Οι φιλελεύθεροι σιωνιστές

ARB - THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Ari Shavit, My Promised Land: The Triumph and Tragedy of Israel [Η γη της επαγγελίας μου. Ο θρίαμβος και η τραγωδία του Ισραήλ], Spiegel and Grau, σελ. 445 John B. Judis, Genesis: Truman, American Jews, and the Origins of the Arab/Israeli Conflict [Γένεσις: Τρούμαν, Αμερικανοεβραίοι και οι ρίζες της αραβοϊσραηλινής διαμάχης], Farrar, Straus and Giroux, σελ. 432 Norman G. Finkelstein, Old Wine, Broken Bottle: Ari Shavit’s Promised Land [Παλιό κρασί, σπασμένο μπουκάλι: Η Γη της Επαγγελίας του Άρι Σαβίτ], OR Books, σελ. 97 1. Στο τοξικό περιβάλλον που χαρακτηρίζει μεγάλο μέρος, αν όχι το μεγαλύτερο, της δημόσιας συζήτησης για τη διαμάχη ανάμεσα στο Ισραήλ και τους Παλαιστινίους, ένα ιδιαίτερο δηλητήριο φυλάσσεται και προορίζεται για τον φιλελεύθερο σιωνιστή. Αυτός, που στέκει δίπλα στο Ισραήλ παρότι λαχταρά για την αλλαγή του, είναι καταδικασμένος να δέχεται τα βέλη του μίσους από δύο στρατόπεδα: οι ιέρακες σιωνιστές τον απεχθάνονται γιατί υπερβάλλει στις επικρίσεις του, κατηγορώντας τον για μια άκαρδη προδοσία του σκοπού τους που μόνο τον εχθρό μπορεί να ανακουφίσει, ενώ οι αντισιωνιστές τον αποκηρύσσουν γιατί δεν προχωρά αρκετά, γιατί δεν καταφέρνει να ακολουθήσει τη λογική που του επιβάλλει η στάση του μέχρι τα τελικά συμπεράσματά της και γιατί, με αυτόν τον τρόπο, υπερασπίζεται το μη υπερασπίσιμο. Ο φιλελεύθερος σιωνιστής στιγματίζεται έτσι είτε ως υποκριτής είτε ως απολογούμενος ή πως είναι και τα δύο. Ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίστηκε το βιβλίο με τίτλο Η Γη της Επαγγελίας μου, μια προσωπική ιστορία του Ισραήλ από τον Άρι Σαβίτ, αρθρογράφο της αριστερίζουσας καθημερινής εφημερίδας Haaretz, αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση. Οι πολεμιστές με τα λάπτοπ και από τις δύο πλευρές φόρεσαν τις γνωστές πανοπλίες τους και άρχισαν να επιτίθενται στο βιβλίο από τα δεξιά και από τα αριστερά. «Δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση αυτοκριτική, αλλά απλά αυτοϋποτίμηση», έγραψε ο πρώην αξιωματούχος του Παγκόσμιου Εβραϊκού Κογκρέσου Ίζι Λήμπλερ στην Jerusalem Post, αφήνοντας να εννοηθεί πως ένα από τα κίνητρα του Σαβίτ ήταν η δουλοπρεπής του επιθυμία να κερδίσει «την υποστήριξη των φιλελεύθερων διασημοτήτων για τις οποίες η υποτίμηση του εβραϊκού κράτους έχει εξελιχθεί σε βασικό συστατικό του φιλελεύθερου DNA τους». Παράλληλα, ο αριστερίζων ακαδημαϊκός Νόρμαν Φίνκελσταϊν έγραψε ένα ολόκληρο, αν και σύντομο, βιβλίο για να αποδομήσει το Η Γη της Επαγγελίας μου. Στο βιβλίο του με τίτλο Παλιό κρασί, σπασμένο μπουκάλι, επιμένει ότι οι ιδέες του Σαβίτ «απαρτίζουν έναν σκληρό πυρήνα υποκρισίας και ηλιθιότητας επικαλυμμένο με μια επίστρωση επιδεικτικής αλαζονείας και σοβαροφάνειας. Είναι ένας ανίδεος ξερόλας, ο οποίος, αν ποτέ γινόταν διαγωνισμός για τον μεγαλύτερο βλάκα του κόσμου, θα ερχόταν δεύτερος». Όλα αυτά βέβαια δεν σημαίνουν ότι το Η Γη της Επαγγελίας μου δεν έχει αποκτήσει τους εξέχοντες θαυμαστές του. Έχει αποκτήσει, λαμβάνοντας εγκωμιαστικά σχόλια, μεταξύ άλλων, από τους Τόμας Φρήντμαν, Λίον Βάιζελτιρ, Τζέφρυ Γκόλντμπεργκ, Ντέιβιντ Ρέμνικ. Το γεγονός αυτό μάλλον δεν θα προβληματίσει τους επικριτές. Το πιθανότερο είναι ότι θα εκλάβουν όλους αυτούς τους επαίνους σαν μια απλή πράξη αλληλεγγύης, από τα λιοντάρια του φιλελεύθερου σιωνισμού που συναγελάζονται όλο περηφάνια. Οι πιέσεις που δέχεται εκατέρωθεν ο φιλελεύθερος σιωνιστής δεν είναι καινούριο φαινόμενο, αλλά τα τελευταία χρόνια η δυσχερής θέση του έχει σαφώς επιδεινωθεί. Η αποδυνάμωση του ειρηνευτικού κινήματος στο Ισραήλ, σε συνδυασμό με τις διαδοχικές αποτυχίες του Ισραηλινού Εργατικού Κόμματος, έχουν προκαλέσει την αναδίπλωσή του. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι φιλελεύθεροι λέοντες έχουν επίσης αρχίσει να μοιάζουν με είδος υπό εξαφάνιση, για λόγους που αντικατοπτρίζουν εκείνες τις μόνιμες αλλαγές που έχουν σημειωθεί στο Ισραήλ. Όπως εξήγησε ο Πίτερ Μπέιναρτ σε ένα πολυσυζητημένο δοκίμιό του σε τούτες τις σελίδες το 2010, με τίτλο «Η αποτυχία του αμερικανοεβραϊκού κατεστημένου»[1], η ηγεσία του εβραϊκού πληθυσμού των ΗΠΑ υιοθετεί ολοένα πιο σκληροπυρηνικές και φιλικές προς το Λικούντ θέσεις για το Ισραήλ, γεγονός που αφήνει αδιάφορη την αναδυόμενη γενιά των νέων Αμερικανών Εβραίων, των οποίων οι απόψεις, για τα εσωτερικά θέματα τουλάχιστον, τείνουν να είναι άκρως φιλελεύθερες. Με μια ηγεσία της Αμερικανοϊσραηλινής Επιτροπής Δημόσιων Υποθέσεων (AIPAC) φιλικά προσκείμενη στον Νετανιάχου, στα δεξιά τους, και μια νέα γενιά ολοένα και πιο αποδεσμευμένη από το Ισραήλ, στα αριστερά τους, οι φιλελεύθεροι σιωνιστές μοιάζουν καθηλωμένοι σε μια λωρίδα γης που συρρικνώνεται αδιάκοπα. Τα πράγματα, από μια τουλάχιστον άποψη, ήταν παλαιότερα πολύ διαφορετικά. Στο βιβλίο με τίτλο Γένεσις: Τρούμαν, Αμερικανοεβραίοι και οι ρίζες της αραβοϊσραηλινής διαμάχης ο Τζον Μπ. Τζούντις επισημαίνει ότι οι ιδρυτές του αμερικανικού φιλελεύθερου σιωνισμού –κορυφαίος ανάμεσά τους ο δικαστής του Ανωτάτου Δικαστηρίου, Λούι Μπράνταϊς– ενστερνίσθηκαν τον εκκολαπτόμενο στόχο της δημιουργίας μιας εβραϊκής πατρίδας στην Παλαιστίνη εν μέρει διότι έτσι συμφιλιώνονταν δύο πτυχές της ταυτότητάς τους: η εβραϊκότητά τους και οι φιλελεύθερες αξίες τους. Υποστηρίζοντας τον σιωνισμό, υποστήριζαν όχι μόνο έναν πολιορκημένο, καταπιεσμένο λαό που εγκατέλειπε την Ευρώπη, αλλά επίσης ένα πείραμα κολεκτιβιστικής διαβίωσης. Ο Μπράνταϊς εντυπωσιάστηκε ιδιαιτέρως, όπως θα συνέβαινε με πολλούς ακόμη τις επόμενες δεκαετίες, από το κίνημα των κιμπούτς που τότε βρισκόταν σε εμβρυϊκή φάση. Όπως γράφει ο Τζούντις, τη δεύτερη δεκαετία του εικοστού αιώνα «οι Εβραίοι στην Παλαιστίνη έχτιζαν τη συνεργατική δημοκρατία που ο Μπράνταϊς ήθελε να δημιουργήσει στις Ηνωμένες Πολιτείες». Η οδυνηρή ειρωνεία της τύχης είναι ότι η ιδέα της Σιών, που κάποτε γεφύρωνε τις διαφορές ανάμεσα στους Εβραίους και τους φιλελεύθερους αριστερούς, σήμερα μεγαλώνει το μεταξύ τους χάσμα. 2. Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι οι διασημότητες του φιλελεύθερου σιωνισμού υποδέχθηκαν το Η Γη της Επαγγελίας μου με ενθουσιασμό. Το βιβλίο αρθρώνει με ιδανικό τρόπο το πιστεύω τους. Γιατί αυτό που χαρακτηρίζει τον φιλελεύθερο σιωνιστή και τόσο αναστατώνει τους αντιπάλους του, αριστερούς και δεξιούς, είναι η επιμονή του ότι δύο θέσεις, που συνήθως θεωρούνται πως βρίσκονται σε αντίθεση, μπορούν να αληθεύουν αμφότερες. Έτσι ενώ, φερ’ ειπείν, ο αριστερός αποκηρύσσει τους εποικισμούς και ο δεξιός τονίζει τους φόβους των Ισραηλινών για την ασφάλειά τους, ο φιλελεύθερος σιωνιστής θέλει να κάνει και τα δύο, πολλές φορές την ίδια στιγμή. Το ότι αυτός είναι ο σκοπός του Σαβίτ, γίνεται σαφές από νωρίς. Στην εισαγωγή του προειδοποιεί τον αναγνώστη ότι η προσέγγισή του θα είναι «διττή», ότι θα ασχοληθεί με το «αμφότερα/και» και όχι με το «είτε/ή»: Από τη μία, το Ισραήλ είναι το μόνο έθνος στη Δύση που έχει υπό την κατοχή του έναν άλλο λαό. Από την άλλη, το Ισραήλ είναι το μόνο έθνος στη Δύση που απειλείται υπαρξιακά. Τόσο η κατοχή όσο και η τρομοκράτηση καθιστούν μοναδική την περίπτωση του Ισραήλ. Η τρομοκράτηση και η κατοχή έχουν μετατραπεί στους δύο πυλώνες της περίπτωσής μας. Μπορεί κανείς να εκφράσει τις ενστάσεις του για το αν μια τέτοια αίσθηση τρομοκράτησης είναι δικαιολογημένη, δοθείσης της στρατιωτικής κυριαρχίας του Ισραήλ τόσο σε περιφερειακό όσο και σε τοπικό επίπεδο. Η ουσία όμως δεν είναι εκεί. Το ότι οι Ισραηλινοί θεωρούν πως βρίσκονται σε κίνδυνο, για προφανείς ιστορικούς και γεωγραφικούς λόγους, είναι απολύτως ξεκάθαρο και, απ’ αυτή την άποψη, αυτό που μετρά είναι η αντίληψη που έχει ένας λαός: η εθνική ασφάλεια είναι ανύπαρκτη αν ένα έθνος αισθάνεται ανασφαλές. Ο Σαβίτ έχει σίγουρα δίκιο όταν λέει πως όποιος δεν καταφέρνει να συνυπολογίσει τόσο αυτό το γεγονός όσο και το γεγονός της σαρανταεπτάχρονης κατοχής, δεν έχει καμία ελπίδα να «περιγράψει σωστά την ιστορία του Ισραήλ». Το βιβλίο ανταποκρίνεται στην υπόσχεση της διττής προσέγγισης. Περιλαμβάνει, για παράδειγμα, ένα κεφάλαιο για τον κίνδυνο που θέτουν οι ιρανικές πυρηνικές φιλοδοξίες, στο οποίο ο συγγραφέας προσυπογράφει μια ομιλία του Νετανιάχου με θέμα την υπαρξιακή απειλή που δέχεται το Ισραήλ. Είναι ένα επιχείρημα που η AIPAC θα μπορούσε άνετα να αναπαράγει στις δικές της εκστρατείες (και το οποίο, παρεμπιπτόντως, χωρίζει εδώ και καιρό τον Σαβίτ από πολλούς σκεπτικιστές συναδέλφους του στην Haaretz). Περιέργως, σε ένα βιβλίο που καλύπτει περισσότερο από έναν αιώνα, είναι αυτή η ενότητα για την τρέχουσα κατάσταση που δίνει την αίσθηση ότι είναι από τις πιο άκαιρες στο Η Γη της Επαγγελίας μου. Αν λάβουμε υπόψη μας τις αμερικανοϊρανικές συνομιλίες για τα πυρηνικά και, πιο προσφάτως, τη σιωπηρή συνεργασία ανάμεσα στις δύο χώρες μπροστά στον κίνδυνο που θέτει η σουνιτική οργάνωση ISIS στο Ιράκ, μια τέτοια σκληροπυρηνική ρητορική κατά του Ιράν ακούγεται τόσο απομονωμένη και παράταιρη όταν εκφράζεται από τον Σαβίτ όσο και όταν εξαπολύεται από τον Νετανιάχου. Μια τέτοια στάση «ιέρακα» σίγουρα θα ενοχλήσει τους πιο ειρηνόφιλους αναγνώστες. Στη συνέχεια όμως θα συναντήσουν απόψεις όπως οι ακόλουθες, οι οποίες γεννήθηκαν μετά από μια επίσκεψη στον εποικισμό της Όφρα, στη Δυτική Όχθη: Οι εποικισμοί έβαλαν τη θηλιά στον λαιμό του Ισραήλ. Δημιούργησαν μια μη υπερασπίσιμη δημογραφική, πολιτική, ηθική και νομική πραγματικότητα. Αλλά τώρα η παρανομία της Όφρα μολύνει το ίδιο το Ισραήλ. Σαν καρκίνος, εξαπλώνεται από το ένα όργανο στο άλλο, θέτοντας σε κίνδυνο ολόκληρο το σώμα. Η αποικιοκρατία της Όφρα κάνει τον κόσμο να αντιλαμβάνεται το Ισραήλ σαν μια αποικιοκρατική δύναμη. Επειδή όμως στον εικοστό πρώτο αιώνα οι αποικιοκρατικές δυνάμεις δεν έχουν θέση, η Δύση γυρνά σταδιακά την πλάτη της στο Ισραήλ. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι προοδευτικοί Εβραίοι στην Αμερική και την Ευρώπη ντρέπονται για το Ισραήλ. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο το Ισραήλ βρίσκεται σε ασυμφωνία με τον ίδιο του τον εαυτό. Ο Σαβίτ δεν σταματά εδώ, και επιλέγει να συμπεριλάβει στο βιβλίο όσα έγραψε το 1991, όταν ήταν νεαρός έφεδρος και συμμετείχε ως δεσμοφύλακας σε μια δωδεκαήμερη αποστολή σε στρατόπεδο κράτησης στη Γάζα. Το κείμενό του δημοσιεύθηκε αρχικά στην Haaretz και αργότερα στην The New York Review. Αν και ο νεαρός Σαβίτ γράφει ότι «πάντοτε απεχθανόταν την αναλογία», παραθέτει τα λόγια ενός συναδέλφου του στρατιώτη ο οποίος λέει «ότι το μέρος μοιάζει με στρατόπεδο συγκέντρωσης». Χρησιμοποιεί τους όρους «Aktion» και «Γκεστάπο». Και αναφερόμενος στον γιατρό του στρατοπέδου λέει ότι «δεν είναι Μένγκελε», παρατήρηση η οποία αναπόφευκτα οδηγεί σε συγκρίσεις με τον Μένγκελε. Ίσως λοιπόν να θεωρήσετε ότι δύσκολα μπορεί κανείς να υποστηρίξει την άποψη του Φίνκελσταϊν – ότι ο Σαβίτ έχει εξαπολύσει μια εκλεπτυσμένη ασμπαρά, όπως λέγεται η προπαγάνδα στην ισραηλινή γλώσσα. Όμως οι επικριτές του φιλελεύθερου σιωνισμού έχουν έτοιμη την απάντηση. Επιλέγουν δηκτικά την εβραϊκή φράση yorim u’bochim, που κυριολεκτικά σημαίνει «πυροβολώντας και κλαίγοντας», και χρησιμοποιείται για να χλευάσει την τάση της ισραηλινής αριστεράς να θρηνωδεί για τις τρομακτικές δολοφονίες των Αράβων και την κατοχή των Παλαιστινίων, με εύγλωττη πρόζα, εμπνευσμένη ποίηση και βραβευμένες ταινίες, την ώρα που οι δολοφονίες και η κατοχή συνεχίζονται κανονικά. Με αυτόν τον τρόπο, λένε οι επικριτές, οι ισραηλινές περιστερές καταφέρνουν να κερδίσουν τον θαυμασμό του εξωτερικού κόσμου, Εβραίων και μη Εβραίων, για την ομορφιά και την ευαισθησία της συνείδησής τους, παρότι η στάση της χώρας τους, και του στρατού της –του οποίου τη στολή φορούν– δεν αλλάζει. Από αυτή την άποψη, ο φιλελεύθερος σιωνιστής είναι περισσότερο επαίσχυντος από τον σκληροπυρηνικό εξάδελφό του εθνικιστή, διότι, σε αντίθεση με τον τελευταίο, επιμένει να είναι χορτάτος αλλά και να έχει την πίτα ολόκληρη. Μια τέτοια κατηγορία μπορεί να εκτοξευθεί κατά του Σαβίτ – και έχει εκτοξευθεί. Θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι το κεφάλαιό του για τη Γάζα ικανοποιεί τον τυπικό ορισμό τού «πυροβολώντας και κλαίγοντας». Θα ήταν όμως μια επιπόλαιη απόκριση στην ευρύτερη ιστορία που αφηγείται το βιβλίο, μια ιστορία στην οποία ακόμη και το ίδιο το βιβλίο μπορεί τελικά να παίξει ρόλο. 3. Το ύστατο ερώτημα που οι αριστεριστές αντίπαλοι του σιωνισμού αρέσκονται να εξαπολύουν κατά των φιλελεύθερων σιωνιστών, το ερώτημα που οι πρώτοι πιστεύουν ότι οι δεύτεροι δεν μπορούν να απαντήσουν, είναι, για να χρησιμοποιήσω τη διατύπωση του Φίνκελσταϊν, το εξής: «Πώς δικαιολογεί κανείς την εθνοκάθαρση;». Εάν είσαι φιλελεύθερος, υπέρμαχος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, πώς μπορείς να δικαιολογήσεις την εκδίωξη και τον ξεριζωμό που υπέστησαν οι Παλαιστίνιοι το 1948, όταν γεννήθηκε το Ισραήλ; Η απάντηση του Σαβίτ δίνεται στα δύο κεφάλαια που βρίσκονται στο μέσο του βιβλίου. Πρώτο συναντάμε το κεφάλαιο με τίτλο «Λύδδα, 1948», μια σχολαστικά δομημένη περιγραφή των τριών ημερών του Ιουλίου, όταν οι στρατιώτες του νέου ισραηλινού στρατού εκκένωσαν την πόλη από τους Παλαιστίνιους κατοίκους της και, σύμφωνα με τον Σαβίτ, σκότωσαν περισσότερους από τριακόσιους πολίτες εν ψυχρώ και αδιάκριτα. Συνδυάζοντας τις μαρτυρίες εκείνων που διέπραξαν τις δολοφονίες, ο Σαβίτ συμπεραίνει ότι «ο σιωνισμός διέπραξε μια σφαγή». Ήταν αυτό ακριβώς το κεφάλαιο, το αδιάσειστα και ιατροδικαστικά τεκμηριωμένο, που τόσο δοκίμασε τον Ίζι Λήμπλερ στην κριτική που δημοσίευσε στην Jerusalem Post. Όπως θα δούμε, και μόνο το γεγονός της εκτενούς περιγραφής τέτοιων βάναυσων γεγονότων σημαίνει ότι παίρνεις θέση, ωστόσο ο Σαβίτ δεν διστάζει να θίξει και το θέμα της δικαιολόγησης τούτων των ενεργειών. Πρώτον, αποδέχεται σιωπηρά αυτό που οι αντισιωνιστές εδώ και καιρό υποστηρίζουν: ότι η τελική εκτόπιση των Παλαιστινίων συνεπαγόταν λογικά και εξ αρχής από το σιωνιστικό σχέδιο, ότι δεν μπορούσε να γίνει αλλιώς. Το πρόβλημα ήταν πως η γενέθλια γη των Εβραίων δεν ήταν άδεια. Όπως ανέφεραν οι δύο ραβίνοι, τους οποίους το πρώτο σιωνιστικό συνέδριο του Τέοντορ Χερτσλ στη Βιέννη έστειλε στην Παλαιστίνη σαν τους βιβλικούς κατασκόπους, που έμπαιναν για πρώτη φορά στη Χαναάν: «Η νύφη είναι όμορφη αλλά είναι παντρεμένη με άλλον». Ο Σαβίτ φαίνεται να αποδέχεται σαν προφανές το γεγονός ότι η Παλαιστίνη δεν θα μπορούσε να γίνει πατρίδα των Εβραίων, αν οι Παλαιστίνιοι δεν έχαναν τα σπίτια τους στη γη της Παλαιστίνης: «Εάν ο σιωνισμός έπρεπε να επικρατήσει, η Λύδδα δεν θα μπορούσε να υπάρξει. Εάν η Λύδδα έπρεπε να υπάρξει, ο σιωνισμός δεν θα μπορούσε να επικρατήσει». Σημαίνει άραγε αυτό ότι ο Σαβίτ πιστεύει πως το μακελειό στη Λύδδα ήταν δικαιολογημένο; Αποφεύγει να δώσει μια άμεση απάντηση. Το ερώτημα είναι «πολύ μεγάλο για να το αντιμετωπίσω»· είναι μια «πραγματικότητα που δεν μπορώ να ελέγξω». Ωστόσο, δεν θα ακολουθήσει τους ανθρωπιστές ισραηλινούς φιλελεύθερους των τελευταίων ετών που καταδικάζουν ό,τι έκαναν οι Ισραηλινοί στη Λύδδα αλλά απολαμβάνουν τους καρπούς των πράξεών τους. … Αν χρειαστεί, θα σταθώ δίπλα στους κολασμένους. Γιατί γνωρίζω πως αν δεν ήταν αυτοί, το Κράτος του Ισραήλ δεν θα είχε γεννηθεί. … Αυτοί έκαναν τη βρώμικη, ρυπαρή δουλειά που δίνει τη δυνατότητα στον λαό μου, στον εαυτό μου, στην κόρη μου και στους γιους μου να ζήσουν. Η στάση αυτή υποστηρίζεται, πάλι σιωπηρά, από όσα ακολουθούν. Το κεφάλαιο μετά τη Λύδδα έχει τίτλο «Στεγαστικός Οικισμός, 1957», και περιγράφει ένα σικούν, μια μικρή γειτονιά στα προάστια του Τελ Αβίβ που έγινε η νέα εστία μιας ομάδας επιζησάντων του Ολοκαυτώματος. Ο Σαβίτ παραθέτει, διεξοδικά και χωρίς διακοπές, τις βασανιστικές παιδικές εμπειρίες τριών διαπρεπών Ισραηλινών: του συγγραφέα Άαρον Άπελφελντ, του πρώην Ανώτατου Δικαστή Άαρον Μπαράκ και του καθηγητή Ζέεβ Στέρνχαλ (τον οποίο ο Σαβίτ αποκαλεί «ένδοξο πολιτικό ακτιβιστή κατά του ισραηλινού φασισμού») – όλοι τους βίωσαν τη λαίλαπα του Ολοκαυτώματος πριν φτάσουν στο Ισραήλ. Η παράθεση των δύο αυτών κεφαλαίων αποκαλύπτει αυτό που θέλει να επισημάνει ο Σαβίτ. Υπενθυμίζει στον αναγνώστη γιατί οι Εβραίοι κατέληξαν να πιστεύουν με τόση σπουδή και ζήλο ότι ένα κράτος, ένα καταφύγιο, ήταν αναγκαίο. Στην πραγματικότητα, τόσο οι ιέρακες σιωνιστές όσο και οι αντισιωνιστές αντιπαθούν αυτή τη γραμμή σκέψης. Οι πρώτοι φοβούνται ότι αποδυναμώνει τις εβραϊκές διεκδικήσεις στην Παλαιστίνη, αν θεωρηθεί ότι αυτές προκύπτουν όχι από έναν δεσμό χιλιετιών με τη Γη του Ισραήλ, αλλά απλά από την ανάγκη για ένα μεταπολεμικό καταφύγιο. Οι δεύτεροι τη βλέπουν σαν ένα είδος ισχυρού ηθικού χαρτιού, σχεδιασμένου να βάζει τέλος σε κάθε επιχείρημα. Παρ’ όλα αυτά ο Σαβίτ ορθά θίγει το θέμα, διότι η εμπειρία του Ολοκαυτώματος πράγματι έπεισε τους Εβραίους στην Παλαιστίνη και εκτός αυτής ότι ένα Εβραϊκό κράτος ήταν απολύτως αναγκαίο. Ο Τζούντις, του οποίου η άποψη διαφέρει σημαντικά από εκείνη του Σαβίτ, έρχεται να το επιβεβαιώσει όταν παραθέτει τα λόγια του διπλωμάτη Μαρκ Έθριτζ προς τον πρόεδρο Τρούμαν: «οι Εβραίοι πίστευαν πως είχαν παρά τρίχα γλιτώσει… τον αφανισμό». Ο Τζούντις αναφέρει ότι οι περισσότεροι από τους Μεταρρυθμιστές Εβραίους που το 1942 είχαν ιδρύσει το Αμερικανικό Συμβούλιο για τον Ιουδαϊσμό –το οποίο και ηγήθηκε στον αγώνα κατά της αμερικανικής υποστήριξης για ένα εβραϊκό κράτος–, άλλαξαν ριζικά τη θέση τους όταν έμαθαν για τον τρόμο των Ναζί. «Αφότου ήρθαν στην επιφάνεια αναφορές για το Ολοκαύτωμα, πολλοί από αυτούς εναγκαλίσθηκαν τον σιωνισμό ως τη μόνη εναλλακτική λύση για τους εκτοπισμένους Εβραίους της Ευρώπης». Τούτη η εμπειρία Εβραίων, πρώην αναποφάσιστων σε ό,τι αφορούσε την προοπτική ενός εβραϊκού κράτους, που έπαψαν να έχουν αμφιβολίες μετά το Ολοκαύτωμα, ήταν σχεδόν καθολική στον εβραϊκό κόσμο. Έγινε σαφές ότι οι Εβραίοι χρειάζονταν μια χώρα όπου, ακόμη κι αν η ασφάλειά τους δεν ήταν σε καμία περίπτωση εγγυημένη, θα είχαν, τουλάχιστον, τη δυνατότητα να υπερασπίζονται τον εαυτό τους. Wafa Hourani, Καλάντια 2087, εγκατάσταση μικτής τεχνικής, 2009. Ο καλλιτέχνης φαντάζεται ένα στρατόπεδο προσφύγων εκατό χρόνια μετά την πρώτη Ιντιφάντα. Ωστόσο, το να πιστεύεις ότι μια εβραϊκή πατρίδα αποτελούσε ηθική αναγκαιότητα δεν είναι ίδιο με το να πιστεύεις ότι ο εκτοπισμός των Παλαιστινίων ήταν λογικά αναπόφευκτος. Οι δύο αυτές απόψεις δεν συνδέονται μεταξύ τους. Το βασικό επιχείρημα του Τζούντις είναι ότι τα πράγματα θα μπορούσαν τελικά να έχουν εξελιχθεί διαφορετικά, αν ο Τρούμαν ακολουθούσε το ένστικτό του για ισότιμη αντιμετώπιση Εβραίων και Αράβων και υποστήριζε τον σιωνισμό του Εχάντ Α’άμ και των οπαδών του, ο οποίος ζητούσε τη δημιουργία ενός κράτους δύο εθνών στην Παλαιστίνη. Το ότι δεν το έπραξε, διατείνεται ο Τζούντις, οφείλεται στις ισχυρές πιέσεις του αμερικανικού σιωνισμού: ο ραβίνος Άμπα Χιλέλ Σίλβερ, ο Στίβεν Γουάις και άλλοι άσκησαν ισχυρότατες πιέσεις στον πρόεδρο ώστε να πάρει το μέρος της εβραϊκής πλευράς σε βάρος της παλαιστινιακής. Αυτό το τελευταίο επιχείρημα φέρνει στον νου τις σύγχρονες αντιπαραθέσεις σχετικά με το «ισραηλινό λόμπι», συμπεριλαμβανομένης της κατακραυγής που ξεσήκωσε το βιβλίο των Στίβεν Γουόλτ και Τζον Μερσάιμερ για το θέμα, γι’ αυτό και ο Τζούντις έχει επίσης κατηγορηθεί ότι αναπαράγει χρόνια στερεότυπα για την υπερβολική δύναμη των Εβραίων. Κι όλα αυτά τείνουν να επισκιάσουν την προσπάθειά του να βγάλει απ’ την αφάνεια εκείνες τις τάσεις μέσα στον σιωνισμό που θέλουν ένα κράτος δύο εθνών. Η συμβατική άποψη είναι ότι το όραμα του Εχάντ Α’άμ και του βρετανικού εβραϊκού κινήματος που ενέπνευσε –το οποίο περιλάμβανε τους Γιούντα Μάγκνες, Μάρτιν Μπούμπερ, Εριέττα Σολντ και τον Γκέρσομ Σόλεμ μεταξύ άλλων– ήταν απίστευτα ουτοπικό και καταδικασμένο να αποτύχει, ότι ήταν μοιραίο οι δύο λαοί να βρίσκονται πάντοτε σε σύγκρουση. Ο Τζούντις δεν δέχεται αυτή την άποψη, κι επιμένει ότι ο Τρούμαν θα μπορούσε να έχει χρησιμοποιήσει τη δύναμη των ΗΠΑ για να επιβάλει τη λύση των δύο εθνών στην Παλαιστίνη. Άλλοι, συμπεριλαμβανομένου του πολιτικού επιστήμονα Τζέρομ Σλέιτερ, υποστηρίζουν ότι το κράτος των δύο εθνών δεν ήταν ο μόνος τρόπος με τον οποίο η εκδίωξη και ο εκτοπισμός θα μπορούσαν να έχουν αποφευχθεί.[2] Ο Σλέιτερ αναφέρεται σε σχέδια που κυκλοφορούσαν εκείνη την εποχή για εθελοντική μετακίνηση των Αράβων, σε συνδυασμό με σημαντικές οικονομικές αποζημιώσεις, οι οποίες θα μπορούσαν να καταστήσουν εφικτή τη δημιουργία ενός εβραϊκού κράτους χωρίς τις κτηνωδίες που ακολούθησαν. Όλα αυτά θα έπρεπε να είναι σημαντικά ζητήματα για τους φιλελεύθερους σιωνιστές, διότι αυτοί είναι που αμφισβητούν, τουλάχιστον, την ιδέα ότι ο βίαιος εκτοπισμός ήταν αναπόφευκτος και εγγενής στο εγχείρημα των σιωνιστών. Με την ψυχρή γλώσσα της λογικής, υποστηρίζουν ότι οι σφαγές όπως εκείνη στη Λύδδα δεν ήταν υποχρεωτικά αναγκαίες. Κι ο Σαβίτ δεν εξετάζει τούτα τα εναλλακτικά ενδεχόμενα· αν το έκανε, μπορεί να κλονιζόταν η βεβαιότητά του ότι αν δεν υπήρχαν οι «κολασμένοι» της Λύδδας, το κράτος του Ισραήλ δεν θα είχε γεννηθεί. 4. Ενώ οι επικριτές από τα αριστερά έχουν στοχεύσει τα συμπεράσματα που ο Σαβίτ εξάγει από τη Λύδδα, το γεγονός ότι αναφέρει την ιστορία αυτής της σφαγής, σε συνδυασμό με τον τρόπο με τον οποίο την αναφέρει, είναι από μόνο του σημαντικό. Με το κεφάλαιο αυτό παίρνει ουσιαστικά θέση εναντίον των πρώτων σιωνιστών και επιμένει να βλέπει ό,τι αυτοί δεν έβλεπαν. Σε αυτό ο Σαβίτ και ο Τζούντις συμφωνούν: οι ιδρυτές του σιωνισμού έπασχαν από επιλεκτική τύφλωση, ανίκανοι ή απρόθυμοι να καταγράψουν αυτό που βρισκόταν μπροστά στα μάτια τους: ένας άλλος λαός στη Γη του Ισραήλ. Ο Σαβίτ ανασυνθέτει στη μνήμη του το ταξίδι που έκανε το 1897 στην Παλαιστίνη ο προπάππους του, ο ευκατάστατος βρετανός τζέντλεμαν και ρομαντικός του σιωνισμού Χέρμπερτ Μπέντγουιτς. Άραβες λιμενεργάτες τον προσέχουν στην Γιάφα· Άραβας τον περιμένει στο ξενοδοχείο του· Άραβες χωρικοί βρίσκονται παντού. Αλλά δεν αφήνουν κανένα ίχνος. «Ο προπάππους μου δεν βλέπει, γιατί νιώθει την ανάγκη να μην βλέπει», γράφει ο Σαβίτ. «Δεν βλέπει, γιατί αν δει θα πρέπει να επιστρέψει». Από αυτή την άποψη, ο Μπέντγουιτς αποτελούσε τον κανόνα. Είναι πασίγνωστο ότι πάμπολλοι από τους πρώτους σιωνιστές είχαν ένα τυφλό σημείο στην όρασή τους όταν έστρεφαν το βλέμμα τους στον γηγενή πληθυσμό της Παλαιστίνης. Ήταν πρόθυμοι να αποδεχθούν τον μύθο μιας γης χωρίς λαό, για έναν λαό χωρίς γη. (Όσοι πίστευαν σε ένα κράτος δύο εθνών αποτελούσαν εξαίρεση, ανάμεσά τους, παρεμπιπτόντως, ο γιος του Χέρμπερτ Μπέντγουιτς, Νόρμαν, γενικός εισαγγελέας στην Παλαιστίνη, εντεταλμένος των Βρετανών). Λιγότερο γνωστό είναι ότι οι Αμερικανοί εραστές της Σιών είχαν επίσης μυωπική όραση. Ο Τζούντις σαστίζει από το γεγονός ότι άνδρες με άψογα φιλελεύθερα διαπιστευτήρια απέτυχαν να δουν το προφανές. Ο Στίβεν Γουάις ήταν ιδρυτής της Αμερικανικής Ένωσης Ατομικών Ελευθεριών (ACLU) και της Εθνικής Ένωσης για την Πρόοδο των Εγχρώμων (NAACP), όμως, όπως οι έτεροι φιλελεύθεροι σιωνιστές, «αγνοούσε τα δικαιώματα των Αράβων της Παλαιστίνης». «Δεν γνώριζαν σχεδόν τίποτα για την Αραβική Παλαιστίνη», γράφει ο Τζούντις. Ήταν άνθρωποι της εποχής τους, αν όχι του προηγούμενου αιώνα. Τον Νοέμβριο του 1929, ο Μπράνταϊς έγραφε: «Η κατάσταση μου θυμίζει εκείνη που επικρατούσε στην Αμερική, όταν οι άποικοι που ίδρυσαν την Αποικία του Κόλπου της Μασαχουσέτης έπρεπε να προστατευθούν από τους Ινδιάνους». Στο ίδιο το Ισραήλ, η άρνηση δεν έχει παρέλθει. Αντιθέτως, ο Σαβίτ υποστηρίζει ότι η χώρα του είναι χτισμένη πάνω σε διαδοχικά στρώματα άρνησης. Η προφανέστερη μορφή άρνησης έχει φυσική υπόσταση – ισραηλινά χωριά χτισμένα πάνω στα ερείπια περιοχών που πριν από εβδομήντα χρόνια ήταν παλαιστινιακές, με τα ονόματά τους διαγραμμένα: Τούτη η άρνηση είναι εκπληκτική. Το γεγονός ότι επτακόσιες χιλιάδες άνθρωποι έχασαν τα σπίτια τους και την πατρίδα τους απλά παραβλέπεται. Η Ασντούντ γίνεται Ασντόντ, η Ακίρ γίνεται Εκρόν, η Μπασίτ γίνεται Ασέρετ, η Ντάνιαλ γίνεται Ντάνιελ, η Γκιμζού γίνεται Γκάμζου, η Χαντίτα γίνεται Χαντίντ. Και φυσικά η Λύδδα έγινε Λοντ, έδρα του αεροδρομίου Μπεν Γκουριόν. Ο Σαβίτ υποστηρίζει στη συνέχεια ότι δεν ήταν μόνο οι προ του 1948 Παλαιστίνιοι που έπεσαν θύματα αυτής της τάσης των Ισραηλινών να ξεχνούν. Οι επιζήσαντες από το Ολοκαύτωμα με τους οποίους μίλησε, αν δεν αποσιωπήθηκαν, σχεδόν δεν ακούσθηκαν, και οι εμπειρίες τους στριμώχτηκαν κάτω από την επιφάνεια απ’ όπου δεν μπορούσαν να ενοχλήσουν την προέλαση της ισραηλινής προόδου. Περιγράφει επίσης τη μοίρα των μισραχίμ, των Εβραίων από Αραβικές περιοχές, που ήρθαν στο Ισραήλ και έχασαν τα έθιμα, την κληρονομιά και την περηφάνια τους – οι παραδόσεις τους απορρίφθηκαν ως οπισθοδρομικές και επονείδιστα μεσανατολικές. Και συμπεραίνει ότι μια χώρα αποφασισμένη να σφυρηλατήσει και να ενώσει ένα νέο έθνος δεν είχε χρόνο να κοιτάξει πίσω. Αυτό όμως που απασχολεί τον Σαβίτ είναι η σκόπιμη αμνημοσύνη απέναντι στους πρώτους κατοίκους της περιοχής. Στόχος του δεν γίνονται μόνο η αρχαίοι προπάτορές του, αλλά οι άμεσοι πρόγονοί του: οι ηγέτες του φιλειρηνικού κινήματος του Ισραήλ. Τους εγκαλεί γιατί εστιάζουν στην κληρονομιά του 1967 και τις κατεχόμενες περιοχές, γιατί τρέφουν την ψευδαίσθηση ότι αν το Ισραήλ διόρθωνε τούτο το λάθος και αποσυρόταν από τις κατεχόμενες περιοχές, τότε θα ακολουθούσε η αρμονική διευθέτηση του ζητήματος. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Σαβίτ υπερασπίζεται με τον οποιονδήποτε τρόπο την κατοχή. Απεναντίας, επιθυμεί διακαώς να λήξει, δηλώνοντας ότι οι εποικισμοί στη Δυτική Όχθη είναι ένα ισραηλινό λάθος καταστροφικών διαστάσεων. Δεν αναφέρεται σε λεπτομέρειες ούτε παραθέτει κάποιον χάρτη, αλλά είναι ξεκάθαρο ότι υποστηρίζει την πλειοψηφική διεθνή γνώμη που ζητά την αποχώρηση των Ισραηλινών από τα κατεχόμενα εδάφη και την επαναφορά σε μια προσαρμοσμένη εκδοχή των συνόρων του 1967. Η διαφορά του με τους πρώην συντρόφους του στο φιλειρηνικό κίνημα είναι ότι πλέον δεν πιστεύει πως μια τέτοια κίνηση θα φέρει την ειρήνη: «Δεν θα έπρεπε να είχαμε υποσχεθεί ποτέ στον εαυτό μας ειρήνη ούτε να υποθέτουμε ότι η ειρήνη είναι κοντά. Θα έπρεπε να είμαστε αρκετά μετρημένοι ώστε να υποστηρίζουμε πως η κατοχή πρέπει να λήξει ακόμη κι αν το τέλος της κατοχής δεν σημαίνει και το τέλος της διαμάχης». Εξυπακούεται από μια τέτοια άποψη πως το Ισραήλ δεν χρειάζεται να περιμένει μια συμφωνία με τους Παλαιστινίους για να χαράξει σύνορα και, όπως το θέτει ο Σαβίτ, «σταδιακά και προσεκτικά να αποσυρθεί πίσω από αυτά τα νέα σύνορα». Συμφωνεί με τον ίδιο τον Νταβίντ Μπεν-Γκουριόν, ο οποίος, αμέσως μετά τον πόλεμο του 1967, πρότεινε να επιστρέψει το Ισραήλ μονομερώς τις περιοχές που είχε μόλις καταλάβει (εκτός από την Ιερουσαλήμ). Με αυτή τη λογική, η πρόσφατη αποτυχία της ειρηνευτικής διαδικασίας του Τζον Κέρι, ή το ξέσπασμα βίας μετά την απαγωγή και δολοφονία τριών Ισραηλινών εφήβων τον Ιούνιο, δεν είναι απαραίτητο να καθυστερήσουν μια μονομερή κίνηση. Χωρίς να τρέφει καμία ψευδαίσθηση για την ειρήνη, το Ισραήλ μπορεί από μόνο του να εκκινήσει το πιο πρακτικό εγχείρημα της απόσυρσης από τις κατεχόμενες περιοχές. Ο Σαβίτ εξηγεί με σαφήνεια γιατί μια τέτοια απόσυρση περίπου στις συνοριακές γραμμές του 1967 δεν θα φέρει ειρήνη: Γιατί στην καρδιά του ζητήματος δεν είναι το 1967 αλλά η ίδια η γέννηση του Ισραήλ το 1948. Κάνοντας μια απροκάλυπτη επιλογή, επισκέπτεται τη Χούλντα, το κιμπούτς όπου για δεκαετίες έζησε ο πνευματικός ηγέτης του κινήματος «Ειρήνη Τώρα», ο συγγραφέας Άμος Οζ. Την ίδια ονομασία έφερε επίσης και το γειτονικό αραβικό χωριό. Τον Απρίλιο του 1948, το χωριό κατελήφθη, τα σπίτια του καταστράφηκαν, τα χωράφια του λεηλατήθηκαν, και το μεγαλύτερο μέρος του τελικά απορροφήθηκε από το ομώνυμο κιμπούτς. Είναι η Χούλντα, ηλίθιε. Όχι η Όφρα (στη Δυτική Όχθη), αλλά η Χούλντα, λέω στον εαυτό μου. Η Όφρα ήταν ένα λάθος, μια εκτροπή, μια τρέλα. Αλλά, θεωρητικά, για την Όφρα μπορεί να βρεθεί λύση. Στη Χούλντα όμως βρίσκεται η ουσία του θέματος. Η Χούλντα είναι αυτό για το οποίο γίνεται τελικά η σύγκρουση. Βέβαια, ο Σαβίτ δεν είναι ο πρώτος που στοχάζεται την πραγματικότητα του 1948. Παραθέτει ένα απόσπασμα από τον περίφημο ειλικρινή επικήδειο λόγο που εκφώνησε το 1956 ο Μοσέ Νταγιάν και ήταν ομοίως ξεκάθαρος: «Μετατρέψαμε τα εδάφη και τα χωριά τους, όπου αυτοί και οι πρόγονοί τους ζούσαν παλαιότερα, σε πατρίδα μας». Ο Σαβίτ ακολουθεί επίσης το παράδειγμα που έθεσαν στις δεκαετίες του ’80 και του ’90 οι «νέοι ιστορικοί» του Ισραήλ, οι οποίοι ξεσκόνισαν τα αρχεία και έφεραν στην επιφάνεια τα θαμμένα γεγονότα της εκδίωξης των Παλαιστινίων από τους Ισραηλινούς. Ο Σαβίτ όμως έχει την ευκαιρία να εισακουστεί όπως δεν εισακούστηκαν οι προηγούμενοι μελετητές. Ενώ ορισμένοι νέοι ιστορικοί αυτοχαρακτηρίζονταν αντισιωνιστές και άλλοι μετασιωνιστές, ο Σαβίτ είναι γόνος της σιωνιστικής αριστοκρατίας. Η θέση του για το Ιράν και για άλλα θέματα τον εντάσσει ξεκάθαρα στο ισραηλινό κυρίαρχο ρεύμα. Ωστόσο στο βιβλίο του όχι μόνο αποκηρύσσει την μετά το 1967 κατοχή, αλλά εμπλέκεται συναισθηματικά και με τα γεγονότα που για τους Παλαιστινίους αποτελούν την νάκμπα, την καταστροφή του 1948. Επιπλέον, το Ισραήλ και ιδιαιτέρως οι υποστηρικτές του στην εβραϊκή διασπορά μπορεί να είναι πρόθυμοι να αποδεχθούν τις αλήθειες αυτές από τον Σαβίτ με έναν τρόπο που θα τις αρνούνταν από πρόσωπα όπως ο Νόρμαν Φίνκελσταϊν. Γράφοντας όχι μόνο ως φιλελεύθερος αλλά και ως σιωνιστής, ο Σαβίτ ξεκαθαρίζει ότι η κριτική του εκφράζεται από μέσα κι όχι απ’ έξω. Αναφέρει την οικογενειακή ιστορία των ατόμων με τα οποία μιλάει, είτε συμφωνεί είτε διαφωνεί, παρέχοντας έτσι ένα υπόβαθρο στις απόψεις τους που αναπόφευκτα τους εξανθρωπίζει. Δεν στέκεται απ’ έξω, παρατηρώντας χαιρέκακα την κακοτυχία του Ισραήλ, αλλά αντιθέτως συμμετέχει σε αυτήν. Αυτό γίνεται ξεκάθαρο στα κεφάλαια όπου εξυμνεί τους θριάμβους του Ισραήλ, το εκπληκτικό επίτευγμα της απορρόφησης των κυμάτων των μεταναστών και τον ραγδαία αναπτυσσόμενο τομέα υψηλής τεχνολογίας. Οι έπαινοι αυτοί εξοργίζουν τους αντισιωνιστές, αλλά δίνουν στον Σαβίτ πολύ πιο ισχυρή φωνή απ’ ό,τι αυτοί θα μπορούσαν ποτέ να αποκτήσουν, τουλάχιστον αν στόχος είναι η αλλαγή της ισραηλινής κοινής γνώμης – που θα έπρεπε να είναι, για εκείνους που θέλουν να επιφέρουν την αλλαγή και να θέσουν τέρμα στη διαμάχη και όχι απλά να κερδίζουν πόντους στις αντιπαραθέσεις στο Twitter. Ίσως να πρόκειται για αδυναμία τους, αλλά οι Εβραίοι συνήθως ακούνε αυτούς που επιχειρηματολογούν από το εσωτερικό και όχι από το εξωτερικό. Μάρτυρας η διάκριση ανάμεσα στον σοφό και τον κακό γιο που γίνεται στο κείμενο Αγκαντά, το οποίο διαβάζεται στο τραπέζι της τελετής του Σέdερ.[3] Τεχνικά, το μόνο που τους χωρίζει είναι η γραμματική διαφορά μεταξύ πρώτου και δεύτερου προσώπου. Τι σημαίνει αυτό για σένα, ρωτά ο κακός γιος· τι σημαίνει αυτό για εμάς, ρωτά ο σοφός γιος. Αυτή όμως η διάκριση κάνει όλη τη διαφορά. Αυτή η αντίθεση στο ύφος μπορεί να είναι ο λόγος για τον οποίο ο Τζούντις δέχθηκε τα πυρά από τους ίδιους εκείνους συγγραφείς που εξέφρασαν αφειδώς επαίνους για τον Σαβίτ, μεταξύ αυτών και ο Λίον Βάιζελτιρ. Το βιβλίο του Τζούντις χαρακτηρίζεται από ακρίβεια, στηρίζεται σε καλές πηγές και διατυπώνει καλά επιχειρήματα, ενώ ο ίδιος διαθέτει τα δικά του σιωνιστικά διαπιστευτήρια (θέλησε να πολεμήσει ως εθελοντής για το Ισραήλ το 1967 αλλά ήταν πολύ αργά). Όμως κάποιες στιγμές η πρόζα του χτυπά τη λάθος νότα, λες και ενδιαφέρεται λιγότερο να μεταπείσει τους Εβραίους και περισσότερο να εκθέσει τις ηθικές αποτυχίες τους. Με δεδομένη τη θέση του ότι οι Αμερικανοί Εβραίοι έχουν κάνει, και μπορούν να κάνουν, τη διαφορά στην ισραηλινοπαλαιστινιακή διαμάχη, θα μπορούσε να είχε κάνει περισσότερα για να τους πείσει και λιγότερα για να τους αποξενώσει. Αυτός είναι ίσως τελικά ο ρόλος τού πολλάκις χλευασμένου φιλελεύθερου σιωνιστή. Μπορεί λόγω θέσεως να ασκήσει μεγαλύτερη επίδραση στη σιωνιστική γνώμη, συμπεριλαμβανομένης της ισραηλινής. Ο Φίνκελσταϊν κλείνει τον φιλιππικό του κατά του Σαβίτ δηλώνοντας ότι, παρά το «προπατορικό αμάρτημα» της δημιουργίας του, η μοίρα του Ισραήλ δεν είναι χαραγμένη στην πέτρα. Μπορεί να κάνει ένα πρώτο βήμα προς τον τερματισμό αφήνοντας πίσω το παρελθόν, και ίσως προς τη συμφιλίωση, με μια «επίσημη αναγνώριση των όσων συνέβησαν το 1948». Το να έχει γράψει ένας Ισραηλινός πατριώτης, βαθιά αφοσιωμένος στη χώρα του όπως ο Σαβίτ, αυτό το δυνατό, περίπλοκο, ενδιαφέρον βιβλίο και να έχει λάβει για αυτό επαίνους και επιδοκιμασίες αποτελεί αναμφίβολα πρόοδο προς αυτόν τον σκοπό. Το παραπάνω άρθρο είχε σταλθεί για δημοσίευση στις 11 Ιουλίου, πριν αρχίσουν οι συγκρούσεις στη Γάζα και δημοσιεύθηκε στο τεύχος της 18ης Αυγούστου 2014. Η ακόλουθη ανάρτηση του Τζόναθαν Φρήντλαντ για την κρίση στη Γάζα δημοσιεύθηκε στο NYRblog στις 26 Ιουλίου 2014. 5. Ο φιλελεύθερος Σιωνισμός μετά τη Γάζα Οι φιλελεύθεροι σιωνιστές δεν είναι ποτέ περισσότερο διχασμένοι από τότε που το Ισραήλ βρίσκεται σε πόλεμο. Λίγες μέρες αφότου έστειλα το άρθρο μου για τον Άρι Σαβίτ και τους ομοϊδεάτες του φιλελεύθερους σιωνιστές στην επιθεώρηση The New York Review, η ακατάπαυστη ένταση μεταξύ του Ισραήλ και των Παλαιστινίων εξελίχθηκε σε βίαιη αναμέτρηση και, τελικά, σε πόλεμο στη Γάζα – πρόκειται για την τρίτη τέτοια στρατιωτική σύρραξη μέσα σε πέντε χρόνια. Για τους φιλελεύθερους σιωνιστές αυτές οι περίοδοι θέτουν σε δοκιμασία τη διττή φύση της στάσης τους, ορισμένοι θα έλεγαν ακόμη και ότι την καταστρέφουν. Το ίδιο συνέβη και με αυτό που οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις ονόμασαν Επιχείρηση Προστατευτική Αιχμή – μια μεγάλης κλίμακας κινητοποίηση η οποία, όταν στις 26 Ιουλίου συμφωνήθηκε μια εικοσιτετράωρη «ανθρωπιστική εκεχειρία», είχε φτάσει τη δέκατη ένατη μέρα της. Οι φιλελεύθεροι σιωνιστές βρέθηκαν αντιμέτωποι και με τις δύο πλευρές ακόμη και κατά τη διάρκεια των ζοφερών γεγονότων που οδήγησαν σε αυτό το επεισόδιο, αλλάζοντας άποψη κάθε μέρα, ακόμη και κάθε ώρα. Φυσικά, όπως όλοι, καταδίκασαν τη βάναυση απαγωγή τριών Ισραηλινών εφήβων από τη Δυτική Όχθη τον Ιούνιο, μια ενέργεια για την οποία αμέσως κατηγορήθηκε η ηγεσία της Χαμάς (εσφαλμένα, όπως αποδείχθηκε αργότερα: η απαγωγή ήταν στην πραγματικότητα έργο ενός τοπικού «μοναχικού κυττάρου», που ενήργησε χωρίς εξουσιοδότηση). [Σημ. ARB: Ο συγγραφέας εδώ έκανε εσφαλμένη υπόθεση. Όπως δήλωσε ο Σάλαχ ελ-Αρούρι, ανώτατο στέλεχος της Χαμάς: «Πρόκειται για μια ηρωική πράξη των λόχων της Αζ-α Ντιν ελ Κάσεμ (στρατιωτικής πτέρυγας της Χαμάς)».[4] Η δήλωσή του έγινε σε συνέδριο που οργάνωσε η Παγκόσμια Ένωση Μουσουλμάνων Θρησκευτικών Διδασκάλων στην Τουρκία, στις 21 Αυγούστου. Την επομένη, ο αρχηγός της πολιτικής πτέρυγας της Χαμάς στο εξωτερικό, Χάλεντ Μάσαλ, παραδέχθηκε ότι η Χαμάς απήγαγε τους τρεις νέους, προβάλλοντας την δικαιολογία ότι αυτοί που τους απήγαγαν δεν είναι μέλη της πολιτικής πτέρυγας της Χαμάς αλλά της στρατιωτικής πτέρυγας!]. Κάποιοι όμως βρέθηκαν σε σύγχυση τις δύο επόμενες εβδομάδες κατά τη διάρκεια της ισραηλινής επιχείρησης για τον εντοπισμό των μαχητών της Χαμάς, η οποία ονομάστηκε από πολλούς «κούρεμα του γκαζόν», μεταξύ άλλων και γιατί πολλοί Παλαιστίνιοι πολίτες σκοτώθηκαν κατά τη διαδικασία. Εντούτοις, ήταν πολύ δύσκολο να ασκήσει κανείς δημοσίως κριτική, διότι η επιχείρηση διεξήχθη υπό το πρόσχημα της αναζήτησης των τριών αγνοούμενων εφήβων, οι οποίοι είχαν πλέον εξελιχθεί σε αντικείμενο μιας εκστρατείας που κινητοποίησε την παγκόσμια εβραϊκή διασπορά: #BringBackOurBoys. Dia Al-Azzawi, Εικόνα της Ανατολής, 1986, γλυπτό, ακρυλικό και χαρτόνι μακέτας. Ελάχιστοι από όσους συμμετείχαν στην εκστρατεία γνώριζαν ότι στην πραγματικότητα οι ισραηλινές αρχές είχαν εξακριβώσει από την αρχή ότι τα αγόρια ήταν νεκρά και απέκρυπταν αυτή την πληροφορία από το κοινό. Όπως ήταν φυσικό, οι φιλελεύθεροι σιωνιστές καταδίκασαν την απάντηση της Χαμάς στο κούρεμα του γκαζόν στη Δυτική Όχθη –δηλαδή την εκτόξευση ρουκετών από τη Γάζα στο νότιο Ισραήλ–, αλλά ήλπιζαν ότι η αντίδραση της κυβέρνησης του Βενιαμίν Νετανιάχου θα ήταν συγκρατημένη. Και φυσικά, όταν τελικά ανακαλύφθηκαν τα πτώματα των εφήβων, εξέφρασαν την αλληλεγγύη τους στο Ισραήλ που κήρυττε εθνικό πένθος. Όταν όμως ακολούθησε η εκδικητική απαγωγή και δολοφονία ενός Παλαιστίνιου εφήβου από Εβραίους εξτρεμιστές στην Ανατολική Ιερουσαλήμ, ο οποίος αναγκάστηκε από τους απαγωγείς του να πιει βενζίνη ώστε στη συνέχεια να λαμπαδιάσει, τρομοκρατήθηκαν από τη φρίκη που είχε αρχίσει να ξεσπάει. Αυτή η διαρκής διττή στάση –η υπεράσπιση του Ισραήλ συνδυασμένη με τον τρόμο μπροστά στην παραβίαση των φιλελεύθερων αξιών– γινόταν απλά πιο έκδηλη όσο οι στρατιωτικές επιχειρήσεις εντείνονταν. Ο Ισραηλινός συγγραφέας και βετεράνος φιλειρηνιστής Άμος Οζ συνηθίζει να λέει ότι ο σιωνισμός είναι ένα επώνυμο, ένα οικογενειακό όνομα που μπορεί να σταθεί δίπλα σε πολλά διαφορετικά μικρά ονόματα: σοσιαλιστικός, θρησκευτικός, αναθεωρητικός κ.λπ. Υπ’ αυτή την έννοια, οι φιλελεύθεροι σιωνιστές παραμένουν μέρος της οικογένειας που υποστηρίζει το Ισραήλ και, όταν η οικογένεια δέχεται επίθεση, αισθάνονται ότι η θέση τους βρίσκεται στην πλευρά του Ισραήλ. Επομένως, δεν μπορούν παρά να εκφράζουν την συμπάθειά τους και να αναπαράγουν τα βασικά επιχειρήματα υπέρ της άμυνας του Ισραήλ. Έτσι διερωτήθηκαν –με ειλικρίνεια, όχι σαν επιχείρημα στα πλαίσια μιας ασμπαρά (προπαγάνδας)– τι θα έκανε οποιαδήποτε άλλη χώρα αν βρισκόταν στη θέση τους. Όπως έγραψε ο Σαβίτ στην Haaretz, «οι Ηνωμένες Πολιτείες του Μπαράκ Ομπάμα δεν θα αποδέχονταν σε καμία περίπτωση την εκτόξευση πυραύλων από την Αλ Κάιντα στην ακτή του Μαϊάμι, στην Ουάσινγκτον ή την Πόλη της Νέας Υόρκης. Η Βρετανία του Ντέιβιντ Κάμερον δεν θα αποδεχόταν ποτέ μια τρομοκρατική επίθεση στο Μάντσεστερ, στο Μπέρμινχαμ ή στο Λονδίνο». Επέμειναν ότι οι αεροπορικές επιθέσεις του Ισραήλ στη Γάζα δεν ήταν τίποτε περισσότερο από ξεκάθαρη πράξη αυτοάμυνας. Όμως τα στατιστικά στοιχεία της πρώτης εβδομάδας της επιχείρησης «Προστατευτική Αιχμή» προκάλεσαν αμηχανία. Οι ανθρώπινες απώλειες των Παλαιστινίων συνέχισαν να εκτοξεύονται την ώρα που οι αντίστοιχες των Ισραηλινών παρέμεναν επίμονα στο μηδέν. (Η πρώτη απώλεια για το Ισραήλ ήρθε στις 15 Ιουλίου.) Οι φιλελεύθεροι σιωνιστές είχαν έτοιμη την απάντηση, ότι και το Ισραήλ επίσης θα είχε μεγάλο αριθμό απωλειών αν δεν διέθετε το αμυντικό σύστημα «Σιδερένιος Θόλος»: το ότι η Χαμάς δεν κατάφερνε να σκοτώσει αμάχους δεν οφειλόταν στο ότι δεν προσπαθούσε να το κάνει. Παρόμοια επιχειρήματα διατυπώνονταν με ευκολία, ακόμη και όταν η βία κλιμακώθηκε και οι Παλαιστίνιοι άμαχοι άρχισαν να πεθαίνουν σωρηδόν. Αυτοί που έφταιγαν ήταν οι μαχητές της Χαμάς, υποστηρίχθηκε, εξαιτίας της προθυμίας τους να «εμφυτεύονται» ανάμεσα στους πιο ευάλωτους κατοίκους της Γάζας, χρησιμοποιώντας τους σαν ανθρώπινες ασπίδες. Οι διοικητές της Χαμάς είχαν ξοδέψει εκατομμύρια για την κατασκευή οχυρών για τους εαυτούς τους και για τη δημιουργία σηράγγων επενδυμένων με τσιμέντο μέσα από τις οποίες επιτίθενται στο Ισραήλ, όχι όμως και για την κατασκευή καταφυγίων για τον λαό τους. Και εάν οι τηλεοπτικές εικόνες έδειχναν φριχτές, αυτό οφείλεται στο ότι τα μέσα ενημέρωσης εφαρμόζουν διαφορετικούς κανόνες όταν καλύπτουν τους ισραηλινούς πολέμους. Οι αμερικανικές βόμβες έχουν προκαλέσει παρόμοιο όλεθρο στο Ιράκ και το Αφγανιστάν –αφήνοντας ορφανά παιδιά και ξεκληρίζοντας ολόκληρες οικογένειες–, αλλά τα παγκόσμια μέσα δεν βρίσκονταν εκεί για να τον καλύψουν. Η επανάληψη αυτών των επιχειρημάτων ήταν εύκολη για τους δεξιούς σιωνιστές. Αλλά οι φιλελεύθεροι σιωνιστές άρχισαν να βιώνουν μια εσωτερική σύγκρουση. Δύσκολα μπορούσε να υπερασπιστεί κανείς το γεγονός ότι για κάθε πέντε νεκρούς Παλαιστίνιους, οι τέσσερις ήταν άμαχοι πολίτες – και ότι, σύμφωνα με τον ΟΗΕ, μέχρι τις 25 Ιουλίου είχαν σκοτωθεί περίπου 200 παιδιά. Νωρίτερα εκείνη την εβδομάδα, ο πρώην αρχισυντάκτης της Haaretz, Νταβίντ Λαντάου, έγραψε ότι δεν αρκούσε πλέον να στηρίζεται κανείς στο παραδοσιακό προπαγανδιστικό σλόγκαν ότι, ενώ η Χαμάς στόχευε σκοπίμως πολίτες, το Ισραήλ σκοτώνει πολίτες μόνο κατά λάθος. Αναφέροντας την αλαχά,[5] ο Λαντάου υποστήριξε ότι όταν είναι βέβαιο ότι πολίτες θα πεθάνουν ως αποτέλεσμα των ενεργειών κάποιου, η διάκριση ανάμεσα σε σκόπιμη και ακούσια ενέργεια καταντά άνευ νοήματος και «εκμηδενίζεται». (Ο Λαντάου πρόσθεσε ότι μια χερσαία επιχείρηση ήταν ηθικά περισσότερο δικαιολογημένη, διότι επιτρέπει μεγαλύτερη ακρίβεια). Άλλοι δεν εξέφρασαν με τόσο συγκεκριμένο τρόπο τη διαφωνία τους, αλλά έχουν επίσης την αίσθηση ότι δεν αρκεί πλέον να διατυπώνει κανείς τα γνωστά επιχειρήματα. Αυτό οφείλεται εν μέρει στο γεγονός ότι ορισμένες από τις συνέπειες των ισραηλινών βομβαρδισμών δύσκολα χωνεύονται: νοσοκομεία, σχολεία και σπίτια σφυροκοπημένα από οβίδες, με άμεσα θανάσιμες συνέπειες. Απαιτείται ιδιαίτερη σκληρότητα, την οποία μάλλον στερούνται ορισμένοι φιλελεύθεροι σιωνιστές, για να μιλήσεις υπέρ του Ισραήλ όταν η πολεμική αεροπορία της χώρας σου έχει μόλις χτυπήσει έναν χώρο που φιλοξενεί ανάπηρους. Σκέψεις προκάλεσε επίσης και το γεγονός ότι δύσκολα δικαιολογείται ο τρόπος με τον οποίο αντέδρασαν ορισμένοι Ισραηλινοί. Οι φιλελεύθεροι Ισραηλινοί γίνονται αντικείμενο σαρκασμού για τη συνήθεια του yorim u’ bochim, που κυριολεκτικά σημαίνει πυροβολώντας και κλαίγοντας –γιατί ενδίδουν στην ενοχή τους συνεχίζοντας όμως να καταπιέζουν τους Παλαιστινίους– όμως, το να πυροβολείς και να γελάς είναι σίγουρα χειρότερο. Αναφορές ότι Ισραηλινοί καθισμένοι αναπαυτικά στις καρέκλες τους στην κορυφή ενός λόφου στα σύνορα με τη Γάζα παρακολουθούσαν τρώγοντας ποπ κορν τον βομβαρδισμό της Γάζας, σαν να παρακολουθούσαν ένα θέαμα με βεγγαλικά, υπονόμευσαν πολλούς συνήθως αξιόπιστους υπερασπιστές του Ισραήλ. Άκουσα χαρακτηριστικά έναν ραβίνο, έναν δηλωμένο σιωνιστή, να περιγράφει αυτές τις εξελίξεις σαν τίποτε λιγότερο από «αποτυχία του Ιουδαϊσμού». Στην ηπειρωτική Ευρώπη υπάρχει μια άλλη διάσταση. Το να υπερασπίζεσαι το Ισραήλ όταν το Ισραήλ σκοτώνει εκατοντάδες πολίτες έχει πλέον ένα πολύ άμεσο κόστος. Στο Παρίσι, διαδηλώσεις κατά του πολέμου στη Γάζα ξέφυγαν από τον έλεγχο και οδήγησαν σε αντιεβραϊκή βία, με τους διαδηλωτές να τραγουδούν «Θάνατο στο Ισραήλ» και να επιχειρούν να επιτεθούν σε δύο συναγωγές. Στο Βερολίνο, ένας Ισραηλινός τουρίστας δέχθηκε επίθεση κατά τη διάρκεια μιας διαδήλωσης για τη Γάζα. Ελάχιστοι Εβραίοι ή υποστηρικτές του Ισραήλ θα ήθελαν να λυγίσουν μπροστά σε τέτοιους εκφοβισμούς: μάλιστα, πολλοί αποκτούν μεγαλύτερη αποφασιστικότητα αφού βλέπουν ότι τούτος ο υπερβολικός αντισημιτισμός επιβεβαιώνει τη σιωνιστική ανάγκη οι Εβραίοι να έχουν μια δική τους πατρίδα. Είναι όμως αφελές να υποκρινόμαστε ότι όλοι αντιδρούν με αυτό τον τρόπο σ’ αυτή την εχθρότητα. Παρατηρείται λοιπόν μια κόπωση στην αδελφότητα των φιλελεύθερων σιωνιστών. Κατ’ ιδίαν, οι άνθρωποι παραδέχονται ότι έχουν κουραστεί να υπερασπίζονται τη στρατιωτική δράση του Ισραήλ όταν αυτή έχει ένα τόσο βαρύ κόστος σε ζωές αμάχων και η ματαιότητά της επιβεβαιώνεται από τη συχνότητα με την οποία πρέπει να επαναλαμβάνεται. Η Επιχείρηση «Χυτός Μόλυβδος» διεξήχθη το 2008-2009. Η Επιχείρηση «Στήλη Άμυνας» ακολούθησε το 2012. Και το έργο επαναλαμβάνεται το 2014. Πίσω όμως από αυτή την κόπωση μπορεί να βρίσκεται μια βαθύτερη αγωνία. Για σχεδόν τρεις δεκαετίες, η ελπίδα μιας λύσης τελικά δύο κρατών αποτελούσε κάτι σαν ζώνη παρηγοριάς, αν όχι κουβέρτα παρηγοριάς, για τους φιλελεύθερους σιωνιστές. Η λύση των δύο κρατών εξέφραζε τέλεια τη στάση των φιλελεύθερων σιωνιστών: οι Εβραίοι θα μπορούσαν να έχουν ένα δικό τους κράτος, χωρίς να στερούν από τους Παλαιστινίους τις δικαιολογημένες εθνικές βλέψεις τους. Ακόμη και αν δεν επρόκειτο να πραγματοποιηθεί κάποια στιγμή σύντομα, ήταν ένας στόχος που έδινε σε κάποιον τη δυνατότητα να είναι ταυτόχρονα σιωνιστής και φιλελεύθερος. Όμως η λύση των δύο κρατών παύει να προσφέρει παρηγοριά εάν γίνει χίμαιρα – μια μυθική ιδέα τόσο μακρινή όσο το Άγιο Δισκοπότηρο ή η Ατλαντίδα. Η αποτυχία του Όσλο, η αποτυχία του Καμπ Ντέιβιντ, η αποτυχία της Ανάπολις, η πρόσφατη αποτυχία της ακούραστης εννεάμηνης προσπάθειας του Τζον Κέρι υποβάλλουν την ανεπιθύμητη σκέψη: και αν συνεχώς αποτυγχάνουν όχι επειδή οι ηγέτες δεν προσπάθησαν αρκετά, αλλά επειδή το σχέδιο δεν μπορεί να πετύχει; Μήπως η λύση των δύο κρατών είναι τελικά ανέφικτη; Η προοπτική φοβίζει τους φιλελεύθερους σιωνιστές ως τα κατάβαθά τους. Διότι οι εναλλακτικές λύσεις είναι δυσάρεστες, είτε από τη σκοπιά του φιλελεύθερου είτε από τη σκοπιά του σιωνιστή. Ένα μεμονωμένο κράτος σε όλη την ιστορική Παλαιστίνη, κυριαρχούμενο από τους Εβραίους, στο οποίο όμως οι Παλαιστίνιοι στερούνται ψήφου, μπορεί να είναι σιωνιστικό, σε καμία περίπτωση όμως δεν θα ήταν φιλελεύθερο. Ένα κράτος δύο εθνών που διασφαλίζει την ισότιμη αντιμετώπιση Εβραίων και Αράβων θα ήταν θαυμαστά φιλελεύθερο, αλλά θα φαινόταν να σβήνει τις ελπίδες για αυτοπροσδιορισμό των Εβραίων, όπως τουλάχιστον αυτός έχει παραδοσιακά εννοηθεί, και συνεπώς δεν θα μπορούσε εύκολα να περιγραφεί σαν σιωνιστικό. Όταν οι Ισραηλινοί και οι Παλαιστίνιοι φαίνονται καταδικασμένοι να πολεμούν πιο συχνά και με ολοένα πιο αιματηρές συνέπειες, και όταν οι ειρηνευτικές πρωτοβουλίες μοιάζουν με ουτοπικά οράματα καταδικασμένα σε αποτυχία, ο φιλελεύθερος σιωνιστής βιώνει κάτι που μοιάζει με υπαρξιακή κρίση. Διότι αν δεν υπάρχει η προοπτική της δημιουργίας δύο κρατών, τότε οι φιλελεύθεροι σιωνιστές πρέπει να πράξουν αυτό στο οποίο αντιστέκονται με όλη τους τη δύναμη. Θα πρέπει να αποφασίσουν ποια από τις πολιτικές ταυτότητές τους έχει μεγαλύτερη σημασία, εάν είναι πρώτα φιλελεύθεροι ή πρώτα σιωνιστές. Και αυτή είναι μια επιλογή που δεν θέλουν με τίποτα να κάνουν. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2014 — Μετάφραση: Νίκος Αποστολόπουλος [1] Peter Beinart, “The Failure of the American Jewish Establishment”, NYRB, 20.6.2010. (Σ.τ.Μ.) [2] Βλ. Jerome Slater, “On John Judis’s ‘Genesis,’ and Its Critics”, Mondoweiss.net, 9 Μαρτίου 2014. (Σ.τ.Σ.) [3] Tο δείπνο την παραμονή του Πέσαχ, του εβραϊκού Πάσχα. (Σ.τ.Μ.) [4] Βλ. http://goo.gl/puI4x0 [5] Το σύστημα των θρησκευτικών κανόνων που καθορίζουν τον τρόπο ζωής.

Οι φιλελεύθεροι σιωνιστές

Σύνδεση