Φονικές διακρίσεις: Από την προάσπιση της «Λαϊκής Κοινότητας» στο Άουσβιτς

Saul Friedländer, Η ναζιστική Γερμανία και οι Εβραίοι: Ι. Τα χρόνια των διώξεων 1933-1939, ΙΙ. Τα χρόνια της εξόντωσης 1939-1945, μτφρ. Ήλια Ιατρού, επιμ. Άννα Μαραγκάκη, επίμετρο: Ρίκα Μπενβενίστε, Πόλις, Αθήνα 2013, σελ. 1378 «Μόνο μέλη του έθνους μπορούν να είναι πολίτες του κράτους. Μόνο εκείνοι που στις φλέβες τους τρέχει γερμανικό αίμα, όποια κι αν είναι η θρησκεία τους μπορούν να είναι μέλη του έθνους». Πρόγραμμα του Εθνικοσοσιαλιστικού Γερμανικού Κόμματος Εργατών, Άρθρο 4 (1920) «Μια Χρυσή Αυγή που θα είναι η αρχή για μια νέα Ζωή, για μια Ζωή στην οποία δεν θα υπάρχη θέσι γα τους Σιωνιστές, τα προϊόντα τους και τους πράκτορές τους». «Η έκδοσίς μας», Χρυσή Αυγή, τχ. 1, Δεκέμβριος 1980 «Το χθεσινό γεύμα ήταν ενδιαφέρον, αφού ο άνθρωπος με τον οποίο γευμάτισα είχε μόλις φτάσει από (την κατεχόμενη Πολωνία) και μου έδωσε μια αυθεντική περιγραφή του “φούρνου ταχείας καύσεως των SS”. Μέχρι σήμερα δεν το πίστευα, αλλά με διαβεβαίωσε ότι είναι αλήθεια: καθημερινά, 6.000 άνθρωποι “περνούν” απ’ αυτό τον φούρνο». κόμης Χέλμουτ φον Μόλτκε, νομικός σύμβουλος της Βέρμαχτ, προς τη σύζυγό του, Οκτώβριος 1942 1. Στην τρέχουσα συγκυρία, δυσκολεύεται κανείς να παρουσιάσει το εξαιρετικά μεταφρασμένο και επιμελημένο δίτομο έργο του Σαούλ Φριντλέντερ δίχως να επισημάνει τις αναλογίες ανάμεσα στη Γερμανία του ύστερου μεσοπολέμου και την Ελλάδα της οικονομικής κρίσης και της σύγχυσης των αξιών. Διδάσκοντας τα φαινόμενα του φασισμού και του εθνικοσοσιαλισμού ως μέρος της ευρωπαϊκής ιστορίας του μεσοπολέμου, έως το 2009 είχα κι εγώ την αίσθηση ότι πραγματευόμουν ένα θέμα λίγο-πολύ «ακαδημαϊκού» ενδιαφέροντος. Παρά το γεγονός ότι με είχαν απασχολήσει τα ρεύματα ξενοφοβίας, μισαλλοδοξίας και αυταρχισμού που διατρέχουν την ελληνική πολιτική κουλτούρα,[1] υπέθετα ότι, ενόψει και της ελληνικής εμπειρίας κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, απροκάλυπτα ρατσιστικά κινήματα, όπως αυτό της Χρυσής Αυγής, ήταν καταδικασμένα να παραμείνουν στο περιθώριο. Μικρή παρηγοριά παρέχει η εκτίμηση ότι χωρίς τη δριμεία και παρατεταμένη οικονομική κρίση ούτε οι γερμανοί εθνικοσοσιαλιστές ούτε οι έλληνες νοσταλγοί τους θα εξασφάλιζαν τα εκλογικά ποσοστά που τους εκτόξευσαν στο πολιτικό στερέωμα. Και τούτο διότι το υπόστρωμα ιδεών πάνω στο οποίο έχτισαν την επιρροή τους προϋπήρχε και στις δύο κοινωνίες. Ας ξεκινήσουμε «παραγωγικά», από το ναζιστικό φαινόμενο καθαυτό. Στη σχετική συζήτηση μεσουράνησαν διαδοχικές προσεγγίσεις Η παραδοσιακή θέση της κομμουνιστικής αριστεράς που έβλεπε τον «φασισμό» ως (τελευταίο;) ανάχωμα του καπιταλισμού απέναντι στο ανερχόμενο κίνημα της εργατικής τάξης, κέρδισε πρόσκαιρα έδαφος στη δεκαετία του 1960. Ήδη από την εποχή του μεσοπολέμου, ο ναζισμός παρουσιαζόταν ως ενεργούμενο, αν όχι δημιούργημα, του «μεγάλου κεφαλαίου» που εξαπέλυσε το αδηφάγο τέρας για να προασπίσει τα συμφέροντά του σε βάρος της εργατικής τάξης. Αφότου, στη δεκαετία του 1970, η έμφαση μετατοπίστηκε από την ταξική ανάλυση στα ζητήματα ιδεολογίας και κουλτούρας, κατέστη σαφές ότι αυτό που συνέβη στη Γερμανία μετά το 1933 ήταν η υποταγή του «μεγάλου κεφαλαίου» στο ναζιστικό καθεστώς και όχι το αντίστροφο. Η ναζιστική ηγεσία παρέμεινε πιστή στην ιδεολογία της που συνδύαζε ακραίο εθνικισμό, αντικαπιταλιστική προκατάληψη και αυτό που ο Φριντλέντερ θα περιγράψει ως «λυτρωτικό αντισημιτισμό». Τα τελευταία χρόνια, ιστορικοί άρχισαν και πάλι να αναφέρονται στο Τρίτο Ράιχ ως «γκανγκστερικό καθεστώς» ή «κλεπτοκρατία», ιδίως για την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.[2] Πράγματι, η κατοχή μεγάλου μέρους της ηπειρωτικής Ευρώπης και ο αφανισμός εκατομμυρίων εβραίων και άλλων αμάχων συνοδεύτηκε από λεηλασία τεράστιας κλίμακας προς όφελος του «περιούσιου» γερμανικού λαού. Κι αυτές οι ερμηνείες, πάντως, δεν σηματοδοτούν επιστροφή σε «οικονομική» ερμηνεία του ναζιστικού φαινομένου, η πολυμέρεια του οποίου θα εξακολουθήσει να τροφοδοτεί συζητήσεις για το ορατό μέλλον – πόσο μάλλον που η αναβίωσή του σε διάφορες γωνιές της Ευρώπης το καθιστά κάτι παραπάνω από ακαδημαϊκό θέμα συζήτησης. Ο Φριντλέντερ επιμελώς εντάσσει το κυρίως θέμα του στο πλαίσιο της συνολικής πολιτικής του ναζιστικού καθεστώτος και των διεθνών εξελίξεων της περιόδου 1933-1945. Σε μεγάλο βαθμό το βιβλίο βασίζεται σε προϋπάρχουσα επιστημονική παραγωγή, την οποία συμπληρώνει με πληθώρα μαρτυριών από αυτόπτες μάρτυρες της τραγικής ιστορικής εμπειρίας που περιγράφει. Όπως έχει παρατηρηθεί, ο συγγραφέας «μοιάζει να έχει αξιοποιήσει κάθε διαθέσιμη πηγή – απομνημονεύματα, ημερολόγια ή προσωπικές αφηγήσεις για το Ολοκαύτωμα».[3] Τον Φριντλέντερ απασχολούν τόσο τα κίνητρα και οι ενέργειες των δραστών όσο, αν όχι προεχόντως, οι ιστορίες των θυμάτων. Παρουσιάζει τον πλούτο του υλικού του με μεγάλη αίσθηση οικονομίας και χωρίς υφολογικές εξάρσεις. Είναι ένα έργο εξαντλητικά τεκμηριωμένο και συνάμα καλογραμμένο. Έχοντας συμπληρώσει δέκα επτά χρόνια από την έκδοση του πρώτου τόμου του, δεν θα ήταν υπερβολή να χαρακτηριστεί ως το κλασικό έργο αναφοράς για το θέμα του.[4] 2. Ο Φριντλέντερ απορρίπτει την ερμηνεία του ναζισμού ως αντίδραση «πανικού απέναντι στην απειλή του μπολσεβικισμού», όπως υποστήριξε ο ιστορικός Ερνστ Νόλτε. Ο Χίτλερ αντιμετώπισε τον μπολσεβικισμό «ως μείζον ζήτημα επειδή οι Εβραίοι, από τους οποίους [πίστευε ότι] απορρέει, αποτελούν το μείζον ζήτημα». (σ. 122) Στην ανάλυσή του, ο αντισημιτισμός κατέχει κεντρική θέση ως κινητήριος δύναμη του καθεστώτος, ως κοινός τόπος για τη σύγκλιση διαφορετικών συντελεστών του ναζιστικού φαινομένου. Το ιδεολογικό αυτό υπόστρωμα που διευκόλυνε την άνοδο των εθνικοσοσιαλιστών και την εφαρμογή της φυλετικής τους πολιτικής έχει επισημανθεί σε αρκετά έργα. Επί αιώνες, οι Εβραίοι αντιμετωπίζονταν ως το κατεξοχήν ξένο σώμα στις περισσότερες ευρωπαϊκές κοινωνίες. Από τον 19ο αιώνα, η διάδοση ψευδοεπιστημονικών δοξασιών, όπως ο κοινωνικός δαρβινισμός και η ευγονική βιοϊατρική, συνυφάνθηκαν με τις προγενέστερες προκαταλήψεις σε βάρος Εβραίων, «εγχρώμων» και λοιπών κατηγοριών διαφορετικότητας από τη «λευκή», χριστιανική «κοινότητα». Όπως επισημαίνει ο Φριντλέντερ, στις παραμονές του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου «οι συντηρητικοί απαιτούσαν τον αποκλεισμό των Εβραίων από κάθε κυβερνητική θέση και από την άσκηση επιρροής στον γερμανικό πολιτισμό και το εκπαιδευτικό σύστημα». (σ. 54) Οι αντιλήψεις αυτές θα ήταν δύσκολο να αναγορευτούν σε κρατικό δόγμα χωρίς τη μεσολάβηση δύο τραυματικών εμπειριών, της ήττας και των ανατροπών του 1918-1919 και της παγκόσμιας Οικονομικής Κρίσης και Ύφεσης της δεκαετίας του 1930. Στη Γερμανία συστηματικά καλλιεργήθηκε η εντύπωση ότι η χώρα είχε βρεθεί στο στόχαστρο ποικίλων εσωτερικών και εξωτερικών εχθρών (Εβραίοι, μπολσεβίκοι, Δυνάμεις της Συνεννόησης) που θεωρούσαν το γερμανικό έθνος εμπόδιο στα σατανικά τους σχέδια. Η αίσθηση αυτή «κατέστησε αξιόπιστη την ιδέα του έθνους ως μιας οργανικής ενότητας εν κινδύνω», μιας Volksgemeinschaft η οποία, απαλλαγμένη από ξένα στοιχεία και «τεχνητές» διαιρέσεις, θα εγγυόταν την ασφάλεια και τη βελτίωση της ζωής των ανθρώπων κάθε κοινωνικής προέλευσης.[5] Ο Φριντλέντερ αναδεικνύει την προσπάθεια των εθνικοσοσιαλιστών να παρουσιάσουν τον διωγμό των Εβραίων ως αιχμή του δόρατος στον αγώνα τους για την απαλλαγή της Γερμανίας από τις «επαχθείς» συνέπειες της ήττας του 1918, την οποία απέδιδαν στη δράση του «διεθνούς εβραϊσμού». Δίπλα στην παραδοσιακή εβραιοφοβία, το κίνημα του Χίτλερ καλλιέργησε έναν «λυτρωτικό αντισημιτισμό», γεννημένο «από τον φόβο του φυλετικού εκφυλισμού και τη θρησκευτική πίστη στη λύτρωση» του δοκιμαζόμενου γερμανικού έθνους. (σ. 110-111) Ο Φριντλέντερ δεν διστάζει να επισημάνει ότι οι τόσο διαδεδομένες völkisch αντιλήψεις περί έθνους/φυλής είχαν βρει απήχηση και σε κύκλους Γερμανοεβραίων, ιδίως θιασωτών του σιωνισμού. (σ. 34, 144, 196) Ίσως να ξένισε ακόμα περισσότερο ορισμένους αναγνώστες του η επισήμανση ότι η στάση ορισμένων Εβραίων και η οικονομική και κοινωνική τους περιωπή γεννούσαν εχθρότητα σε μια χώρα βέβαια στην οποία οι αντισημιτικές δοξασίες είχαν βαθιές ρίζες. Μέλη της εβραϊκής κοινότητας διακρίνονταν στους «ευαίσθητους» τομείς της οικονομίας και των επιχειρήσεων, των μέσων ενημέρωσης, της εκπαίδευσης και του πολιτισμού εν γένει. Κλονισμένοι από τον Πόλεμο και τις αλλεπάλληλες οικονομικές κρίσεις, όλο και περισσότεροι Γερμανοί αντίκριζαν στον Εβραίο τον –προφανή όσο και ευάλωτο– «αποδιοπομπαίο τράγο» για τα αναπάντεχα δεινά τους. Όπως παρατηρούσε ένας Γερμανοεβραίος στις αρχές του 1931, «[ο]ι δραστηριότητες των Εβραίων –ενός λαού χωρίς πατρίδα– είναι το δηλητήριο σε ένα σώμα ιδιαίτερα δεκτικό σε αυτό, και τούτη ακριβώς είναι η αιτία του άσβεστου μίσους για τους Εβραίους». (σ. 135) Είναι σαφές ότι η δυναμική συμμετοχή της εβραϊκής κοινότητας στην οικονομική και κοινωνική ζωή της Γερμανίας δεν μεταφραζόταν σε πολιτική επιρροή. (σ. 101) Άλλωστε, η πλειονότητα των πολιτικά ενεργών Εβραίων συντασσόταν με τον φιλελεύθερο χώρο και τη σοσιαλδημοκρατία, που συμπαρασύρθηκαν από την πτώση της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, και, σε μικρότερο βαθμό, με την «εξοβελιστέα» κομμουνιστική αριστερά. (σ. 103-104) Στα τελευταία χρόνια της δημοκρατίας, η εβραϊκή κοινότητα γινόταν ολοένα και πιο τρωτή. Ακόμα και οι κομμουνιστές ενέδιδαν στον πειρασμό «να χρησιμοποιήσουν αντισημιτικά συνθήματα, όταν θεωρούσαν ότι έτσι θα προσείλκυαν ψηφοφόρους». (σ. 130-131) Το εθνικοσοσιαλιστικό καθεστώς άσκησε μεγάλη πίεση για να επιβάλει στους πολίτες την αίσθηση ότι ανήκαν σε μια λαϊκή κοινότητα (Volksgemeinschaft). Αυτή η έννοια, κεντρική για την ιδεολογία και τη νομοθεσία του Τρίτου Ράιχ, «σήμαινε εθνική συμφιλίωση, υπέρβαση των διαχωριστικών γραμμών –ταξικών, τοπικών και θρησκευτικών– που δίχαζαν τους Γερμανούς».[6] Τα κριτήρια συμμετοχής στη λαϊκή κοινότητα ήταν φυλετικά – η μακρά γραμμή αίματος από αμιγώς γερμανούς προγόνους. Για την εμπέδωση και προάσπισή της το καθεστώς του Χίτλερ από πολύ νωρίς επιδόθηκε σε μια πολιτική διακρίσεων. Η αρχή έγινε με τον νόμο για την αποκατάσταση του επαγγελματικού δημόσιου τομέα, που δημοσιεύτηκε στις 7 Απριλίου 1933, ένα περίπου μήνα μετά τις τελευταίες πολυκομματικές εκλογές στο Ράιχ. Όσοι δημόσιοι υπάλληλοι δεν ήταν «άριας καταγωγής» έχαναν τη θέση τους. Λίγες μέρες αργότερα, συμπληρωματική διάταξη προσδιόριζε ως «μη Άριο» οποιονδήποτε καταγόταν «από μη Άριους, ιδίως Εβραίους, γονείς ή παππούδες. Αρκεί ένας από τους γονείς ενός ατόμου, ή ένας από τους γονείς των γονέων του, να είναι μη Άριος». (σ. 47) Λίο Χάας, Σκυλί των SS, Τερεζίν, 1942 (τυπώθηκαν το 1945-46), ξηρή χάραξη και ακουατίντα, Πινακοθήκη Ben Uri, Λονδίνο. Σταθμό στην απομόνωση των Εβραίων από το σώμα της λαϊκής κοινότητας αποτέλεσαν οι λεγόμενοι νόμοι της Νυρεμβέργης, που θεσπίστηκαν στις 15 Σεπτεμβρίου 1935. Ο δεύτερος εξ αυτών, ο νόμος του γερμανού πολίτη, «εισήγε μια θεμελιώδη διάκριση μεταξύ “πολιτών του Ράιχ”, οι οποίοι θα απολάμβαναν πλήρη συνταγματικά και πολιτικά δικαιώματα, και “υπηκόων”, οι οποίοι στο εξής θα στερούνταν τέτοιων δικαιωμάτων. Μόνο όσοι είχαν γερμανικό ή συγγενές αίμα μπορούσαν να είναι πολίτες». Ο τρίτος νόμος, περί προστασίας του γερμανικού αίματος και της τιμής, «απαγόρευε γάμους και εξωσυζυγικές σχέσεις μεταξύ Εβραίων και πολιτών με γερμανικό ή συγγενές αίμα» (σ. 169). Το ζήτημα της μεταχείρισης των ατόμων με διάφορο βαθμό φυλετικής «ανάμιξης» (Mischling) επέβαλε τη δημοσίευση συμπληρωματικών διατάξεων στις 14 Νοεμβρίου 1935. Μία από αυτές «απαγόρευε σε Γερμανούς να παντρεύονται ή να συνάπτουν σεξουαλικές σχέσεις με άτομα “ξένου αίματος”, πέρα από Εβραίους». Με νεότερη εγκύκλιο αποσαφηνιζόταν ότι ο νόμος αυτός αναφερόταν σε «τσιγγάνους, νέγρους και τα μπάσταρδά τους». (σ. 180) Το Γερμανικό Ανώτατο Δικαστήριο, από την πλευρά του, ενθάρρυνε «τα τοπικά δικαστήρια να αποφασίζουν με βάση την πρόθεση του νομοθέτη και όχι σύμφωνα με το γράμμα του νόμου». (σ. 187) Σύμφωνα με αυθεντική της ερμηνεία από ανώτερα στελέχη του γερμανικού Υπουργείου Εσωτερικών, η φυλετική νομοθεσία εκκινούσε από τις ακόλουθες βασικές παραδοχές: Η εισαγωγή ξένου αίματος στο αίμα μιας φυλής επιφέρει ζημιογόνες αλλαγές στο σώμα της φυλής, αφού η ομοιογένεια, αυτή η ενστικτωδώς βέβαιη θέληση του φυλετικού σώματος, εξασθενεί. Στη θέση της εμφανίζεται μια άλλη, αβέβαιη στάση απέναντι σε κάθε κρίσιμη περίσταση της ζωής, μια υπερεκτίμηση της διάνοιας και ένας πνευματικός διχασμός. (σ. 180) Αναμφίβολα, τα κύρια θύματα της φυλετικής νομοθεσίας υπήρξαν οι Εβραίοι. Ο Φριντλέντερ έκρινε αναγκαίο να αναφερθεί και σε άλλες περιπτώσεις, όπως τα άτομα με αναπηρία. Πριν από τη φυσική τους εξόντωση, που ακολούθησε την έκρηξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, είχαν υποβληθεί σε στείρωση με βάση τον νόμο για την αποτροπή γέννησης παιδιών με γενετικές ανωμαλίες του Ιουλίου 1933. Με την οριστική τους εξάλειψη θα ενισχυόταν η καθαρότητα της λαϊκής κοινότητας και, παράλληλα, θα εξοικονομούνταν πόροι προς όφελος της «υγιούς» κοινωνίας. (σ. 62) Και πώς αντέδρασαν οι Γερμανοί στην υλοποίηση της φυλετικής πολιτικής των εθνικοσοσιαλιστών; «Η μεγαλύτερη μερίδα του πληθυσμού», επισημαίνει ο Φριντλέντερ, «ενώ δεν ενέκρινε τις βιαιοπραγίες κατά των Εβραίων, δεν είχε αντίρρηση να απομονωθούν και να στερηθούν των πολιτικών τους δικαιωμάτων». (σ. 192) Έτσι, Όταν ο Χίτλερ εξαπέλυσε το σφοδρό κατηγορητήριό του κατά των Εβραίων, ο επίσκοπος Berning (εκπρόσωπος της συνόδου των γερμανών επισκόπων) δεν αντέδρασε. Όταν Εβραίοι συνάδελφοι άρχισαν να απολύονται, κανένας Γερμανός καθηγητής δεν διαμαρτυρήθηκε δημοσίως. Όταν ο αριθμός των Εβραίων φοιτητών μειώθηκε δραστικά, καμία πανεπιστημιακή επιτροπή και κανένα μέλος του διδακτικού προσωπικού δεν εξανέστη. Όταν σε όλη τη χώρα καίγονταν βιβλία, κανένας στη Γερμανία, είτε διανοούμενος είτε απλός πολίτης, δεν εξέφρασε δημοσίως την ντροπή του. (σ. 81-82) Η σταδιακή κατολίσθηση των Γερμανών από την ανοχή στη συμμετοχή σε μια εγκληματική πολιτική έκανε ακόμα και τον πατέρα της ψυχανάλυσης να σαστίσει. Τον Σεπτέμβριο του 1935, ο Σίγκμουντ Φρόυντ έγραψε στον συγγραφέα Άρνολντ Τσβάιχ: «Όλοι θεωρούσαμε ότι έφταιγε ο πόλεμος και όχι ο λαός. Ωστόσο, και άλλα έθνη έζησαν τον πόλεμο και, παρ’ όλα αυτά, συμπεριφέρθηκαν διαφορετικά. Τότε δεν θέλαμε να το πιστέψουμε, αλλά όσα λέγονται για τους Γερμαναράδες ήταν αλήθεια». (σ. 201) 3. Στη διεθνή ιστοριογραφία συνεχίζεται η συζήτηση για την εβραϊκή πολιτική της ναζιστικής Γερμανίας. Μέχρι τη δεκαετία του 1980 είχαν διαμορφωθεί δύο τάσεις. Η πρώτη (intentionalist) υπογράμμιζε την αμετάβλητη πρόθεση του Χίτλερ να αντιμετωπίσει δραστικά το «Εβραϊκό Ζήτημα» σύμφωνα με τις ιδεολογικές του αρχές. Η δεύτερη (functionalist) έδινε έμφαση στους εσωτερικούς ανταγωνισμούς και αντιφάσεις του ναζιστικού καθεστώτος για να αποδώσει το Ολοκαύτωμα σε μια σειρά αυτοσχεδιασμών και στη σταδιακή επικράτηση ακραίων αντιλήψεων, παραγνωρίζοντας μάλλον τον κεντρικό ρόλο του Führer στη λήψη των κρίσιμων αποφάσεων.[7] Ο Φριντλέντερ δεν υιοθετεί εκ προοιμίου καμία από τις δύο προσεγγίσεις. Τα διαθέσιμα στοιχεία τον οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η μαζική εξόντωση των Εβραίων της Ευρώπης δεν ήταν «το προκαθορισμένο τέλος ενός σατανικού σεναρίου» για τη λύση του «Εβραϊκού Ζητήματος». Η χιτλερική ιδεολογία και οι απάνθρωπες πρακτικές του ναζιστικού καθεστώτος, επισημαίνει, «δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι υπήρχε σχέδιο ολοσχερούς εξόντωσης των Εβραίων, πριν από την εισβολή της Γερμανίας στη Σοβιετική Ένωση». (σ. 21) Ο Φριντλέντερ τοποθετείται και στη συζήτηση που πυροδότησε η Χάννα Άρεντ το 1963 με το έργο της Ο Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ: Μια έκθεση για την κοινοτοπία του κακού.[8] Τα ναζιστικά εγκλήματα, υποστηρίζει, «διαπράχθηκαν από συνηθισμένους ανθρώπους που έζησαν και έδρασαν στο πλαίσιο μιας μοντέρνας κοινωνίας η οποία δεν διέφερε και πολύ από τη σημερινή». (σ. 23) Αυτοί οι άνθρωποι, όμως, έδρασαν υπό την επίδραση και καθοδήγηση του συγκεκριμένου καθεστώτος, που κάθε άλλο παρά κοινότοπο ήταν. Ήταν η ιδεολογία και η πολιτική κουλτούρα του εθνικοσοσιαλισμού που απασφάλισαν το δολοφονικό δυναμικό που εξαπολύθηκε το καλοκαίρι του 1941. Η φυλετική ιεράρχηση της ανθρωπότητας, με παράλληλο υποβιβασμό και δαιμονοποίηση διαφόρων ομάδων, εξουδετέρωσε τις ηθικές αναστολές απέναντι στην κακομεταχείριση και, εν τέλει, στην εν ψυχρώ μαζική δολοφονία ανθρώπων. Δεν πρέπει να υποτιμάται και ο γραφειοκρατικός ζήλος που ωθούσε μέλη της γερμανικής κρατικής μηχανής, ακόμα και αν δεν ασπάζονταν πλήρως τη ναζιστική ιδεολογία, να συμμορφώνονται πλήρως ή και να πλειοδοτούν στην εφαρμογή των εντολών μιας εγκληματικής ηγεσίας. (σ. 147) Ήδη από το πρώτο μέρος του βιβλίου, ο αναγνώστης θα αντιληφθεί ότι το εγχείρημα δεν θα λάμβανε την πανευρωπαϊκή του έκταση χωρίς την ανοχή και τη σύμπραξη μη Γερμανών. Παρά τον ad hoc χαρακτήρα της διαδικασίας εξόντωσης, όσοι συμμετείχαν ενεργά σε αυτή συμμερίζονταν την ίδια επιδίωξη, την εξάλειψη των Εβραίων από τη γειτονιά τους. Ο Φριντλέντερ διευρύνει την οπτική του για να συμπεριλάβει και άλλες ευρωπαϊκές χώρες με μακρά παράδοση αντισημιτισμού, όπως η Γαλλία, η Πολωνία ή η Ρουμανία, σε ορισμένες από τις οποίες οι Εβραίοι υπέστησαν κακομεταχείριση πριν από την έκρηξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στη διάρκεια του πολέμου, αυτή η διευρωπαϊκή αντισημιτική «συναίνεση» εξηγεί τη συμμετοχή μεγάλου αριθμού Ευρωπαίων στη διαδικασία εξόντωσης των εβραϊκών κοινοτήτων – με ή χωρίς την καθοδήγηση των γερμανικών αρχών. Όπως είναι αναμενόμενο, ο γερμανός δικτάτορας είναι το κεντρικό πρόσωπο της αφήγησης. Χαρακτηρίζεται ως προσωπικότητα που συνδύαζε τον ψυχρό υπολογισμό, την τυφλή μανία και τον ιδεολογικό φανατισμό. Αυτά τα στοιχεία, κατά τον Φριντλέντερ, βοηθούν να σχηματίσουμε «μια καλύτερη εικόνα της ψυχοσύνθεσης που οδήγησε τον ηγέτη των ναζί στις πιο κρίσιμες αποφάσεις του, μεταξύ άλλων και για τους Εβραίους». (σ. 137) Ήδη στο πρώτο πολιτικό του κείμενο, μια επιστολή με θέμα το «Εβραϊκό Ζήτημα» που συνέταξε τον Σεπτέμβριο του 1919, ο Χίτλερ υποστήριζε ότι, «βραχυπρόθεσμα, οι Εβραίοι έπρεπε να στερηθούν των πολιτικών τους δικαιωμάτων. “Ωστόσο, ο τελικός στόχος πρέπει να είναι η αμείλικτη απομάκρυνση όλων των Εβραίων”». (σ. 95) Στη μετέπειτα σταδιοδρομία του προέβη σε επανειλημμένες τοποθετήσεις, υπό το φως των οποίων η πολιτική εξόντωσης των Εβραίων μοιάζει με αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Ένα παράδειγμα αποτελεί η γνωστή προειδοποίηση που απηύθυνε σε λόγο του στο Ράιχσταγκ για την έκτη επέτειο της ανόδου του στην εξουσία, τον Ιανουάριο του 1939. Υπενθυμίζοντας στο ακροατήριό του ότι πολλοί, και μεταξύ αυτών Εβραίοι, τον είχαν περιγελάσει για προηγούμενες προφητείες του, προέβλεψε τα ακόλουθα: Αν τα διεθνή εβραϊκά οικονομικά κυκλώματα κατορθώσουν να παρασύρουν και πάλι τα έθνη σε έναν παγκόσμιο πόλεμο, το αποτέλεσμα δεν θα είναι η μπολσεβικοποίηση όλης της γης –πράγμα που θα σημάνει τη νίκη του εβραϊσμού–, αλλά η εξόντωση της εβραϊκής φυλής στην Ευρώπη. (σ. 346-347) Στην «πολιτική διαθήκη» που συνέταξε στις 29 Απριλίου 1945, από την οποία απουσιάζει οποιαδήποτε αναφορά στη Σοβιετική Ένωση, τη δύναμη που έσφιγγε τον κλοιό γύρω του, ο Χίτλερ επανέλαβε την κατηγορία απέναντι στον «διεθνή εβραϊσμό» ως υποκινητή του πολέμου. Στην προσπάθειά του να μεταθέσει την ευθύνη στα ίδια τα θύματά του, ομολογούσε σαφώς το έγκλημα: Επιπλέον, δεν παρέλειψα να καταστήσω σαφές στους πάντες ότι, τούτη τη φορά, δεν θα σκοτώνονταν μόνο εκατομμύρια άνδρες, δεν θα καίγονταν και θα βομβαρδίζονταν εκατοντάδες χιλιάδες γυναικόπαιδα, αλλά και όσοι ήταν πραγματικά υπεύθυνοι θα πλήρωναν για το έγκλημα, έστω και με λιγότερο απάνθρωπες μεθόδους. (σ. 1077) Προφανώς, σχολιάζει ο Φριντλέντερ, ο Χίτλερ «είχε αποφασίσει να επικεντρωθεί στο να δείξει πως δεν ήταν ο ίδιος υπεύθυνος, ούτε για την καταστροφική ήττα της Γερμανίας ούτε για τη δολοφονία των Εβραίων». (σ. 1078) Το ανησυχητικό είναι ότι, επτά δεκαετίες αργότερα, αυτή η παραχάραξη της ιστορίας βρίσκει θιασώτες. Όσο περισσότερο απομακρυνόμαστε από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τόσο αναζωπυρώνεται η συζήτηση για τις τρομερές καταστροφές που σημάδεψαν την Ευρώπη και άλλες περιοχές της υφηλίου. Σε πρόσφατο βιβλίο του, ο βρετανός ιστορικός Νταν Στόουν επισημαίνει ότι, μετά το τέλος της «βάναυσης σταθερότητας» που είχε επικρατήσει με τον Ψυχρό Πόλεμο, «απόψεις οι οποίες προηγουμένως ήταν περιθωριακές ή και παρανοϊκές έχουν ξαναβγεί στην επιφάνεια» και η αντιφασιστική συναίνεση πάνω στην οποία οικοδομήθηκε η μεταπολεμική Ευρώπη, δυτική και ανατολική, αμφισβητείται δραστικά.[9] Κινούμενοι, ακόμα, στο περιθώριο, της κοινότητας των εξ επαγγέλματος ιστορικών, «αναθεωρητές» της ιστορίας του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου από τη σκοπιά των ηττημένων αλλά και αρνητές του Ολοκαυτώματος διευρύνουν το ακροατήριό τους.[10] Η τάση αυτή συνοδεύεται πλέον από την άνοδο ακραίων λαϊκιστικών κομμάτων, προϊόν μιας παρατεταμένης οικονομικής και κοινωνικής κρίσης. Στην Ελλάδα, αναμασήματα της αντισημιτικής φιλολογίας περασμένων εποχών γίνονται δεκτά ως προϊόντα «επιστημονικής έρευνας».[11] Δικαιούται δε κανείς να υποθέσει ότι η αντιμετώπιση στη χώρα μας του «μεταναστευτικού» με όρους «Εβραϊκού Ζητήματος»[12] καθιστά επίκαιρα και διδακτικά έργα όπως αυτό του Φριντλέντερ. Βέβαια, το έλλειμμα μιας ιστορικής παιδείας που αφήνει «εκτός ύλης» το Άουσβιτς αλλά και τα γκούλαγκ, απαιτεί ένα ριζικότερο επαναπροσανατολισμό του εκπαιδευτικού μας συστήματος. [1] Stirring the Greek Nation: Political Culture, Irredentism and Anti-Americanism in Post-War Greece, 1945-67, Aldershot: Ashgate, 2007, και σε ελληνική μετάφραση από τις εκδόσεις Επίκεντρο, 2010. [2] Dan Stone, “Beyond the Auschwitz Syndrome”, History Today, 60.2 (Ιούλιος 2010), 29. [3] Roger Moorhouse, βιβλιοκρισία για τον β΄ τόμο του έργου, History Today, 57.12 (Δεκ. 2007), 62. [4] Σε αυτήν την κρίση συμπίπτουν ο Moorhouse, ό.π., και ο William D. Rubinstein στη βιβλιοκρισία του για τον α΄ τόμο του έργου, History Today, 48.12 (Δεκ. 1998), 51. [5] Πήτερ Φρίτσε, Ζωή και θάνατος στο Τρίτο Ράιχ, Θύραθεν, Θεσσαλονίκη 2013, σ. 26. [6] Στο ίδιο, σ. 47. [7] Για μια ανάλυση της σχετικής ιστοριογραφικής συζήτησης βλ. Christopher R. Browning, The Path to Genocide, CUP - Canto, Cambridge 1995. [8] Κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Νησίδες (2009). [9] Dan Stone, Goodbye to All That? The Story of Europe since 1945, Oxford University Press, 2014. [10] Για την εμβέλεια ανυπόληπτων προσεγγίσεων του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και στην Ελλάδα, χαρακτηριστική ήταν η παρουσίαση του βιβλίου Ο πόλεμος του Χίτλερ του Ντέιβιντ Ίρβινγκ, θαυμαστή του ναζιστή ηγέτη και αρνητή του Ολοκαυτώματος, στο Πολεμικό Μουσείο της Αθήνας. Αυτό συνέβη τον Απρίλιο του 2003, με την ενεργό συμμετοχή ελλήνων πολιτικών και απόστρατων ανώτατων αξιωματικών. Για μια συστηματική ανάλυση και ανασκευή της άρνησης του Ολοκαυτώματος βλ. Deborah Lipstadt, Denying the Holocaust: The Growing Assault on Truth and Memory, Penguin Group, Νέα Υόρκη 1993. Σε αντίθεση με τα βιβλία του Ίρβινγκ, τo έργο αυτό δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά. [11] Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το 1400 σελίδων βιβλίο του Κωνσταντίνου Πλεύρη, Εβραίοι, όλη η αλήθεια. Κατά τη δίκη του για παραβίαση του νόμου 927/1979 «περί κολασμού πράξεων ή ενεργειών αποσκοπουσών εις φυλετικάς διακρίσεις», ο εισαγγελέας το απεκάλεσε «επιστημονικό σύγγραμμα» και επανειλημμένα υπερασπίστηκε το δικαίωμα οιουδήποτε να διατυπώνει δημόσια «επιστημονικές» απόψεις, συμπεριλαμβανομένης και της άρνησης του Ολοκαυτώματος. Βλ. «Αντισημιτισμός στην Ελλάδα: Η δίκη του Κωνσταντίνου Πλεύρη», Ινστιτούτο Stephen Roth για τη Μελέτη Σύγχρονου Αντισημιτισμού και Ρατσισμού, Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ, έκθεση 8/2011, επιμέλεια: δρ. Roni Stauber, Beryl Belsky. Διαθέσιμο στο http://goo.gl/PJ0gmn [12] Έννοιες όπως «λαϊκή κοινότητα», «ομοιογένεια» και «γνησιότητα» ανακύπτουν στην απόφαση 350/2011 του Δ΄ Τμήματος του ελληνικού Συμβουλίου της Επικρατείας, που άνοιξε τον δρόμο ώστε να κριθεί αντισυνταγματικός ο νόμος 3838/2010 για τη χορήγηση ελληνικής ιθαγένειας και την πολιτική συμμετοχή νόμιμων μεταναστών. Κατά την κρίση των δικαστών, το διεθνές δίκαιο δεν πρέπει «να επιτρέπει την είσοδο στην λαϊκή κοινότητα (λαός) αλλοδαπών προσώπων χωρίς ουσιαστικό πραγματικό δεσμό με αυτή … εις τρόπον ώστε … εν τέλει, να αποσυντίθεται η έννοια του έθνους». Η έμφαση –και η κατάπληξη– δική μου.

Φονικές διακρίσεις: Από την προάσπιση της «Λαϊκής Κοινότητας» στο Άουσβιτς

Σύνδεση