Το Δημοκρατικό Κέντρο και ο αγώνας ενάντια στα άκρα

«Μας σφίγγουν και πάνε να μας πνίξουν δύο εξογκωμένες παρά φύση μερίδες των άκρων. Από τη μια μας ονομάζουν κρυφοκομμουνιστές, αναρχικούς, αντεθνικούς και δεν ξέρουμε τι άλλο. Και από την άλλη μας λένε κρυφοφασίστες, πισωδρομικούς, αντιδραστικούς και άλλα παρόμοια […] Μας ακουμπούν το μαχαίρι στο λαιμό και μας διατάζουν επί τέλους να πάρουμε μία απόφαση, μία θέση, μία πίστη. Να διαλέξουμε κι εμείς μίαν Αλήθεια. Δηλαδή να διαλέξουμε οπωσδήποτε τη βία, τη μαύρη βία ή την κόκκινη βία […] Λοιπόν εμείς δεν θέλουμε τη βία, δε θέλουμε το φανατισμό, δεν θέλουμε το γδικιωμό – αυτό είναι το ζήτημά μας. Αρνιόμαστε να προσχωρήσουμε στα άκρα, γιατί δεν μπορούμε να τα πιστέψουμε αυτά τα πράγματα. Ναι τω όντι στο σημείο αυτό είμαστε άπιστοι [….] Θέλουμε κάτι πολύ απλό. Θέλουμε να είμαστε άνθρωποι. Ήμεροι, ισορροπημένοι, καλόγνωμοι, εργατικοί, τίμιοι άνθρωποι. Τίποτα περισσότερο. Να ζήσουμε σαν άνθρωποι, ν’ αναπνεύσουμε ελεύθερα, να δουλέψουμε, να συζητήσουμε σαν καλοί Ρωμιοί, να ψηφίσουμε όποιον μας αρέσει, να κάνουμε όλες τις αλλαγές που αξιώνει η κοινωνική εξέλιξη του καιρού μας, μα να μη δούμε άλλα αίματα στον τόπο μας. Ούτε τυράννους».[1] Αυτά έγραφε ο Γιώργος Θεοτοκάς στα Καθημερινά Νέα το 1945. Αποδείχθηκε προφητικός, δυστυχώς, καθώς λίγο καιρό αργότερα θα ξέσπαγε η τελευταία φάση του εμφυλίου πολέμου που πρόσθεσε «και άλλα αίματα στον τόπο μας» και μετέπειτα και άλλους τυράννους. Η θέαση του Θεοτοκά στα πράγματα δεν είναι βέβαια ενός ουδέτερου παρατηρητή ή του ειρηνόφιλου τρίτου. Εκφράζει την αγωνία του ενεργού πολίτη και του διανοούμενου που θέλει να παρέμβει στα πράγματα και να τα στρέψει προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Στην πραγματικότητα, η περίπτωση Θεοτοκά αποτυπώνει, ανάμεσα στα άλλα, την πικρή εμπειρία της ανεπιτυχούς συγκρότησης του σοσιαλφιλελεύθερου πολιτικού ρεύματος στη χώρα μας ουσιαστικά μέχρι τη δεκαετία του ’60. Πρόκειται για την αφήγηση της προσπάθειας συγκρότησης της Κεντροαριστεράς, μιας προσπάθειας που ο εμφύλιος πόλεμος από τη μια και οι αδύναμες δημοκρατικές δομές από την άλλη την έθεσαν στο περιθώριο των πολιτικών εξελίξεων. Την δεκαετία του ’40 το μεταρρυθμιστικό και προοδευτικό Κέντρο κονιορτοποιήθηκε ανάμεσα σε μια σκληρή δεξιά εθνικοφροσύνη που ο νυν υπέρ πάντων της αγώνας άρχιζε και τελείωνε με την προάσπιση του έθνους, της εδαφικής ακεραιότητας της χώρας και της ορθοδοξίας (και του Θρόνου) και μια σταλινική αριστερά της οποίας το πρόταγμα της κοινωνικής ισότητας απορροφήθηκε από τον ολοκληρωτισμό της και την υποταγή της στη Μόσχα. Η κεντροαριστερά και η χαμένη προσπάθεια του Μεσοπολέμου Η δεκαετία του ’40 υπήρξε ουσιαστικά η κορυφή του παγόβουνου για τα προβλήματα της Κεντροαριστεράς. Οι πολιτικές εξελίξεις ήδη από τα χρόνια του Μεσοπολέμου ελάχιστα είχαν ευνοήσει την ανάδυση μιας μετριοπαθούς σοσιαλδημοκρατίας, η οποία θα μπορούσε να αντισταθεί στον πειρασμό του κομμουνιστικού ολοκληρωτισμού και του συντηρητικού αυταρχισμού. Οι σοσιαλιστές ουδέποτε συγκρότησαν μια αξιοσημείωτη πολιτική δύναμη. Η πιο σημαντική ίσως απόπειρα, στα χρόνια του Μεσοπολέμου, υπήρξε η δημιουργία των Σοσιαλιστικών Ομίλων, οι οποίοι ιδρύθηκαν το 1929, με σκοπό τη διάδοση της σοσιαλιστικής ιδέας και τη δημιουργία των προϋποθέσεων για την ίδρυση ενός νέου σοσιαλιστικού κόμματος. Μεταξύ των ιδρυτικών τους στελεχών ήταν οι συνδικαλιστές Δ. Στρατής, Γ. Λάσκαρης και Δ. Παπάς, καθώς και οι ανεξάρτητοι σοσιαλιστές Χρ. Χωμενίδης, Στρ. Σωμερίτης και Τ. Ζαχαρακόπουλος.[2] Το Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδας ιδρύθηκε μεν στις αρχές της δεκαετίας του ’30, δεν πέτυχε όμως ποτέ να ενοποιήσει όλους τους σοσιαλιστές ούτε και να αποκτήσει σοβαρά εκλογικά ερείσματα.[3] Εντέλει, η προσπάθεια των σοσιαλιστών του Μεσοπολέμου υπήρξε θνησιγενής όπως εξάλλου και η δημοκρατία αυτής της περιόδου[4]. Στην καλύτερη περίπτωση απορροφήθηκαν από τους Φιλελεύθερους και ενεγράφησαν ως συνιστώσες μέσα στο ευρύτερο βενιζελικό στρατόπεδο επηρεάζοντας οριακά μόνο την πολιτική του Κόμματος Φιλελευθέρων κατά τη δεκαετία του 1920 και 1930. Ο Θεοτοκάς (αριστερά), υποψήφιος βουλευτής Χίου, στις εκλογές του Φεβρουαρίου 1956, στο πλοίο με τον Σοφοκλή Βενιζέλο και τον Νικόλαο Ζορμπά. Βέβαια, περιπτώσεις όπως αυτές του Αλέξανδρου Παπαναστασίου ή του Αλέξανδρου Σβώλου υπήρξαν αναμφίβολα σημαντικές ως προς την επίδρασή τους στους θεσμούς και την πολιτική σκέψη. Ανέδειξαν τη σημασία της σύνδεσης της Φιλελεύθερης Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας με το κοινωνικό ζήτημα, δηλαδή το ζήτημα της μείωσης των κοινωνικών ανισοτήτων: «Ξέρουμε ποια μεγάλα κεφαλαιοκρατικά συμφέροντα, ποιες προλήψεις, ποιοι εγωισμοί πρέπει να υπερνικηθούν για να πραγματοποιηθεί ο μεγάλος δημοκρατικός σκοπός […] Είναι ανάγκη να αποκτήσει η Δημοκρατία το ουσιαστικό της περιεχόμενο»[5], υποστήριζε από το βήμα της Βουλής ο Α. Παπαναστασίου για να αναδείξει ακριβώς πόσο συνυφασμένο ήταν το δημοκρατικό πλαίσιο με τα κοινωνικά αιτήματα των φτωχότερων τάξεων, αγροτικών και εργατικών. Όμως όλες αυτές οι απόπειρες υπήρξαν αδύναμες και στάθηκαν ανίκανες να φέρουν στο επίκεντρο της πολιτικής ζωής τη μεταρρυθμιστική αριστερά. Τέσσερις παράγοντες έπαιξαν σημαντικό ρόλο σε αυτό: Α) οι ιστορικο-πολιτικοί. Η πόλωση του Εθνικού Διχασμού, η αντίθεση μεταξύ βενιζελικών-αντιβενιζελικών και η τοποθέτηση στο κέντρο της αντιπαράθεσης του πολιτειακού ζητήματος (Μοναρχία ή όχι) οδήγησε τους μεταρρυθμιστές σε δεύτερη μοίρα. Ο Εθνικός Διχασμός, η Μικρασιατική Καταστροφή, η δίκη των έξι, τα αλλεπάλληλα στρατιωτικά κινήματα πόλωσαν τα πολιτικά πράγματα και υπονόμευσαν τους αντιπροσωπευτικούς θεσμούς. Ο ελληνικός μεσοπόλεμος συνδέεται με πολιτική αστάθεια και με την αδυναμία των αντιπροσωπευτικών θεσμών να αντισταθούν στον πειρασμό του αυταρχισμού. Ως εκ τούτου, η προσπάθεια των σοσιαλιστών να συνδέσουν το κοινωνικό ζήτημα με τη Δημοκρατία αποτελούσε παραφωνία στο γενικότερο κλίμα. Β) Οι κοινωνιολογικοί παράγοντες. Η απουσία μιας σημαντικής σε μέγεθος βιομηχανικής εργατικής τάξης που η παρουσία της θα συνέδεε αιτήματα για βελτίωση των συνθηκών της ζωής της μέσω της διεύρυνσης των πολιτικών της δικαιωμάτων, είχε ως συνέπεια το εργατικό κίνημα να μην αναπτύξει ισχυρή κουλτούρα δημοκρατικής νομιμότητας και πολιτικές στρατηγικές μεταρρυθμιστικού περιεχομένου. Επιπλέον, οι διαιρέσεις της εθνικής ολοκλήρωσης (παλιά Ελλάδα εναντίον νέας Ελλάδας, γηγενείς εναντίον προσφύγων, εθνική πλειοψηφία εναντίον μειονοτήτων) δεν επέτρεπαν τον εκσυγχρονισμό της πολιτικής ζωής και τον «εκδυτικισμό» των αντιπαραθέσεων. Γ) Οι εξελίξεις στον χώρο της Αριστεράς. Η επικράτηση εντός του εργατικού κινήματος των τριτοδιεθνιστών είχε ως συνέπεια την ταύτιση της Αριστεράς με τους Μπολσεβίκους και τον Στάλιν. Η Αριστερά ταυτίστηκε έτσι όχι με τα δυτικά ρεύματα σκέψης αλλά με τη σλαβοφιλία. Η επιβολή μάλιστα της θέσης της Κομιντέρν το 1924 για το Μακεδονικό Ζήτημα[6] είχε καταστροφικές συνέπειες τόσο για το ΚΚΕ όσο και για την ευρύτερη αριστερά στην ελληνική κοινωνία. Το ΚΚΕ αντιμετωπίστηκε ως ένα «σλαβόφιλο» κόμμα, πιόνι στα χέρια των βορείων συντρόφων του. Αν και αργότερα το ΚΚΕ άλλαξε τις αποφάσεις του στο θέμα, η ζημιά για αυτό είχε γίνει. Η εικόνα αυτή που επικράτησε όχι μόνο στο επίπεδο της πολιτικής προπαγάνδας αλλά και μέσα στους μη κομμουνιστές διανοούμενους δεν άλλαξε για δεκαετίες, παρά την Κατοχή και την Εαμική Αντίσταση. Δ) Το ζήτημα της ηγεσίας. Η κεντροαριστερά υπήρξε ο χώρος των διανοουμένων, ανθρώπων με σημαντικές σπουδές και μια βαθιά παιδεία αλλά με περιορισμένο πολιτικό αντίκτυπο στο εκλογικό σώμα. Ουσιαστικά, επρόκειτο για ένα σύνολο διανοουμένων της μεσαίας και ανώτερης τάξης που έδειχναν μεγάλη δυσκολία να επικοινωνήσουνε με πλατιά στρώματα. Ο Παπαναστασίου, ο Σβώλος αλλά και οι λιγότερο γνωστοί στο ευρύ κοινό Σωμερίτης, Στρατής, Χωμενίδης παρά τις προσπάθειές τους δεν κατάφεραν να πετύχουν να επηρεάσουν σημαντικά ακροατήρια. Η μετατόπιση προς τα αριστερά και ο εμφύλιος πόλεμος 1943-1949 Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, η κατοχή, η αντίσταση μετατόπισαν την ελληνική κοινωνία προς τα αριστερά. Ο Θεοτοκάς αντιλαμβανόταν πως η μεταβολή αυτή που είχε αρχίσει να εκδηλώνεται ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του ’30, οδήγησε τους Έλληνες πολίτες κατά την περίοδο της απελευθέρωσης να είναι έτοιμοι να υιοθετήσουν ένα κοινωνικοπολιτικό πρόγραμμα αντίστοιχο με αυτό των Άγγλων Εργατικών προσαρμοσμένο στα ελληνικά δεδομένα[7]. Αυτό που σταμάτησε τις προοδευτικές εξελίξεις ήταν αναμφίβολα η επιθετικότητα του ελληνικού κομμουνισμού στις ασταθείς συνθήκες της απελευθέρωσης. Όπως έγγραφε χαρακτηριστικά ο Θεοτοκάς το 1948: «δεν μπορείς να περιμένεις ότι μία ολόκληρη τάξη, πολυάριθμη, ζωντανή, δραστήρια, γεμάτη ικανότητες και φιλοδοξίες, θα σκύψει το κεφάλι και θα πει: Σφάξετέ με για να δικαιωθούν οι θεωρίες του Μαρξ, του Λένιν και του Στάλιν […] η μεσαία αστική μας τάξη, η ως σήμερα ιθύνουσα και βασικά προοδευτική αυτή τάξη, βλέποντας άξαφνα μαχαίρια κι αίματα και δυναμίτες και νιώθοντας πως δεν πρόκειται πια για κοινωνικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις, αλλά για μια τεράστια απόπειρα φόνου, παραδόθηκε ολόψυχα στο ένστικτο της αυτοσυντήρησης. Κι ο άμεσος αντίχτυπος αυτής της ψυχολογικής μεταβολής στην εθνική μας πορεία είναι ότι ανακόπηκε απότομα το προοδευτικό ρεύμα που κίνησε από την επανάσταση του 1909».[8] Στην ουσία, εκείνη τη στιγμή ο Θεοτοκάς αντιλήφθηκε πως, μπροστά στον κίνδυνο του κομμουνισμού και της απόσχισης ελληνικών εδαφών, το προοδευτικό κέντρο επρόκειτο να συρρικνωθεί και να μεταβληθεί σε συνιστώσα της εθνικόφρονος παράταξης. Είναι αλήθεια πως μέχρι τουλάχιστον το 1946 ο Θεοτοκάς πίστευε στις δυνατότητες του Δημοκρατικού Κέντρου να αναζωογονήσει την πολιτική ζωή. Σύμφωνα με τον Θεοτοκά, το Δημοκρατικό Κέντρο μπορεί να μην αποτελούσε την πλειοψηφική δύναμη της κοινωνίας, ήταν όμως ποιοτικά σημαντική οντότητα. Αποτελούνταν από μια ελίτ που τοποθετούνταν ανάμεσα στη Δεξιά και την Αριστερά και μιλώντας τη γλώσσα της νηφαλιότητας προάσπιζε το κράτος δικαίου.[9] Οι ελπίδες του Θεοτοκά, για τις δυνατότητες του προοδευτικού Κέντρου, εξανεμίστηκαν μετά το 1946 και ιδιαίτερα το 1947 όταν η ανακήρυξη της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης από το ΚΚΕ σήμανε και την πρόθεση απόσχισης των βορείων εδαφών της χώρας. Στη σκέψη του Γ. Θεοτοκά, η έννοια του Δημοκρατικού Κέντρου ήταν συνυφασμένη κοινωνικά με τη μεσαία τάξη και τη μορφωμένη ελίτ, και ιδεολογικά με αυτό που σήμερα ονομάζουμε κεντροαριστερά ή σοσιαλφιλελεύθερο ρεύμα. Προγραμματικά, επιδίωκε την εκδυτικισμό της χώρας μέσω της εγκαθίδρυσης ενός κράτους δικαίου που θα εξασφάλιζε ίσες ευκαιρίες εκπαίδευσης και ανάπτυξης για όλους. Μακριά από τον ολοκληρωτισμό του κομμουνισμού και τον αυταρχισμό της σκληρής εθνικόφρονος παράταξης, το Δημοκρατικό Κέντρο θα έπρεπε να εξασφαλίζει την ελευθερία και την ισονομία. Μέσα σε όλα αυτά η ανεκτικότητα και ο ορθολογισμός αποτελούσαν τον κεντρικό μοχλό γύρω από τον οποίο περιστρέφονταν οι αξίες του κόσμου του Θεοτοκά. Δυστυχώς, η εποχή του δεν ήταν σύμφωνη. [1] Γιώργος Θεοτοκάς, «Το δράμα των ελεύθερων ανθρώπων», Καθημερινά Νέα, 1 Ιουλίου 1945, στο Λυκούργος Κουρκουβέλας, Γιώργος Θεοτοκάς (1905-1966). Πολιτικός στοχαστής, Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, Αθήνα 2013, σ. 112-113. [2] Στρατής Σωμερίτης, Η μεγάλη καμπή. Μαρτυρίες - Αναμνήσεις, 1924-1974, Ολκός, Αθήνα 1975, σ. 89. Κωνσταντίνος Μαυρέας, «Όψεις εκπροσώπησης εργατικών συμφερόντων στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου: Η περίπτωση της Παράταξης Στρατή», Θέσεις, 1994, τχ. 49. [3] Konstantinos Mavreas, Les socialistes en Grèce entre les deux guerres, Διδακτορική Διατριβή, Παρίσι Ι - Σορβόννη, 1992, σ. 327-355. [4] George Mavrogordatos, Stillborn Republic, Social coalitions and party strategies in Greece 1922-1936, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1983. [5] Γιώργος Αναστασιάδης (επιμ.), Αλέξανδρος Παπαναστασίου. Η σημαντική συμβολή του στη Δημοκρατία και στον Συνταγματικό Λόγο, Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, Αθήνα 2008, σ. 50. [6] Αλέκος Παπαναγιώτου, Το Μακεδονικό Ζήτημα και το Βαλκανικό Κομμουνιστικό Κίνημα, 1918-1939, Θεμέλιο, Αθήνα 1992, σ. 66-109. [7] Κουρκουβέλας, ό.π., σ. 119. [8] Γιώργος Θεοτοκάς, «Γύρω από το ζήτημα του Κομμουνισμού», Νέα Εστία, 1 Νοεμβρίου 1948, σ. 584, στο Κουρκουβέλας, ό.π., σ. 120. [9] Κουρκουβέλας, ό.π., σ. 120.

Το Δημοκρατικό Κέντρο και ο αγώνας ενάντια στα άκρα

Σύνδεση