Xρήστος Χρηστοβασίλης

Το βασικό αρχείο του Xρήστου Χρηστοβασίλη παραδόθηκε στο ΕΛΙΑ από την κόρη του Τιτίνα Χρηστοβασίλη-Μπακοπούλου και θα είναι πλέον στη διάθεση των ερευνητών. Ο Xρήστος Χρηστοβασίλης γεννήθηκε στις 20 Ιουλίου του 1862[1] στο Σούλι ή Σούλι Χρηστοβασίλη της επαρχίας Κουρέντων. Οι πρόγονοί του κατάγονταν από τη Βόρειο Ήπειρο. Μετά τον εξισλαμισμό του μεγαλύτερου μέρους της οικογένειας οι χριστιανοί έφυγαν. Άλλοι εγκαταστάθηκαν στην Πάργα και άλλοι στο Σούλι[2]. Στα Κουρεντοχώρια οι Σουλιώτες πρόγονοί του κλήθηκαν από τον Κοσμά τον Αιτωλό, όπως λέει η παράδοση, για να προστατέψουν τους κατοίκους από τον βίαιο εξισλαμισμό. Μετά από πολλές μάχες, κατάφεραν να απομακρύνουν τον κίνδυνο και αποφάσισαν να επιστρέψουν στο Σούλι. Οι κάτοικοι όμως φοβήθηκαν πως χωρίς την προστασία τους οι Τούρκοι θα ξανάρχιζαν ίδια. Για να τους υποχρεώσουν να μείνουν στην περιοχή, τους παραχώρησαν μία μεγάλη έκταση τριών χιλιάδων περίπου στρεμμάτων, στην αριστερή και τη δεξιά όχθη του ποταμού Καλαμά. Έτσι οι πρόγονοι του Χρηστοβασίλη εγκαταστάθηκαν εκεί. Αργότερα παραχώρησαν εκτάσεις και σε άλλους χριστιανούς που καταδιώκονταν από τους Τουρκαλβανούς και δημιουργήθηκε το χωριό Σούλι, που μετά τον θάνατο του συγγραφέα μετονομάστηκε σε Σούλι Χρηστοβασίλη. Τα πρώτα γράμματα ο Χρηστοβασίλης τα έμαθε από τον Παπ` Αντριά, τον οποίο είχε διορίσει η μάνα του δάσκαλο στο χωριό και του πλήρωνε και τους μισθούς του. Συμπλήρωσε τις σπουδές του στη Ζίτσα, στο αλληλοδιδακτικό σχολείο, τελείωσε το Σχολαρχείο στην Ξάνθη, και μετά φοίτησε στην Ευαγγελική Σχολή της Σμύρνης. Το 1875 οι τουρκικές αρχές, λόγω της κρίσης στα Βαλκάνια, τον πήραν από την Σμύρνη και τον κράτησαν όμηρο, εξαιτίας της πατριωτικής του ζωηρότητας[3] και αργότερα τον έγραψαν στο Αυτοκρατορικό Λύκειο της Κωνσταντινούπολης, όπου φοίτησε σαν υπότροφος. Σε ηλικία μόλις δεκαπέντε ετών, το 1877, δημοσίευσε το πρώτο του ποίημα “Ελεγείον” στο περιοδικό Κλειώ της Κωνσταντινούπολης. Τον Απρίλιο του 1877, κηρύχτηκε ο Ρωσο-Τουρκικός πόλεμος και εκδηλώθηκαν επαναστάσεις στην Θεσσαλία, την Μακεδονία και την Ήπειρο. Ο Χρηστοβασίλης δραπέτευσε από την Κωνσταντινούπολη μεταμφιεσμένος σε Τούρκο Ανθυπολοχαγό, και πήρε μέρος στη μάχη που έγινε στο χωριό Λυκούρσι της Β. Ηπείρου, όπου οι περισσότεροι Έλληνες σκοτώθηκαν. Ο συγγραφέας συνελήφθη. Οι Τούρκοι δεν τον εκτέλεσαν γιατί ήταν μόλις 17 ετών αλλά τον εξόρισαν στην Τρίπολη της Αφρικής. Ο πατέρας του ο Αναστάσης όμως, πληρώνοντας αδρά, μετέτρεψε το έγγραφο της καταδίκης σε Τρίκαλα της Θεσσαλίας, όπου ζούσε ο θείος του Σπυράκης, που τον διόρισε Γραμματέα στα κτήματα του Ηπειρώτη Χρηστάκη Ζωγράφου. Όταν απελευθερώθηκε η Θεσσαλία το 1881 και έφτασε ο στρατός στα Τρίκαλα, ο Χρηστοβασίλης απήγγειλε το ποίημα “Στ’ αδέρφια μας”. Αυτό το ποίημα έγινε η αιτία μετά από ένα χρόνο, και μάλιστα την ημέρα των γάμων του, να τον συλλάβουν οι Τούρκοι και να τον καταδικάσουν σε θάνατο. Έως ότου έρθει το καταδικαστικό φιρμάνι από την Κωνσταντινούπολη, ο Χρηστοβασίλης κατάφερε να δραπετεύσει και αργότερα κατέφυγε και πάλι στα Τρίκαλα[4]. Τον Μάιο του 1885 εγκατέλειψε την επιστασία των κτημάτων του Χρηστάκη Ζωγράφου και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα όπου άρχισε να δημοσιογραφεί στην Εφημερίδα του Κορομηλά και στην Ακρόπολι του Γαβριηλίδη. Στον διαγωνισμό διηγήματος που προκήρυξε η εφημερίδα Ακρόπολις, τον Δεκέμβριο του 1889, ο Χρηστοβασίλης πήρε το πρώτο βραβείο και αφοσιώθηκε οριστικά πια στη λογοτεχνία. Το 1890 πέθανε η πρώτη του γυναίκα Σωσάννα και το 1896 παντρεύτηκε την Αλεξάνδρα Γιώτη από το Καρπενήσι. Η Αλεξάνδρα ήταν η μεγαλύτερη κόρη του λοχαγού Ιωάννη Γιώτη, συγγενής του Μάρκου Μπότσαρη και σουλιώτικης καταγωγής, για την οποία ο Χρηστοβασίλης καμάρωνε πολύ. Στις αρχές του 1895 ο διευθυντής της Ακρόπολης έστειλε τον Χρηστοβασίλη σε δημοσιογραφικές και εθνικές αποστολές στη Μακεδονία, την Κωνσταντινούπολη, τη Σερβία, τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία, και το 1896 στις γιορτές που διοργανώθηκαν στη Ρωσία για τη στέψη του τελευταίου Τσάρου Νικολάου Β΄, στις οποίες ήταν και ο μοναδικός Έλληνας ανταποκριτής. Κατά τον Λέανδρο Βρανούση, η αποστολή του «ήταν μια δημοσιογραφική επιτυχία του πρώτου μεγέθους, τον έκανε ευρύτερα γνωστό και έξω από την Ελλάδα, του εξασφάλισε χρήσιμες γνωριμίες και του πρόσφερε νέες προοπτικές στην ανήσυχη πολυπραγμωσύνη του»[5]. Ο Γαβριηλίδης τον ξανάστειλε στα τέλη του 1896 στη Βουλγαρία, για να διερευνήσει τα αίτια της ίδρυσης της «Ανώτατης Μακεδονικής Επιτροπής», που είχε σαν στόχο την προσάρτηση της Μακεδονίας στη Βουλγαρία. Στον πόλεμο του 1897 ο Χρηστοβασίλης είχε αποφασίσει να συμμετάσχει, πιστεύοντας ότι έφτασε πια η στιγμή που θα ελευθερωνόταν κι η αγαπημένη του πατρίδα Ήπειρος. Έτσι πήρε μέρος στον πόλεμο, «ως πολεμιστής και δημοσιογράφος, και προ πάντων ως Ηπειρώτης...». Το φθινόπωρο του 1898, ελεύθερος από τις εκδοτικές του εργασίες στάλθηκε από τον Γαβριηλίδη να ακολουθήσει τον Κάιζερ Γουλιέλμο στην περιοδεία του στην Παλαιστίνη. Ένα χρόνο μετά παραιτήθηκε από την Ακρόπολι, ανέλαβε τη θέση του διευθυντού των γραφείων της «Εταιρείας του Ελληνισμού», και αφοσιώθηκε με όλη του την ψυχή στο νέο του έργο. Η Εθνική Εταιρεία «Ελληνισμός», με Πρόεδρο τον Νεοκλή Καζάζη, είχε ιδρυθεί το 1893 γιατί διαφαίνονταν ήδη η υποχώρηση της Τουρκίας από την Ευρώπη, και ο κίνδυνος της Μακεδονίας και της Ηπείρου από τις διεκδικήσεις των γειτονικών λαών. Ο ρόλος του Χρηστοβασίλη ήταν πολύπλευρος: Αγωνιζόταν για τα εθνικά ζητήματα και προσπαθούσε να συσπειρώσει τους αλύτρωτους Έλληνες ταξιδεύοντας σε μυστικές αποστολές στην υπόδουλη Ελλάδα και ιδίως στην Ήπειρο και τη Μακεδονία που κινδύνευε από τους Βουλγάρους. Διαφώτιζε την κοινή γνώμη με τις μελέτες και τα άρθρα του κι ανασκεύαζε τις ξένες προπαγάνδες μέσω του περιοδικού που εκδιδόταν από το 1898. Ακόμα, οργάνωνε συνδιασκέψεις και συλλαλητήρια για τα εθνικά θέματα και έδινε διαλέξεις. Στο περιοδικό δημοσίευε ιστορικές και εθνογραφικές μελέτες για την Ήπειρο και τη Μακεδονία και πλήθος άρθρα και σημειώματα με φλογερό πάντα περιεχόμενο για τα δίκαια των Ελλήνων. Κάποιες από τις μελέτες αυτές μεταφράσθηκαν και σε άλλες γλώσσες για τη διαφώτιση μελών και φίλων της Εταιρείας του «Ελληνισμού», στο εξωτερικό. Η δε μελέτη «Η δύναμις του Ελληνισμού εν Ηπείρω και τα δίκαια αυτής», συμπεριλήφθηκε στην Κυανή Βίβλο της Αγγλίας. Το 1900 ο «Ελληνισμός» είχε προκηρύξει διαγωνισμό κατά πρόταση του Πανεπιστημίου Αθηνών στον οποίο βραβεύθηκε το έμμετρο δράμα του Χρηστοβασίλη Αγώνες του Σουλιού για την Πατρίδα, με «...το δισχιλιόδραχμον βραβείον της Κομίσσης Ριανκούρ...» και με κότινο δάφνης. Το 1901 πήρε το πρώτο βραβείο στον διαγωνισμό του Ψυχάρη για τη γλώσσα με τα Διηγήματα του Βουνού και του Κάμπου. Με το κίνημα των Νεοτούρκων, το 1908, είχε δοθεί αμνηστία σε όλους τους πολιτικούς καταδίκους. Ο Χρηστοβασίλης που, όπως είδαμε, είχε καταδικασθεί σε θάνατο το 1882 από τους Τούρκους, ήταν ελεύθερος να ταξιδέψει στην Τουρκία χωρίς να τον βαρύνει καμιά κατηγορία πλέον. Τον Οκτώβριο του 1908 παραιτήθηκε από την Εταιρεία του «Ελληνισμού» και πήγε με την οικογένειά του στην Τουρκία για να εξαγοράσει τα κτήματά του στο χωριό του Σούλι Χρηστοβασίλη, τα οποία του είχε δημεύσει το τουρκικό δημόσιο. Μετά από κόπους τεσσάρων ετών και με τη συνδρομή του Πατριάρχη Ιωακείμ κατάφερε να επιτύχει την εξαγορά τους, και λίγο πριν τον συλλάβουν οι Τούρκοι για τα δημοσιεύματά του στις εφημερίδες της Κωνσταντινούπολης κατόρθωσε να διαφύγει και να επιστρέψει στην Ελλάδα στα μέσα Δεκεμβρίου του 1912. Εν τω μεταξύ η οικογένειά του είχε αυξηθεί. Είχαν γεννηθεί ο Γιάννος, η Δάφνη, ο Αναστάσης, η Κατερίνα, ο Βασίλης, ο Πύρρος και η Ανθούλα. Υπήρξαν όμως και απώλειες. Πέθαναν ο πατέρας του, η μάνα του και δύο από τα παιδιά του, ο Αναστάσης και ο Πύρρος, δυο και τριών χρόνων αντίστοιχα. Μετά την απελευθέρωση των Ιωαννίνων, διορίστηκε ανταποκριτής της Ακρόπολης του Γαβριηλίδη στα Γιάννινα, όπου πήγε στις 9 Μαρτίου 1913, όπως έγραψε: «...ύστερα από τριάντα ένα χρόνια παρά πενήντα δυο μέρες, σαν άγνωστο πρόσωπο, σαν ξένος, χωρίς να γνωρίζω κανέναν και χωρίς να με γνωρίζει κανένας!». Με τον ερχομό της Αλεξάνδρας και των παιδιών τους η οικογένεια εγκαταστάθηκε οριστικά πια στα Γιάννινα, όπου άρχισε να αρθρογραφεί στη γιαννιώτικη εφημερίδα Ήπειρος του Γεωργίου Χατζή. Το Δεκέμβριο του 1923, μετά από δέκα χρόνια πολιτικών αντιδράσεων, του δόθηκε η άδεια ίδρυσης της δισεβδομαδιαίας εφημερίδας Ελευθερία που κυκλοφόρησε με μικρές διακοπές ως τον θάνατό του, το 1937. Από τις αρχές του 1913 εν τω μεταξύ είχε αναμιχθεί στο «Ζήτημα των δεκαέξι χωριών της επαρχίας Φιλιατών», και των 79 χωριών της Ηπείρου, τα οποία κατόρθωσε μετά από αγώνες δέκα οχτώ χρόνων «όχι μόνον διά του καλάμου αλλά και διά του βαλαντίου του» να αποδώσει στους κατοίκους τους. Αμέσως μετά την ανακήρυξη της Αυτόνομης Πολιτείας της Βορείου Ηπείρου, το 1914, του ανατέθηκε η διοίκηση της πολιτοφυλακής Αργυροκάστρου, στην οποία υπηρέτησε αμισθί μαζί με τον μεγαλύτερο γιο του Γιάννο, επί πέντε μήνες, αφήνοντας στα Γιάννινα τη γυναίκα του και τα τέσσερα μικρότερα παιδιά του[6]. Τα υπόλοιπα χρόνια της παραμονής του στα Γιάννινα ασχολήθηκε με την πολιτική και υπέστη αμέτρητες διώξεις από τους πολιτικούς αντιπάλους του και αυτός και η οικογένειά του. Το 1925 υπήρξε η δυστυχέστερη χρονιά για τον Χρηστοβασίλη. Ο δεύτερος γιος του Βασίλης αρρώστησε στα μέσα Ιανουαρίου και την 21 Φεβρουαρίου κοντά στα μεσάνυχτα, την ημέρα της απελευθέρωσης των Ιωαννίνων, ο Βασίλης «παρέδωσε την ψυχούλα του» όπως έγραψε η μητέρα του, Αλεξάνδρα. Ο Χρηστοβασίλης που έβλεπε στο πρόσωπο του προικισμένου και πολυτάλαντου δεύτερου γιου του την ενσάρκωση όλων των προσδοκιών του και τον συνεχιστή του έργου του συνετρίβη από το πλήγμα. Οπωσδήποτε η ζωή συνεχιζόταν και ο Χρηστοβασίλης, ο οποίος δεν έβγαλε έκτοτε το πένθος, προσπάθησε να ξεχαστεί με την εφημερίδα του, αφού οι πολλές και ποικίλες υποχρεώσεις της εργασίας του απορροφούσαν τη σκέψη του κατά το μεγαλύτερο διάστημα της ημέρας. Το 1926 και το 1936 εξελέγη βουλευτής του Λαϊκού Κόμματος αλλά δεν παραμέλησε το λογοτεχνικό του έργο. Συνέχισε να γράφει και να δημοσιεύει. Οι προσπάθειές του όμως επικεντρώθηκαν στην πολιτική και στα προβλήματα που ταλάνιζαν την αγαπημένη του ΄Ηπειρο. Όταν οι κρατικές αρχές υποκλίνονταν ευλαβώς στους παντοδύναμους ληστές της εποχής, τους Ρεντζαίους, και η κυβέρνηση τους αμνήστευε, ο Χρηστοβασίλης μαινόταν από την Ελευθερία εναντίον τους με αποτέλεσμα να δεχθεί δολοφονική επίθεση. Το 1935 ευτύχησε να ζήσει τη φιλολογική πεντηκονταετηρίδα που οργάνωσε η Λέσχη Ιωαννίνων προς τιμήν του, και τον Ιανουάριο του 1937 του απονεμήθηκε ο χρυσός σταυρός του Γεωργίου του Α΄ σαν επιβράβευση των υπηρεσιών του προς την πατρίδα και βραβείο από το Υπουργείο Παιδείας για την προσφορά του στα ελληνικά γράμματα. Όμως ο Χρηστοβασίλης ήταν ήδη άρρωστος από μυοκαρδίτιδα. Πέθανε στο σπίτι της κόρης του Κατερίνας (ή Τιτίνας) στο Ψυχικό, την ίδια μέρα που είχε πεθάνει κι ο αγαπημένος του γιος Βασίλης, την ώρα που στα Γιάννινα ηχούσαν οι τηλεβόες για να γιορτάσουν την επέτειο της απελευθέρωσής τους: την 21η Φεβρουαρίου 1937. Ο Μυριβήλης έγραψε τότε: Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΠΑΛΛΗΚΑΡΙΟΥ[7] Προχθές, Κυριακήν, εθάψαμε στο Α΄ Νεκροταφείο ένα θαυμάσιον τύπον Έλληνος λογοτέχνου. Τον Ηπειρώτην διηγηματογράφον Χρηστοβασίλην. Ήταν ένας ωραίος γέρο λεβέντης, με αέτεια κατατομή, με το μουστάκι του ανασηκωμένο προκλητικά, ακόμα και τις μέρες της πάλης που έκαμε με το χάρο. Ένα βράδυ, που πίστεψε πως ήταν το τελευταίο του, μάζεψε γύρω του τις κόρες του, τρεις ομορφοκοπέλλες Γιαννιώτισσες και τις παρακάλεσε να του τραγουδήσουν τον Γεροδήμο. Ήταν μια σκηνή που θύμιζε θανάτους αρχηγών αρματολών, αυτός ο θάνατος του παλληκαριού. Δεν ήθελε να πεθάνη ο Χρηστοβασίλης. Ήθελε να γράψη ακόμα, να δουλέψη το έργο του, να το δη τυπωμένο όλο. Ο ίδιος μου έλεγε στο κρεββάτι της αρρώστειας του, πως έχει ανέκδοτα ακόμα κάπου τετρακόσια διηγήματα! Ξεψυχούσε και παραμιλούσε για το έργο του. Πέθνησκε, κι’ υπαγόρευε φανταστικά έργα σε φανταστικούς γραφειάδες. Ο γλύπτης Φαληρέας εδούλευε στον πηλό την προτομή του, τις μέρες της αγωνίας. Και ο Χρηστοβασίλης τον ορμήνευε ποιους φίλους του θέλει να τον συνοδέψουν ως τον τάφο. Όταν συγχωρέθηκε ο Χρηστοβασίλης, επήγα και τον βρήκα. Ήταν γαλήνιος κι’ ωραίος, όπως ήταν και ζωντανός. Με το μουστάκι λεβέντικα ανασηκωτό, με τη μύτη αετίσια. Σ’ όλο του το έργο είναι πολεμιστής, ο σταυραετός της Ηπείρου. Αγωνίζεται για τη λευτεριά και την ομορφιά της ζωής. Ήταν ευτυχισμένοι αυτοί οι γερολεβέντες, όπως ο Πάλλης, ο Καρκαβίτσας, ο Ψυχάρης κι’ ο Παπαδιαμάντης. Η εποχή τους ήταν εποχή πίστεως. Καθένας ήξερε τι θεό λατρεύει. Και το έργο τους ήταν ένα έργο πίστεως, και η τέχνη τους μια πράξη λατρείας. Περνούμε μια πνευματική κρίση σήμερα. Την κρίση της αμφιβολίας. Ο Χρηστοβασίλης ανήκει στη γενιά των γνήσιων, που είναι άντρες σε όλα τους. Στο λογοτεχνικό τους έργο και στη ζωή τους. Ο Χρηστοβασίλης ήταν Έλληνας - Συγγραφέας. Ήταν Γνήσιος άνθρωπος και πολεμιστής. Με τα βιβλία του, με το ντουφέκι του, με τα τραγούδια του, με την εφημερίδα του. Τον κόσμο, τη ζωή, την ανθρωπότητα, όλα τάβλεπε μέσα από το όραμα της Ελλάδας. Και σαν ήρθε η ώρα του, κράτησε γερά στα δόντια του την ψυχή, και την παράδωσε ανήμερα της απελευθερώσεως των Ιωαννίνων. Τι άνθρωπος! Σημ. ARB: Αναλυτική μελέτη για τον Χ. Χρηστοβασίλη αποτελεί η διδακτορική διατριβή της εγγονής του Δροσιάς Κατσίλα (υπό την επίβλεψη του Ερατοσθένη Καψωμένου), Ο βίος και το έργο του Χρήστου Χρηστοβασίλη. Γραμματολογική και αρχειακή μελέτη, εκδόσεις Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών, Ιωάννινα 2007. Στη διατριβή αυτή καταγράφεται το σύνολο του συγγραφικού έργου του Χρηστοβασίλη (δημοσιευμένου και ανέκδοτου), με πλήρη κατάλογο, καθώς και πού βρίσκονται τα σχετικά αρχεία. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ (Σχετικά με τον βίο και το έργο του Χρηστοβασίλη, κατ’ αύξουσα χρονολογική σειρά δημοσίευσης) Τέλλος Άγρας, «Χρηστοβασίλης Χρήστος», Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, 24, Πυρσός, Αθήνα 1934. Χρήστος Ι. Σούλης, «Χρήστος Χρηστοβασίλης», Ηπειρωτικά Χρονικά, ΙΒ΄, 1937, σ. 287-293. Άλκης Θρύλος, «Χρήστος Χρηστοβασίλης (1861-1937)», Νέα Εστία, 28, έτος ΙΔ΄, 1.7.1940, αρ. 325, σ. 802-810 [= Μορφές της ελληνικής πεζογραφίας· Και μερικές άλλες μορφές, σ. 92-112. Αθήνα, Δίφρος, 1962]. Λ.Ι. Βρανούσης (επιμ.), Κ. Κρυστάλλης - Χρ. Χρηστοβασίλης, Αετός, Αθήνα 1954 (στη σειρά Βασική Βιβλιοθήκη, αρ.19). Χρήστος Ζωημίχος, «Η καταγωγή του Χρηστοβασίλη», Ηπειρωτική Εστία, έτος Γ΄, 8-9/1954, αρ. 28-29, σ. 908-909. Ιωάννης Νικολαΐδης, «Ο Χρηστοβασίλης ως διηγηματογράφος», Ηπειρωτική Εστία Γ΄, 2/1954, 3/1954 και 4/1954, αρ. 22, 23 και 24, σ. 174-182 , 301-308 και 423-425. Πέτρος Γλέζος, «Ο διηγηματογράφος Χρήστος Χρηστοβασίλης», Νέα Εστία 74, έτος ΛΖ΄, 1.7.1963, αρ. 864, σ. 877-878. Κώστας Δαφνής, «Τέσσερα γράμματα του Χρ. Χρηστοβασίλη στην Κατίνα Παπά», Νέα Εστία, 1.2.1978, αρ. 1214, σ. 176-183. Άννα Χρυσογέλου-Κατσή, «Χρήστος Χρηστοβασίλης», Η παλαιότερη πεζογραφία μας. Από τις αρχές της ως τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, τόμος Η΄, 1880-1900, Σοκόλης, Αθήνα 1997, σ. 286-337. [1] Χρήστος Σούλης, «Χ. Χρηστοβασίλης», Ηπειρωτικά Χρονικά, 1937. [2] Χρήστος Περραιβός, Ιστορία του Σουλλιού και της Πάργας, τύποις Καραμπίνη, Αθήναι 1857, τόμ. Β΄, σ. 16. [3] Μιχαήλ Περάνθης, «Ανθολογία Νεοελληνικής Ποιήσεως, από τον ενδέκατον αιώνα ως σήμερα», Χιωτέλλης, Αθήναι χ.χ. [4] Γεώργιος Σωτήρης, ανέκδοτη επιστολή προς Χ. Σούλη, 16.3.1937. [5] Λ. Βρανούσης, Ο Χρ. Χρηστοβασίλης στη Ρωσσία, Εκδόσεις ΕΗΜ, Ιωάννινα 1983, σ. 317. [6] Γ. Χ. Ζωγράφος, ανέκδοτη επιστολή προς Χ. Χρηστοβασίλη (εν Δελβίνω 29 Ιουλίου 1914). [7] Στράτης Μυριβήλης, «Ο θάνατος του παλληκαριού», εφημ. Εθνική, (Αθήναι 22.2.1937), έτος Β΄, αρ. 487, σ. 1.

Σύνδεση