιότητες. Ο Διαφωτισμός έδειξε τον δρόμο εδώ και μερικούς αιώνες, αλλά οι κοινωνίες παραμένουν αγκυλωμένες σε ποικίλους φανατισμούς και αναχρονισμούς· κι όταν δοθούν οι αφορμές, αναδύονται με ένταση και αγριότητα, όπως συμβαίνει σήμερα, για παράδειγμα, στον μουσουλμανικό κόσμο. Η απάντηση σε τέτοιες τάσεις οπισθοδρόμησης δεν μπορεί να είναι η καλλιέργεια αντίπαλων φανατισμών αλλά η επιμονή στις αρχές του ανθρωπισμού, του ορθολογισμού και της ελεύθερης σκέψης. Εξάλλου, όπως με σαφήνεια περιγράφει και ο Μπάινουμ, υπήρξε περίοδος που ο μουσουλμανικός κόσμος καλλιεργούσε την επιστήμη και πρόσφερε πολλά στην πρόοδο της ανθρώπινης γνώσης. Να ποιος είναι ο δρόμος που θα πρέπει να δείχνουμε. Κι ο συγγραφέας συμβάλλει τα μέγιστα στην προσπάθεια για διάδοση του φωτός. Η κατανόηση της ιστορικής πορείας είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την καλύτερη ανάγνωση του σήμερα. Αυτό είναι κοινός τόπος για τις κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις αλλά είναι εξίσου αληθές και για τις επιστημονικές. Είναι πολύ ευχάριστο πως η μετάφραση είναι σε γενικές γραμμές καλή και τα σφάλματα είναι περιορισμένα παρά το μεγάλο εύρος των ειδικών επιστημονικών πεδίων στα οποία αναφέρεται το βιβλίο. Επίσης, η όλη έκδοση είναι καλής ποιότητας και στέκεται άξια απέναντι στην πρωτότυπη αγγλόφωνη. Εν κατακλείδι, δεν υπάρχει δικαιολογία για να μη διαβάσει το συναρπαστικό αυτό βιβλίο κάθε άνθρωπος που θέλει να θεωρείται μορφωμένος. [1] Isaac Asimov, Το χρονικό των επιστημονικών ανακαλύψεων, μτφρ. Γ. Μπαρουξής, Ν. Σταματάκης, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 11997. [2] Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2014.

Όλη η εξέλιξη της επιστήμης σε μια μέρα

Σύνδεση