Αποτρόπαιος ανορθολογισμός

Saul Friedländer, Η ναζιστική Γερμανία και οι Εβραίοι, Πόλις, Αθήνα 2013, σελ. 1378 – Τον πόλεμο τον θέλησαν οι Εβραίοι. – Έχεις δίκιο· οι Εβραίοι και οι ποδηλάτες. – Για ποιο λόγο οι ποδηλάτες; – Και για ποιο λόγο οι Εβραίοι; Πιτιγκρίλλι[1] Αποσπούμε πάντα αυτό που θέλουμε από έναν λαό, όταν ξέρουμε πώς να τον διεγείρουμε εναντίον των Εβραίων. Ροζέ Μαρτέν ντυ Γκαρ, 1913[2] Συχνά, ένας κοινός φίλος μάς φέρνει πιο κοντά· τίποτε, όμως, δεν συσπειρώνει όσο ο κοινός εχθρός. Έστω κι αν είναι φανταστικός. Ιδίως τότε, η εχθρότητα απέναντί του μπορεί να πάρει τερατώδεις διαστάσεις, έξω από λογικές αντιφάσεις ή εμπράγματες αφορμές. Και μόλις η πεποίθηση πως πρόκειται για τον απόλυτο εχθρό εγκαθιδρυθεί, επιτρέπει να προβληθεί επάνω του ό,τι πιο σκοτεινό, ποταπό, αρχέγονο ή ζωώδες κρύβεται στον καθένα. Ματαιώσεις του επαγγελματικού ή συναισθηματικού βίου, απειλές ασθένειας κι αγωνίες για τη μεταθανάτια μοίρα ή για την τύχη των απογόνων, χρεώνονται σ’ αυτόν. Εξ ου και τα πάντα, από την ολοκληρωμένη ευτυχία μέχρι τη στοιχειώδη επιβίωση τής έτσι συσπειρωμένης κοινότητας, μοιάζουν να βασίζονται πλέον στην εξόντωσή του. Με αυτό τον τρόπο, νομίζω, κατάφερε να συσπειρώσει υπό την ηγεσία του ο Χίτλερ τους Γερμανούς κι αυτό, σίγουρα, είναι το μέγα δίδαγμα του βιβλίου του Σαούλ Φριντλέντερ. Σε μιαν Ευρώπη των λεγόμενων “années folles” (δεκαετία 1920), με τη βιομηχανία (ιδίως της ηλεκτρικής ενέργειας και των αυτοκινήτων) να εκτινάσσεται, την καλλιτεχνική παραγωγή να αναδεικνύει ιδιοφυείς δημιουργούς κι ανατρεπτικές τεχνοτροπίες, τις μοναρχίες να μεταβάλλονται σε δημοκρατίες και τη νεωτερικότητα να θριαμβεύει, το πώς βλάστησε ένα τόσο έντονο κύμα παράλογων φόβων και μίσους είναι κάτι που εξακολουθεί να προβληματίζει, όσο και αν έχει πολλαπλώς αναλυθεί.[3] Το πιο κρίσιμο στο συγκεκριμένο βιβλίο, πέρα από τις συγκλονιστικές και συχνά σπαραξικάρδιες παραθέσεις ατομικών μαρτυριών, ημερολογίων και επιστολών κατά τη διεξοδική εξιστόρηση των χρόνων των διώξεων (1933-39) και των χρόνων της εξόντωσης (1939-45), είναι ότι αναδεικνύει, ακριβώς, πώς δίπλα στον θρίαμβο του ορθολογισμού και της τεχνικής προόδου μπορούσε να πορεύεται ο πιο αποτρόπαιος ανορθολογισμός. Πώς, κοντολογίς, το «τρένο της ανάπτυξης» μπορούσε να τρέχει, με ιλιγγιώδη ταχύτητα, κατευθείαν προς τον Μεσαίωνα. Ακόμη και στις τελευταίες εβδομάδες του πολέμου, ενόσω το Ράιχ κατέρρεε, μεταξύ ευρέων στρωμάτων του γερμανικού πληθυσμού και των ελίτ του, το μίσος και η εμμονή στην εξολόθρευση των Εβραίων έμεναν ανυποχώρητα. Στρατιώτες που θα μπορούσαν να μάχονται στέλνονταν να φρουρούν και ν’ αποδεκατίζουν Εβραίους, ενώ Εβραίοι που ακόμη άντεχαν σε αποδοτική για το Ράιχ εργασία εξολοθρεύονταν, συστηματικά, στα κρεματόρια και σε πορείες θανάτου. Με ένα είδος παράφρονης πεποίθησης –έναν «λυτρωτικό αντισημιτισμό», όπως τον ονομάζει ο Φριντλέντερ– ότι η πολεμική ήττα αντισταθμιζόταν, αφού θα κατάφερναν να μην αφήσουν ούτε έναν Εβραίο ζωντανό[4]. Φυσικά, ο ρατσισμός, και ειδικότερα ο αντισημιτισμός, δεν περίμενε τον Χίτλερ για να ανθήσει. Σοβούσε επί αιώνες: από τα πογκρόμ πριν την πρώτη σταυροφορία, το 1096, ή τη σφαγή των Εβραίων της Ισπανίας, το 1391, μέχρι την υπόθεση Ντρέιφους, μεταξύ 1894-1906. Κι όπως στις αποικιοκρατικές κοινωνίες ή στις ΗΠΑ ως τα μέσα του 20ού αιώνα, το πιο ασήμαντο μέλος του υποκόσμου είχε τους μαύρους για να θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο από κάποιους, μα και να επωφελείται από μια φτηνή εργασία, έτσι και στη ναζιστική Γερμανία οι Εβραίοι έγιναν, αίφνης, τεκμήριο ανωτερότητας για οποιονδήποτε καταπιεσμένο υπάλληλο, ανάξιο επαγγελματία ή κομπλεξικό καθηγητή πανεπιστημίου. Αλίμονο, το πράγμα δεν σταμάτησε εκεί. Η «κατωτερότητα» των Εβραίων δεν έγινε, μια ακόμη φορά, πρόσχημα εκμετάλλευσης της δουλειάς τους και καταπάτησης των περιουσιών τους[5]. Δίπλα σε μια θαυματουργική μετουσίωση της προσωπικής υστέρησης σε θρίαμβο της συλλογικής βούλησης, στην οποία στηρίχθηκε ο ναζισμός[6], υπήρχε ασφαλώς και η πολύ συμφεροντολογική υστεροβουλία υπεξαίρεσης περιουσιών. Δίπλα σε ορθά αιτήματα αποκατάστασης των αδικιών που είχαν υποστεί οι Γερμανοί, με τη λήξη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και τη συνθήκη των Βερσαλλιών, ή δίπλα σε υπερφίαλα οράματα περί χιλιετούς ακτινοβολίας του Τρίτου Ράιχ υπήρχε, ξετσίπωτα γυμνό, το πιο χυδαίο πλιάτσικο. Πολλοί ωφελήθηκαν, έτσι, από τον αντισημιτισμό των Ναζί. Σχεδόν οι πάντες, όμως, έσπευσαν να συμβιβαστούν, από την πρώτη στιγμή, με την αντιμετώπιση των Εβραίων ως θανάσιμης, μολυσματικής απειλής. Υιοθετώντας την πλήρως ανορθολογική φοβία ότι η εβραϊκή ταυτότητα θα αλλοίωνε τη «γνήσια» του γερμανικού έθνους ή ότι θα οδηγούσε στην «ιδεολογία της εμπορευματοποίησης» και την «απάθεια προς τις ύψιστες εκφάνσεις του ανθρώπινου πνεύματος», σύμφωνα με τις διακηρύξεις του Χίτλερ το 1941[7]. Κατά μία έννοια, «αλλοίωση» παραδοσιακών ταυτοτήτων συντελούνταν τω όντι στον μεσοπόλεμο. Η αμερικανική τζαζ, λ.χ., ηχούσε σε δρόμους του Βερολίνου όσο και του Παρισιού, το γαλλικό σινεμά επηρέαζε τρόπους ομιλίας και συμπεριφοράς σε όλη την Ευρώπη και στις ΗΠΑ, η ιταλική ζωγραφική γεννούσε μελλοντολογικά ιδεώδη στην αρχιτεκτονική και στην ποίηση μέχρι και στη σοβιετική Ρωσία, αγγλικά φαρμακευτικά σκευάσματα διαδίδονταν στην Ασία ή την Αφρική, κι η οικουμένη μίκραινε, ενόσω οι διαπολιτισμικές επαφές μεγεθύνονταν. Αλλά ήταν η βιομηχανική επανάσταση, πίσω από όλα αυτά, όχι κάποια ιδιαίτερη «εβραϊκή ταυτότητα». (Εκτός εάν εκχωρηθεί στην εβραϊκή ταυτότητα, αποκλειστικά, η διαρκής απορία και η έρευνα του πώς λειτουργεί η φύση ή πώς δομείται η συνείδηση, η εμπιστοσύνη στη συνεχή αναδημιουργία του κόσμου μέσω της επιχειρηματολογικής αναζήτησης της αλήθειας, ή η προσπάθεια αποβολής του φόβου και της απελπισίας μέσω του σαρκασμού και του αυτοσαρκασμού.) Ζινοβίι Τόλκατσεφ, Taleskoten (γίντις), 1944, γκουάς και κραγιόνι σε χαρτί. Απεικονίζει ένα τάλιτ (εβραϊκό σάλι προσευχής) που έχει σκαλώσει στον φράχτη με αγκαθωτό σύρμα γύρω από το στρατόπεδο εξόντωσης Μαϊντάνεκ. © YAD VASHEM Η έννοια της «ταυτότητας» βέβαια, ως πολιτισμικής ή γλωσσικής ιδιοτυπίας ομάδων μέσα στην ίδια επικράτεια, συνιστά όρο της νεωτερικότητας. Μέχρι τότε, μέχρι τον 18ο και 19ο αιώνα, όλοι όσοι ζούσαν υπό την εξουσία ενός μονάρχη αποτελούσαν, απλώς, τους υπηκόους του. Αυτή η ιδιότητα αρκούσε για να γεφυρώνει την κάθε «νησίδα ετερότητας» με την ενδοχώρα του βασιλείου ή της αυτοκρατορίας. Σαρώνοντας τις μοναρχίες, οι ιδέες του Διαφωτισμού γέννησαν τη φιλελεύθερη δημοκρατία και την προοπτική να αυτοκυβερνώνται οι άνθρωποι, μέσω καθολικής ψηφοφορίας σε αντιπροσωπευτικό πολίτευμα. Εφόσον, όμως, η παγκοσμιοποιημένη εκδοχή μιας φιλελεύθερης δημοκρατίας ήταν, όπως και παραμένει, μια μακρινή προοπτική, οι ιδέες του Διαφωτισμού έπρεπε να ψαλιδιστούν στα όρια επιμέρους κρατών. Άρα τα «δικαιώματα του ανθρώπου» έπρεπε να ενταχθούν σε καλούπια και το χάος των ιδιότυπων ταυτοτήτων να «τακτοποιηθεί» στους ομοιογενείς πληθυσμούς του κάθε έθνους-κράτους και του ενιαίου λαού του[8]. «Ο δικός μου σοσιαλισμός», δήλωνε ο Αδόλφος Χίτλερ, «δεν είναι η ταξική πάλη, αλλά η τάξη». Κι από τότε που συνέγραφε το Ο αγών μου, μέχρι την πολιτική του διαθήκη, λίγο πριν την αυτοκτονία του, δεν έπαψε να θέτει ως πρωταρχικό του στόχο την «καθαρότητα» του γερμανικού λαού. Σε μια εποχή όμως, κι αυτό είναι πράγματι μια τραγική ειρωνεία, κατά την οποία ολοένα και περισσότεροι Εβραίοι της Ευρώπης αφομοιώνονταν στις χώρες όπου ζούσαν. «Ακροβατώντας μεταξύ πίστης κι αποστασίας»[9], εγκατέλειπαν τη ραβινική εκπαίδευση για να ενδώσουν στα δυναμικά ερεθίσματα και τις ανεπανόρθωτες απώλειες της νέας εποχής. Με πλήθη Εβραίων της Γερμανίας, λ.χ., να έχουν σκοτωθεί σε πεδία μαχών του «Μεγάλου Πολέμου», ενάντια σε άλλους Εβραίους της Γαλλίας ή της Αγγλίας. Η όποια «φυλετική» καθαρότητα των πληθυσμών της Ευρώπης είχε ήδη χαθεί στα χρόνια της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, εάν όχι και πριν από αυτήν. Ο χριστιανισμός, στις ποικίλες παραλλαγές του, και η πρωτοκαθεδρία της εξουσίας συντήρησαν, επί αιώνες, τη συνάφεια επιμέρους πληθυσμών[10]. Αλλά η πρόοδος των επιστημών και η ανάπτυξη των υλικών μέσων, μεταξύ 18ου και 19ου αιώνα, παραμέρισαν τα προγονικά κατεστημένα. Οργανωτικές δυνάμεις της κοινωνίας έγιναν πια οι επιστήμονες και οι βιομήχανοι, στη θέση της εκκλησίας και του βασιλιά, μέσα σε έναν εκκοσμικευμένο ή «απομαγευμένο»[11] κόσμο. Με τον ναζισμό και τον Χίτλερ, εκκλησία και βασιλιάς συνέπιπταν στο ίδιο πρόσωπο κι ο κόσμος «επαναμαγευόταν». Διέθετε πάλι τους διαβόλους του –τους μιαρούς Εβραίους, ως μεγαλοτραπεζίτες και μπολσεβίκους ταυτόχρονα– όπως κι ένα δικαιικό σύστημα που απέρρεε από τη βούληση του ανώτατου άρχοντα. Συνεπώς, οι τέλεια συγχρονισμένοι, ζυγισμένοι και στοιχισμένοι στις παρελάσεις τους Ναζί δεν ήταν απότοκο της ορθολογικά οργανωμένης βιομηχανικής παραγωγής, αλλά μιας ύστερης επιδρομής Γότθων, Αλαμαννών και Βανδάλων. Ο άπατρις κοσμοπολιτισμός των Εβραίων δεν ήταν αρρώστια που ενδημούσε και που ο ναζισμός ανελάμβανε να τη θεραπεύσει[12], για λογαριασμό μιας λοιπής ανθρωπότητας ριζωμένης σε «γη, αίμα και προγονικές παραδόσεις», αλλά ο ίδιος ο ναζισμός ήταν η αποτρόπαια μόλυνση. (Μια μόλυνση που διαδόθηκε ταχύτατα, από τη Γερμανία και την Αυστρία, σε απίστευτα μεγάλα ποσοστά πληθυσμών αναπτυγμένων ευρωπαϊκών χωρών, όπως της Γαλλίας ή της Ιταλίας, περιλαμβάνοντας το Βατικανό του πάπα Πίου ΙΒ΄). Όσο για το Άουσβιτς-Μπίρκεναου, το Σόμπιμπορ, το Κέλμνο, το Μπέλζεκ και την Τρεμπλίνκα δεν ήταν απότοκα του άκαρδου υλισμού της Φιλοσοφίας των Φώτων, αλλά μιας κορυφαίας έκφανσης Αντι-Διαφωτισμού. Με το να αναγάγει τους Εβραίους σε θανάσιμη απειλή και τους Γερμανούς σε δυνάμει θύματα, που επειγόταν να διασωθούν, ο Χίτλερ δεν εισηγήθηκε έναν απόλυτο παραλογισμό· λειτούργησε σαν ιδρυτής θρησκείας. Όπως επισημαίνει και η Ρίκα Μπενβενίστε: «ο ναζισμός δεν ήταν απλώς ένα σύνολο ρατσιστικών λόγων, αλλά μια πολιτική θρησκεία που απαιτούσε την απόλυτη αφοσίωση»[13]. Κι εκείνο που κυρίως αναδεικνύει η αναλυτική ιστόρηση του Φριντλέντερ είναι, πράγματι, μια αξεδίψαστη όρεξη ανθρωποθυσιών, από αυτές που διατηρούσε κάθε θρησκεία στο ξεκίνημά της. Κάτι που μας υποχρεώνει ίσως να σκεφτούμε τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο όχι μόνο ως συνέχεια των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών που γέννησαν τον Πρώτο, αλλά ως έναν ακόμη από τους θρησκευτικούς πολέμους που μάτωσαν την Ευρώπη μεταξύ 7ου και 17ου αιώνα. [1] Pitigrilli, Mosè e il cavaliere Levi, 1948 [Πιτιγκρίλλι, Ο Μωυσής και ο κύριος Λεβή, μτφρ. Πολυβίου Βοβολίνη, Βιβλιοθήκη για Όλους, χ.χ., σ. 7]. [2] Roger Martin du Gard, Ζαν Μπαρουά [1913], μτφρ. Κώστας Σωχωρίτης, Πόλις, Αθήνα 2014, σ. 274. [3] Όπως στην εξαιρετική μελέτη Αντιδραστικός μοντερνισμός (ελλην. μετάφραση Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1996) του ιστορικού Τζέφρι Χερφ, ή στο έξοχο Ο Αϊνστάιν στο Βερολίνο (ελλην. μετάφραση εκδόσεων Λιβάνη, 2007) του ντοκιμαντερίστα Τόμας Λέβενσον, μεταξύ πολλών άλλων. [4] Όσο κι αν είναι γνωστή, γενικά, αυτή η «παραφροσύνη», με τις παραθέσεις επιστολών γερμανών στρατιωτών ή ημερολογίων των ηγετών τους γίνεται ακόμη πιο ανάγλυφη κι αποτρόπαια, χάρη σε αυτό το βιβλίο. [5] Στη Θεσσαλονίκη των δεκαετιών του 1950 και 1960, όπου μεγάλωσα, κυκλοφορούσε έντονα ο όρος «πλουτίσαντες επί κατοχής», αναφερόμενος σε πάρα πολλούς ανθρώπους της αγοράς, οι οποίοι έσπευσαν να ιδιοποιηθούν εβραϊκές περιουσίες το 1943, αμέσως μετά τη μεταφορά των δεκάδων χιλιάδων Εβραίων της πόλης στα στρατόπεδα εξόντωσης. [6] Όσο και ο μαρξισμός-λενινισμός του Στάλιν, αρκετά νωρίτερα. [7] Βλ. σ. 607, του βιβλίου. [8] Βλ. Marcel Gauchet, Η άνοδος της Δημοκρατίας (ελλην. μετάφραση εκδόσεις Πόλις, Αθήνα 2009, σ. 166-82). [9] Σύμφωνα με την εύστοχη έκφραση των Άμος Οζ και Φάνια Οζ-Ζάλτσμπεργκερ: Οι Εβραίοι και οι λέξεις (ελλην. μετάφραση εκδ. Καστανιώτη, 2014). [10] Ακόμη και με νύχτες σαν του Αγίου Βαρθολομαίου, και κυρίως με αυτές. [11] Με την έννοια του «disenchantment» ή του «Entzauberung», αφού πρώτοι δυο Γερμανοί –ο Φρήντριχ Σίλλερ, στο τέλος του 18ου αιώνα, και ο Μαξ Βέμπερ, στις αρχές του 20ού– το είχαν θίξει ως συνθήκη και προσδιορίσει ως όρο. Κι έχει πολύ ενδιαφέρον ότι ενώ και οι δύο έβρισκαν πολλά θετικά σε αυτή τη συνθήκη, ο μεταμοντερνισμός της εποχής μας (από τον Αντόρνο και τον Ντερριντά μέχρι τον Ζίζεκ) ανατρέχει σ’ έναν ρητά χιτλερικό φιλόσοφο –τον Μάρτιν Χάιντεγκερ– για να υιοθετήσει το κρυπτικό του ιδίωμα, να βρει μόνο αρνητικές πτυχές στην «απομάγευση» και να επιδιώξει μια νέα συμφιλίωση με το υπερβατικό, ξανακάνοντας τον κόσμο έναν «μαγικό κήπο». [12] Με τον Χίτλερ να συγκρίνει υπερήφανος τον εαυτό του, στη συστηματική εξάλειψη των Εβραίων, με τον Ρόμπερτ Κοχ και την καταπολέμηση του βακτηριδίου της φυματίωσης. [13] Βλ. Επίμετρο της ελληνικής έκδοσης, σ. 1371.

Αποτρόπαιος ανορθολογισμός

Σύνδεση