Για τον ελληνικό μοντερνισμό και τη βαριά σκιά του Σεφέρη

Ποιος βουρκωμένος ποταμός μας πήρε; Γ. Σεφέρης, Τρία Κρυφά Ποιήματα Νέα έκδοση: Γιώργος Σεφέρης, Ποιήματα, Αθήνα, Ίκαρος 2014, σελ. 503 1. Γιατί επιστρέφουμε στον Σεφέρη Γυρνάμε και ξαναγυρνάμε σε μια γραφή γιατί έχει να μας δώσει κάτι. Αυτό μπορεί να είναι ένας στίχος, μια εικόνα, ένα απρόσμενο παραξένεμα της γλώσσας, ένας καινούριος τρόπος να ξαναδούμε εκείνο που ήταν δίπλα μας και διέφευγε της προσοχής μας, ή μια προσωπική αγωνία που δεν έμεινε απλά προσωπική αγωνία. Ξαναγυρνάμε σε ένα έργο γιατί ίσως εκεί βρίσκουμε κάτι από τον εαυτό μας, ή κάτι από αυτό που θέλουμε ή δεν μπορέσαμε να αρθρώσουμε οι ίδιοι, μια σκέψη που βρήκε την ακριβή και διαυγή έκφρασή της στο λόγο. Άλλοτε πάλι γυρνάμε σε ένα έργο για να βρούμε στοιχεία που εδραιώνουν τις δικές μας απόψεις, ή ακόμα για να αντλήσουμε ένα απόφθεγμα που θα ρίξει στάχτη στα μάτια και θα κλείσει μια συζήτηση. Πάντα γυρνάμε εκεί που περιμένουμε πως θα βρούμε κάτι, στα έργα που, όπως λέει ο Γκάνταμερ, συνεχίζουν να ανταποκρίνονται σε παρούσες ανάγκες και να απαντούν σύγχρονα ερωτήματα.[1] Σε μερικούς όμως συγγραφείς γυρνάμε με έναν ξεχωριστό τρόπο. Όχι απλώς γιατί βρίσκουμε κάτι που μας αφορά, αλλά γιατί το έργο τους έγινε σημείο αναφοράς για μια ολόκληρη εποχή. Σε εξαιρετικές περιπτώσεις, τέτοιοι λογοτέχνες, μορφοποιώντας και προσδιορίζοντας με σχετική ακρίβεια εκείνο που υπήρχε ως εν δυνάμει προοπτική, διαμορφώνουν τις κατευθυντήριες γραμμές που ασπάστηκαν ή ακολούθησαν κι άλλοι δημιουργοί. Στο έργο τέτοιων λογοτεχνών επιστρέφουμε γιατί εκεί βρίσκουμε, διατυπωμένες με διαυγή τρόπο, αρχές και απόψεις που γέννησαν ένα νέο σύστημα αξιών και μια νέα τάξη πραγμάτων. Αναμφίβολα, το σεφερικό έργο ανήκει σ’ αυτήν την κατηγορία. Όπως σημειώνει ο Οδυσσέας Ελύτης, αναφερόμενος στη ζύμωση των απόψεων που πραγματοποιείται κατά τη δεκαετία του ’30, ο Σεφέρης «έμελλε να δώσει μορφή σε μια ρευστή κατάσταση και ν’ αποφασίσει για την εξέλιξη που θα ’παιρναν τελικά τα πράγματα στον τόπο μας.»[2] Η παρουσία του δεν αποτελεί απόρροια της θυμικής αντίδρασης ή του ενθουσιασμού που συνοδεύουν συχνά έναν νεοφώτιστο κυριευμένο από τη δυναμική νέων τρόπων έκφρασης και αντίληψης της πραγματικότητας. Αντίθετα, φανερώνει τον ποιητή διανοούμενο, ο οποίος στέκεται με συνέπεια πάνω στα εκφραστικά προβλήματα της εποχής του και θεμελιώνει με προσοχή και μεθοδικότητα ένα ολοκληρωμένο σύστημα αξιών. Ανήκει στις πνευματικές εκείνες φυσιογνωμίες για τις οποίες τίποτε δεν είναι τυχαίο και τίποτε δεν αφήνεται στην τύχη. Προχωρά με υπολογισμένες κινήσεις από τη διάγνωση προβλημάτων, στη μεθοδική επεξεργασία απόψεων κι από ’κεί στην οικοδόμηση των θεμελίων πάνω στα οποία θα μπορούσε να στηριχθεί η ανανέωση της ελληνικής ποίησης αλλά και γενικότερα της πνευματικής ζωής της εποχής του. 2. Η επικοινωνιακή πρόκληση του νεοτερικού κόσμου Ο Σεφέρης αντιμετώπισε το ζήτημα της ποιητικής ανανέωσης όχι απλώς ως μεταβολή των εξωτερικών γνωρισμάτων της ποίησης, ως απελευθέρωση, δηλαδή, από τους κανόνες και τους τύπους της παραδοσιακής ποιητικής φόρμας, αλλά ως ανταπόκριση στις θεμελιώδεις αλλαγές που έχει υποστεί ο νεοτερικός κόσμος. Στην αφετηρία των απόψεών του βρίσκεται η πεποίθηση πως παλαιότεροι κοινωνικο-πολιτισμικοί σχηματισμοί διέθεταν «ορισμένα κοινά συναισθηματικά δεδομένα» που πρόσφεραν «στον ποιητή μια κατάσταση ευαισθησίας αρκετά γενική και έτοιμη να δεχτεί την ποιητική συγκίνηση.».[3] Αντίθετα, στον σύγχρονο κόσμο του Σεφέρη, τα κοινά αυτά στοιχεία έχουν αρχίσει να υποχωρούν ή να απουσιάζουν εντελώς. «Ο κόσμος ο δικός μας», υποστήριζε, «είναι ένας κόσμος διαλυμένος, άρρωστος και ναρκωμένος, όπου οι αισθήσεις εξατμίζονται και χάνουν την πραγματικότητά τους, μέσα στο χάος των εντυπώσεων· όπου ο άνθρωπος που θα προσπαθήσει να συνάξει τις αισθήσεις αυτές, δεν βρίσκει πουθενά στερεό έδαφος να πατήσει παρά στον εαυτό του. Είναι χαρακτηριστικό στους σύγχρονους συγγραφείς το συναίσθημα της μη πραγματικότητας του ατόμου.» (Δοκιμές Α, σ. 34-5). Οι παρατηρήσεις αυτές δηλώνουν σαφώς την αντιπαραβολή παρόντος και παρελθόντος, όπου το παρελθόν παραπέμπει σε μια από κοινού αποδεκτή αρμονία και τάξη, ενώ το παρόν, στην έλλειψη κοινών σημείων αναφοράς και αντιλήψεων και συνεπώς στην αδυναμία του ατόμου να συλλάβει και να αναπαραστήσει την πραγματικότητα ως ενιαίο όλο. Για να γίνουμε πιο παραστατικοί, θα λέγαμε πως σε παλαιότερες κοινωνίες η βραδύτητα των εξελίξεων και της διακίνησης πληροφοριών έδινε την ψευδαίσθηση μιας σταθερότητας. Η πραγματικότητα έμοιαζε ακινητοποιημένη στο χρόνο και συνεπώς ικανή να συλληφθεί στην ολότητά της. Αντίθετα, στον μοντέρνο κόσμο η επιτάχυνση των τεχνολογικών και επιστημονικών εξελίξεων καθιστούσε την προσπάθεια του ατόμου να απορροφήσει ένα πλήθος πληροφοριών και γνώσεων και να τις εντάξει με συστηματικό τρόπο στον δικό του κόσμο εξαιρετικά δύσκολη. Παράλληλα, η ευκολότερη πρόσβαση σε άλλους κόσμους έφερνε στην επιφάνεια, με ένα μοναδικό τρόπο, την ύπαρξη διαφορετικών οπτικών γωνιών, με αποτέλεσμα το ίδιο φαινόμενο να γίνεται αντιληπτό ή να νοηματοδοτείται με εντελώς διαφορετικό περιεχόμενο. Τα μέλη αυτού του κόσμου δεν αντλούν πλέον από παραπλήσια συστήματα αναφορών, αλλά αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα και τη θέση τους στον κόσμο μέσα από διαφορετικές και ενίοτε αντικρουόμενες βιοθεωρίες. Ο κόσμος διασπάται, έτσι, σε μικρότερες σχετικά αυτόνομες ή ημιαυτόνομες κοινωνικές σφαίρες που λειτουργούν με τους δικούς τους κανόνες, όρους και αντιλήψεις. Για ένα τμήμα του ευρωπαϊκού μοντερνισμού, αλλά και για τον Σεφέρη που πίστευε πως η μετάδοση συγκινήσεων συνιστούσε πάντα πρωταρχικό στόχο της ποίησης, ο κατακερματισμένος νεοτερικός κόσμος και η απώλεια μιας κοινής συμβολικής γλώσσας, διαμόρφωναν νέες επικοινωνιακές προκλήσεις και απαιτούσαν νέες επινοήσεις. Στην προσπάθειά του να αντιμετωπίσει την έλλειψη ενότητας και κοινών σημείων αναφοράς βοηθήθηκε, ως γνωστόν, από τη «μυθική μέθοδο» του Έλιοτ. Ένας συγκεκριμένος μύθος, με την προϋπόθεση, ασφαλώς, να τον γνωρίζει έστω στοιχειωδώς ο αναγνώστης, μπορούσε να λειτουργήσει ως το μέσο μετάπλασης ή πλαισιοθέτησης μιας προσωπικής εμπειρίας με τέτοιο τρόπο ώστε αυτή να προσφέρεται με οικεία στοιχεία πρόσβασης. Ο καλλιτέχνης μπορούσε, έτσι, να προσδώσει μια ενότητα, έστω πλασματική, σε έναν κόσμο από τον οποίο η ενότητα απουσίαζε, να εγκαταστήσει έναν κοινό ιστό ανάμεσα στις διαφορετικές εμπειρίες του ίδιου φαινομένου και συνεπώς να καταστήσει δυνατή την επικοινωνία με ένα ετερογενές αναγνωστικό κοινό. Φορώντας, όμως, τη μάσκα ενός μυθικού ήρωα, αναγκαστικά μιλά μέσα από την προοπτική αυτού του ήρωα. Τούτο, βέβαια, του δίνει την ευκαιρία να περάσει από το υποκειμενικό στο Άλλο και αντίστροφα, αλλά ταυτόχρονα αναγκάζει τη ματιά του να απλωθεί στον κόσμο από ένα συγκεκριμένο σημείο στο χώρο· να δει τον κόσμο από μια οπτική και όχι από κάποια άλλη. Η ματιά του υποκειμένου της γραφής παραμένει έτσι στο κέντρο της ποιητικής σύνθεσης. Από τη στιγμή που ο ποιητής επιχειρεί να αποδώσει την πολυμέρεια της σύγχρονης εμπειρίας ως κοινή εμπειρία και το υποκειμενικό ως συλλογικό βίωμα, η ματιά αναπόφευκτα πέφτει στην ομοιότητα παρά στη διαφορά. Έτσι, ενώ στην αφετηρία του συλλογισμού του για τη διαμόρφωση συνθηκών μεταδοσιμότητας, βρίσκεται η αναγνώριση της έλλειψης κοινών σημείων αναφοράς και της ύπαρξης διαφορετικών οπτικών γωνιών, η επιμονή του στην ταύτιση του ποιητικού «εγώ» με το «σύνολο» αφήνει τη διαφορά στο περιθώριο, μετατρέποντάς την σε ομοιότητα. Η προοπτική του Άλλου, βέβαια, υπάρχει. Αναπαρίσταται, όμως, μέσα από τη συγκεκριμένη ματιά του υποκειμένου της γραφής και όχι ως αυθύπαρκτη παρουσία με τη δική της φωνή που μπορεί να προσφέρει μια εναλλακτική πρόταση για το περιεχόμενο της πραγματικότητας. Αυτό είναι ίσως το κόστος της εγκαθίδρυσης μιας πλασματικής ενότητας σε έναν κόσμο από την οποίο η ενότητα αυτή έχει αμετάκλητα χαθεί. 3. Η σύγχρονη ιστορία Παρ’ όλα αυτά, με την πλαισιοθέτηση της ποιητικής εμπειρίας σε ένα δάνειο μύθο από μια παλαιότερη κοινωνία τα μέλη της οποίας ακόμη μοιράζονταν μια παραπλήσια αντίληψη για τον κόσμο, ο Σεφέρης μπόρεσε όχι μόνο να ανταποκριθεί σε μια από τις σημαντικότερες επικοινωνιακές προκλήσεις της εποχής του, αλλά συνάμα να αναπτύξει τα θέματά του με τέτοιο τρόπο ώστε προσωπικές εμπειρίες να συγκλίνουν ή να ταυτίζονται με συλλογικές εμπειρίες. Η επίλυση αυτού του προβλήματος πρόσφερε έτσι ένα λειτουργικό πλαίσιο για την ποιητική μετουσίωση στιγμών της ελληνικής ιστορίας. Είναι γνωστό πως μεγάλο μέρος της ποίησής του, άμεσα ή έμμεσα, μετατρέπει το υλικό της σύγχρονης ελληνικής ιστορικής πραγματικότητας σε ποιητικές μορφές. Η μεταφορά της Ελλάδας ως πλοίου που ταξιδεύει στο χρόνο αποτυπώνεται, για παράδειγμα, άμεσα στο ποίημα «Με τον τρόπο του Γ. Σ.» και ο ποιητής, όπως άλλωστε υποδηλώνουν οι τίτλοι των συλλογών «Ημερολόγιο Καταστρώματος», αναλαμβάνει να αποδώσει με ποιητικές μορφές τα ταξίδια και τις σύγχρονες περιπέτειές της. Η Ελλάδα, ο ελληνισμός και η σύγχρονη ιστορία τους παραμένουν σταθερά στο κέντρο της ματιάς του. Είναι ο νοητός χώρος στον οποίο ζουν και αναπνέουν οι ήρωές του. Ακόμη και όταν ο χώρος της ποιητικής δράσης βρίσκεται εκτός Ελλάδος, η ματιά του συνεχίζει να καθορίζεται από τη μοίρα του έθνους. Με την «ισορροπημένη», επομένως, αναζήτηση νέων μορφών έκφρασης, ο Σεφέρης δεν επιδίωκε να έρθει σε ρήξη με προγενέστερα μοντέλα δραματοποίησης των ιστορικών στιγμών του έθνους, αλλά να ανανεώσει το περιεχόμενό τους, να τα διοχετεύσει σε νέους δρόμους και να συνεχίσει, με νέα μέσα, το ήδη υπάρχον μοντέλο του εθνικού ποιητή.[4] Η ανακαινιστική, βέβαια, πρότασή του θα έμενε λειψή αν περιοριζόταν μόνο στην επίλυση του βασικού επικοινωνιακού προβλήματος της σύγχρονης ποίησης. Ακόμη και μέσα από το ανανεωμένο περιεχόμενο του εθνικού ποιητή θα παρέμενε μια απλή υφολογική πρόταση. Φιλοδοξία όμως του Σεφέρη δεν ήταν απλώς να ανανεώσει την ποίηση, αλλά να συμβάλει στην αποκρυστάλλωση μιας καθαρής προοπτικής για τον εκσυγχρονισμό του νεότερου ελληνισμού. Κάτι τέτοιο απαιτούσε την αντιμετώπιση ενός ευρύτερου πλέγματος ζητημάτων που θα αιτιολογούσε τις επιλογές του και θα δικαίωνε την προοπτική του. 4. Η σχέση με την Ευρώπη Το πρώτο από αυτά τα ζητήματα αφορούσε τη συγκρότηση μιας πειστικής επιχειρηματολογίας που θα εδραίωνε την αναγκαιότητα ανάπτυξης ενός ουσιαστικού διαλόγου με την Ευρώπη. Η πολιτισμική σχέση με την Ευρώπη αντιμετωπίζεται από τον Σεφέρη υπό τη μορφή ενός «αμείλικτου», όπως το χαρακτηρίζει, διλήμματος: «[...] είτε θ’ αντικρίσουμε το δυτικό πολιτισμό, που είναι κατά μέγα μέρος και δικός μας, μελετώντας με λογισμό και με νηφάλιο θάρρος τις ζωντανές πηγές του [...] είτε θα του γυρίσουμε τις πλάτες και θα τον αγνοήσουμε, αφήνοντάς τον να μας υπερφαλαγγίσει, με κάποιον τρόπο από τα κάτω, με τη βιομηχανοποιημένη, την αγοραία, τη χειρότερη μορφή της επίδρασής του.» (Δοκιμές Β, σ. 28-9). Από τη στιγμή που ο απομονωτισμός ούτε δημιουργικός ούτε εφικτός είναι, ιδιαίτερα σε μια εποχή κατά την οποία η διακίνηση των ιδεών είναι ταχύτατη και επηρεάζει άμεσα την καθημερινή ζωή των ανθρώπων, η σχέση με την Ευρώπη είναι αναπόφευκτη. Η ιστορία του ελληνισμού άλλωστε φανερώνει ότι αυτός όχι μόνο ποτέ δεν απομονώθηκε, αλλά ότι πάντα αφέθηκε ανοιχτός στις επιδράσεις. Γι’ αυτό και δεν μπορεί να νοηθεί σαν έννοια στατική και αμετάβλητη, αλλά ως ζωντανός οργανισμός, που συνεχώς δανείζεται και αφομοιώνει ξένα στοιχεία, ανανεώνεται και εμπλουτίζεται. «Ο ελληνισμός», γράφει ο Σεφέρης, «δουλεύθηκε, πλάσθηκε ζωογονήθηκε από ιδιοσυγκρασίες άλλοτε ελληνικές και άλλοτε όχι, ως την εποχή της Αναγέννησης· κι από την εποχή εκείνη, που σημειώνει το σκλάβωμα του Γένους, από ιδιοσυγκρασίες διόλου ελληνικές και που έδρασαν έξω από τις ελληνικές χώρες» (Διάλογος, σ. 28). Πάνω στο ζωντανό κομμάτι του ελληνισμού που μετέφεραν στην Ευρώπη οι Βυζαντινοί λόγιοι θεμελιώθηκε η ευρωπαϊκή Αναγέννηση και διαμορφώθηκε αυτό που σήμερα ονομάζουμε ευρωπαϊκός πολιτισμός. Ωστόσο, ο «ελληνικός ελληνισμός», ένας ελληνισμός «καμωμένος» από Έλληνες δεν έχει δημιουργηθεί ακόμη, ούτε έχει αποκτήσει μια ξεκάθαρη πνευματική φυσιογνωμία. Για να γίνει αυτό μόνο ένας τρόπος υπάρχει, να συνεχίσουν να αντλούν οι σύγχρονοι Έλληνες από τη Δύση. Εξάλλου, τούτο, υποστηρίζει ο Σεφέρης, έκαναν «οι καλύτεροι από εμάς, μελετώντας ή πηγαίνοντας στη Δύση, προσπαθούσαν να ξαναφέρουν πίσω στην ελεύθερη Ελλάδα το βιός που αιώνες πριν είχε φύγει από τον τόπο μας για να διασωθεί». (Διάλογος, σ. 29). Συνεπώς, το αίτημα της συμπόρευσης με τις σύγχρονες ευρωπαϊκές εξελίξεις δεν αναζητούσε κάτι που ήταν ξένο προς τον ελληνισμό. Απλά συνέχιζε τη διαρκή και μακρόχρονη επαφή του με τη Δύση. Στο πλαίσιο, έτσι, του σεφερικού επιχειρήματος ο εκσυγχρονισμός σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα παρουσιαζόταν όχι μόνο απαραίτητος και ευεργετικός, αλλά και ταυτόχρονα προσφυής με τις ελληνικές αξίες. 5. Η νεότερη παράδοση Για να προχωρήσει στο μέλλον, ο νέος ελληνισμός έπρεπε παράλληλα να ξεκαθαρίσει τι θα έπαιρνε μαζί του από το παρελθόν και πάνω σε ποια θεμέλια θα εδραίωνε το εποικοδόμημά του. Αυτό το έργο αναλάμβανε ο Σεφέρης με τα δοκίμιά του. Όπως ήταν επόμενο η προσοχή του επικεντρώθηκε κυρίως στην ποιητική παράδοση. Οι αναφορές του στην πεζογραφία και στη ζωγραφική είχαν μάλλον παραδειγματικό χαρακτήρα και χρησίμευαν για την ενίσχυση πορισμάτων που αφορούσαν την ποίηση. Στην αφετηρία της πρότασής του βρίσκεται η πεποίθηση ότι, σε κάθε εποχή, νέα κείμενα έρχονται να προστεθούν στα παλιά και να φωτίσουν το παρελθόν με νέο τρόπο. Όπως υποστήριζε, «κάθε καινούργιο έργο που έρχεται να πάρει μια θέση στη σειρά, επιβεβαιώνει και μαζί μεταβάλλει τον κανόνα και το νόημα των παλαιότερων έργων.» (Διάλογος, σ. 21). Δύο φαίνεται να είναι οι βασικές συνιστώσες της σεφερικής πρότασης. Η πρώτη αφορά την ενότητα και τη συνέχεια. Με τη μεθοδικότητα της κριτικής του, επιβεβαίωνε την ενωτική γραμμή μιας παράδοσης που ξεκινούσε από τον Ερωτόκριτο και έφτανε ως τις μέρες του. Ο επιλεκτικός κανόνας που πρότεινε απαρτίζεται από τους ποιητές Κορνάρο, Σολωμό, Κάλβο, Παλαμά, Σικελιανό και Καβάφη. Σημαντική θέση σ’ αυτή την πορεία έχει το χρονικό σημείο στο οποίο συντελείται η ένωση της λόγιας και της δημοτικής παράδοσης. Κι αυτό, σύμφωνα με τον Σεφέρη, συμβαίνει στο έργο του Παλαμά: «Με τον Παλαμά μπαίνει πια στον κανονικό της δρόμο η ελληνική λογοτεχνία. Από τις δύο παραδόσεις που συνεχίζουνται αδιάλειπτα από την εποχή της πρώτης “κοινής”, η μια, η περίλαμπρη και η νεκρή, η λόγια, βρίσκει το τέλος της στη ζωή της ποίησης με τον Καβάφη· η άλλη, η καταφρονεμένη και η ζωντανή, η λαϊκή παράδοση, αφού πήρε φωτιά από τα Τάρταρα και φως από τα Ηλύσια, ξέσπασε στον απάνω κόσμο με τον Παλαμά. Από τον Παλαμά και πέρα, ύστερα από δυο χιλιάδες χρόνια, για πρώτη φορά, η διπλή ελληνική παράδοση ενώνεται σε μια γραμμή.» (Δοκιμές Α, σ. 224) Είναι φανερό πως, αναγνωρίζοντας τη διμορφία της παράδοσης, ο Σεφέρης δεν σκοπεύει να αναδείξει τη διαφορά, αλλά να διαμορφώσει ένα πλαίσιο στο οποίο αίρονται οι διαφορές και αποκαθίσταται η ενότητα. Από τη στιγμή που οι δύο αυτές παραδόσεις ενώνονται, η δυικότητα μετατρέπεται σε ενικότητα και η παλαιότερη διμορφία αντικαθιστάται από την ομοιομορφία και την ομοιογένεια. Από ένα χρονικό σημείο και μετά πραγματοποιείται μια σύγκλιση των δύο παραδόσεων και αποκαθίσταται η ενότητα του ελληνισμού. Η λαϊκή παράδοση επικρατεί και αφομοιώνει τη λόγια. Ο Γ. Σεφέρης με τον γιο της Έλγκας Καββαδία, Φίλιππο Χατζόπουλο, δεκαετία 1960. Η δεύτερη συνιστώσα αφορούσε στους λόγους για τους οποίους οι ποιητές του κανόνα παρουσιάζονταν ως πρότυπα. Οι σεφερικές προσεγγίσεις, όπως άλλωστε συμβαίνει σε παρόμοιες περιπτώσεις, ήσαν άμεσα συνυφασμένες με τη δική του θέση στο λογοτεχνικό πεδίο της εποχής. Γι’ αυτό, τα κύρια κριτήρια που χρησιμοποιούσε για να αναδείξει την αξία των λογοτεχνών που πρόβαλε ως πρότυπα (όπως για παράδειγμα, η οικονομία του λόγου, η τέλεια οργανωμένη γλώσσα που εκφράζει την ευαισθησία του συλλογικού σώματος, η σύμπτωση μορφής και περιεχομένου, η αρμονική συνύπαρξη ευαισθησίας και ποιητικού ρήματος, η μουσικότητα του στίχου που προκύπτει από την εναρμόνιση της συναισθηματικής φόρτισης του λεκτικού υλικού, ο συνδυασμός της εθνικής ιδιαιτερότητας με την αρτιότητα στην έκφραση και, τέλος, η προσδοκία ότι το έργο πρέπει να είναι ριζωμένο στην ελληνική παράδοση) συνιστούσαν βασικές αρχές πάνω στις οποίες θεμελιωνόταν και η δική του ποίηση. Μελετώντας επομένως το παρελθόν και προσπαθώντας να διαχωρίσει το «ζωντανό από το θνησιμιαίο» (Δοκιμές Α, σ. 520) δεν πρόβαλλε απλώς ένα καλλιτεχνικό πρότυπο που θαύμαζε, αλλά παράλληλα ένα πρότυπο στο οποίο επιχειρούσε να ανταποκριθεί ο ίδιος. Διαμόρφωνε, δηλαδή, την παράδοση που επιχειρούσε να συνεχίσει. 6. Η αρχαία παράδοση Το τρίτο σκέλος του σεφερικού προγράμματος αφορούσε τη σχέση με το αρχαίο παρελθόν. Ο προσδιορισμός αυτής της σχέσης συνιστούσε μια επιπρόσθετη προϋπόθεση για να μπορέσει ο νεότερος ελληνισμός να βρει τη θέση του στον σύγχρονο κόσμο και να προχωρήσει στο μέλλον. Κι αυτό γιατί η σημερινή Ελλάδα, όπως υποστήριζε, γνώριζε το απώτερο παρελθόν της μέσα από ξένες πηγές και συνεπώς δεν το είχε πλησιάσει μέσα από τη δική της ματιά και τη δική της ευαισθησία. Τι νόημα, όμως, έχει ή τι νόημα δίνει η πανταχού παρουσία του παρελθόντος στον σύγχρονο ελληνικό χώρο; Ποια είναι η σημασία των σπασμένων αγαλμάτων, ή πώς μπορεί να εκληφθεί η παρουσία τους; Πώς επιδρούν συγκινησιακά στον σύγχρονο Έλληνα; Η προβληματική αυτή αποτυπώνεται σε κάποιο βαθμό στο ακόλουθο χωρίο που γράφεται με αφορμή τον Ηνίοχο: «Πόσο την έχουμε προσεγγίσει την ψυχή που τα έπλασε; Θέλω να πω: αυτή τη χάρη στην ακμή της, αυτή τη δύναμη, αυτή τη μετριοφροσύνη, κι αυτά που συμβολίζουν τέτοια σώματα. Αυτή τη σίγουρη πνοή που κάνει τον άψυχο χαλκό να υπερβαίνει τους κανόνες του λογικού μας και να γλιστρά μέσα σ’ έναν άλλο χρόνο, καθώς στέκεται εκεί στην ψυχρή αίθουσα του μουσείου.» (Δοκιμές Β, σ. 143). Ωστόσο, δεν έχουμε εδώ, όπως συμβαίνει με τη νεότερη ποιητική παράδοση, μια σειρά δοκιμίων που επιχειρούν με συστηματικό τρόπο να αναδείξουν τα στοιχεία εκείνα που μιλούν ακόμη στο παρόν, ή να προσδιορίσουν επακριβώς αυτή τη σχέση. Στην ποίησή του, από την άλλη μεριά, η σχέση με το παρελθόν επιστρέφει σε μόνιμη βάση. Κι εδώ όμως έχουμε περισσότερο μια επίπονη προσπάθεια να συλληφθεί και να αποτυπωθεί η αγωνία που προσδίδει αυτή η σχέση, παρά ενδείξεις ή κατευθύνσεις για την προσέγγισή της. Τις περισσότερες φορές παρουσιάζεται υπό την μορφή της αντινομίας παρόντος και παρελθόντος και αναπόφευκτα χαρτογραφεί ένα «χιασμό»[5], ένα πεδίο «ανάμεσα», στο οποίο επενεργούν δύο σημεία χρόνου: κι ο τόπος σαν το μεγάλο πλατανόφυλλο που παρασέρνει ο χείμαρρος του ήλιου με τ’ αρχαία αγάλματα και τη σύγχρονη θλίψη. (Ποιήματα, σ. 186) Από τη στιγμή που το παρελθόν αφήνει πίσω του αποσπασματικά ίχνη της παρουσίας του είναι επόμενο πως είναι αδύνατο να συλληφθεί στην πληρότητά του. Δηλώνει συνεχώς την παρουσία μιας απουσίας και ταυτόχρονα λειτουργεί σαν βάρος που μπορεί να αποβεί εμπόδιο ή να πνίξει τη δημιουργικότητα του σύγχρονου καλλιτέχνη. Η ποιητική περσόνα φαίνεται άλλοτε να «εξαντλείται» από αυτό το βάρος κι άλλοτε καθώς απλώνει τη ματιά της πάνω στα ίχνη του παρελθόντος, τα βλέπει να ζωντανεύουν, ενώ την ίδια στιγμή, το παρόν, αλλά και το είναι του υποκειμένου που βρίσκεται πίσω από την περσόνα, μένουν ανυπόστατα. Η αντιδιαστολή της κατάστασης του σύγχρονου ελληνισμού με τον αρχαίο μας δίνει ίσως ορισμένες από τις πιο ενδιαφέρουσες και γνήσιες στιγμές της σεφερικής αγωνίας. Συνεχίζει όμως να παραμένει μια αγωνιώδης και βασανιστική σχέση. Γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο δεν ακινητοποιεί ούτε ναρκώνει το άτομο. Αντίθετα, το καλεί να δράσει και όχι να χρησιμοποιήσει το παρελθόν ως άλλοθι απραξίας. Είναι φανερό πως η προσέγγιση του Σεφέρη δεν επιδιώκει να μας πει τι έχει να μας δώσει το παρελθόν, αλλά να συλλάβει και να αποδώσει τι συμβαίνει όταν κάποιος βρίσκεται εκεί όπου το παρελθόν άφησε τα ίχνη του, εκεί όπου αγγίζουμε, όπως γράφει, «κάποτε με τα δάχτυλά μας την αφή του πάνω στις πέτρες.» (Ποιήματα, σ. 187). Ο τόπος, επομένως, έχει καθοριστική σημασία τόσο γιατί ανακαλεί συνεχώς το παρελθόν όσο και γιατί γίνεται το πεδίο στο οποίο δραματοποιείται η αντινομία παρόντος και παρελθόντος.[6] Η σεφερική αγωνία που αναδύεται από αυτή την αντινομία μαζί με την εικονοποιία που τη συνοδεύει και την κεντρική θέση που έχει σ’ αυτήν ο ελληνικός χώρος, πρόσθετε μια νέα διάσταση στον τρόπο με τον οποίο οι Ευρωπαίοι και ειδικότερα ο Ρομαντικός Φιλελληνισμός προσέγγιζε την αρχαία Ελλάδα. Εκεί που οι ρομαντικές εξειδανικεύσεις για την αρχαία Ελλάδα, προσπαθώντας να βρουν διασυνδέσεις ανάμεσα στον αρχαίο και στον σύγχρονο ελληνισμό, σκόνταφταν πάνω στους «εκφυλισμένους» σύγχρονους Έλληνες, ο Σεφέρης αντιπρότεινε τον ελληνικό χώρο. Η σύγχρονη Ελλάδα γινόταν έτσι το μέσο για να προσεγγισθεί η αρχαία Ελλάδα. 7. Η σεφερική πρόταση Στις παρατηρήσεις που προηγήθηκαν θα μπορούσαν να προστεθούν κι άλλες ακόμη που αναδεικνύουν την ευρύτητα και τη συνοχή του σεφερικού εκσυγχρονιστικού προγράμματος. Εδώ επικεντρώσαμε την προσοχή μας στα ζητήματα εκείνα που ο ίδιος ο Σεφέρης θεωρούσε, στα τέλη της δεκαετίας του ’30, επιτακτικά προβλήματα που ζητούσαν άμεση λύση. Η «σημερινή Ελλάδα», έγραφε, «προσπαθώντας να βρει τη σωστή της θέση απέναντι στην αρχαία παράδοσή της, που τη γνωρίζει σχεδόν αποκλειστικά από ξένες πηγές· αρχίζοντας μόλις τώρα τελευταία να συνειδητοποιεί και την πιο πρόσφατη ιστορία της· αναγκασμένη να εισάγει ένα πολύ πιο μεγάλο μέρος της πνευματικής της τροφής από εκείνο που η ίδια παράγει· έχει, σαν πνευματική φυσιογνωμία, ελάχιστα γνωστά σημεία, περιτριγυρισμένα από μια μεγάλη έκταση χέρσα και άγνωστη.» (Διάλογος, σ. 31). Οι συνιστώσες οποιουδήποτε προγράμματος εκσυγχρονιστικού, σύμφωνα με τη σεφερική προοπτική, δεν μπορούν επομένως να είναι ανεξάρτητες από το τι υπήρξαμε, ποιο ήταν το παρελθόν μας, πού βρισκόμαστε τώρα, ποια είναι η σχέση μας με τους άλλους και πού θέλουμε να φτάσουμε. Γι’ αυτό, ο ελληνισμός μαζί με την αναζήτηση ενότητας και προοπτικής είναι οι βασικές έννοιες που επανέρχονται στο έργο του. Αναμφίβολα, οι τοποθετήσεις του σ’ αυτά τα ερωτήματα στοιχειοθετούν ένα συγκροτημένο οικοδόμημα μέσα στο οποίο βρίσκει θέση το έργο του και αρθρώνεται η παρουσία του. Ταυτόχρονα όμως ανταποκρίνονται στις ανάγκες αποκρυστάλλωσης ενός πλαισίου που εδραιώνει τις απαραίτητες προϋποθέσεις ύπαρξης του έθνους. Η παρέμβασή του πραγματοποιείται σε μια κρίσιμη στιγμή, όπου το έθνος δίνει την εντύπωση πως έχει συρρικνωθεί στο έθνος-κράτος και γι’ αυτό η πρότασή του είναι μια πρόταση ισορροπιών και όχι ρήξεων. Καθορίζεται από την ιστορική συγκυρία, αλλά και από τη δική του συντηρητική ιδιοσυγκρασία. Έθνος χωρίς ενιαία γλώσσα, ενιαία παράδοση, ενιαία ιστορία και μελετημένη στάση απέναντι στην Ευρώπη, μέσα από αυτή την προοπτική, δεν μπορεί να υπάρξει. Ανταποκρινόμενο με πειστικό τρόπο και στα δύο αυτά ζητήματα, δηλαδή στη μελλοντική πορεία της πνευματικής ζωής και στην εδραίωση του εθνικού ιστού, το πρόγραμμά του αποκτά μια τέτοια συνοχή που δίνει πολλές φορές την εντύπωση πως έχει ήδη προλάβει πιθανές απορίες και αντιρρήσεις προτού καν ακόμα αυτές διατυπωθούν. Κατά παράδοξο τρόπο ακριβώς αυτός ο προβληματισμός για την κατάσταση του ελληνισμού και τη μελλοντική του πορεία στάθηκε το μέσο με το οποίο το έργο του ξεπέρασε τα εθνικά όρια και ανταποκρίθηκε σε ευρύτερες ζητήσεις. Η Ελλάδα και ο ελληνισμός συνιστούν τα πεδία μέσα από τα οποία το ειδικό μπορεί να αναχθεί σε γενικό. Η αγωνία για την τύχη του ελληνικού να μετατραπεί κατ’ αναλογία σε αγωνία για το ανθρώπινο, ο θρήνος για την ανθρώπινη θυσία που δεν έχει αντίκρισμα σε νοσταλγία για δικαιοσύνη, το αβέβαιο ταξίδι του σύγχρονου Έλληνα σε αναζήτηση μιας ζωής με νόημα από τον σύγχρονο άνθρωπο, η εθνική απώλεια και απόγνωση σε υπαρξιακή αγωνία, η αγωνία για την ελληνική γραφή σε αγωνία για τη γραφή γενικότερα. Το ανθρώπινο, για τον Σεφέρη, βγαίνει μέσα από το ελληνικό. 8. Ο Σεφέρης και ο ελληνικός μοντερνισμός Δεν χωρεί αμφιβολία ότι το εκσυγχρονιστικό πρόγραμμα του Σεφέρη συνιστούσε μια συγκροτημένη και ολοκληρωμένη πρόταση, που πρόσφερε συνετές λύσεις σε μια σειρά από καίρια αισθητικά και ιδεολογικά ζητούμενα της εποχής του. Όπως δεν χωρεί αμφιβολία ότι η παρουσία του επηρέασε σε κάποιο βαθμό κι άλλους λογοτέχνες της εποχής του και ότι η συνεκτικότητα της πρότασής του έκανε το έργο του σημείο αναφοράς, με τέτοιο τρόπο ώστε ο ελληνικός μοντερνισμός να προσεγγίζεται συχνά με σεφερικούς όρους. Ωστόσο, παρά τη δυναμική και τη χρησιμότητά της, η πρότασή του συνιστά μία εκδοχή του μοντερνισμού στην Ελλάδα και όχι την ολότητα του φαινομένου. Ο ελληνικός μοντερνισμός δεν είναι ο Σεφέρης. Το δίπολο, για παράδειγμα, υφολογική ανανέωση και εθνική ιδιαιτερότητα, που στιγματίζει την παρουσία του, καθορίζει, βέβαια, σε μεγάλο βαθμό τη δράση του κύκλου των Νέων Γραμμάτων, αλλά δεν αποτελεί αδιαπραγμάτευτη προϋπόθεση για την ένταξη κάποιου λογοτέχνη στο πλαίσιο του μοντέρνου ποιητικού λόγου. Η διάδραση επίσης των δύο αυτών στοιχείων στο έργο άλλων λογοτεχνών της γενιάς του δεν γίνεται πάντα με την ίδια θετική νοηματική φόρτιση που έχουν στο σεφερικό έργο. Παράλληλα, μολονότι η εγκαθίδρυση μιας πλασματικής ενότητας και γενικότερα η αναζήτηση κοινών σημείων αναφοράς καθιστούν δυνατή τη μεταδοσιμότητα της ποιητικής συγκίνησης και συνεπώς αποτελούν λειτουργικούς τρόπους αντιμετώπισης του κοινωνικού κατακερματισμού, οι προκλήσεις που αναδύονται από αυτό το φαινόμενο δεν περιορίζονται μόνο στη μετάδοση συγκινήσεων. Το ζήτημα του κοινωνικού κατακερματισμού έχει προφανώς ευρύτερες διαστάσεις. Συνοδεύεται από την εκρηκτική ανάπτυξη των επιστημών, την ανάδυση νέων επιστημονικών πεδίων και κατ’ επέκταση από τον γνωσιολογικό επιμερισμό που επιδρά καθοριστικά στον τρόπο με τον οποίο προσλαμβάνεται και αποδίδεται η πραγματικότητα. Κατά κύριο λόγο, σηματοδοτεί την απώλεια μιας εδραίας βάσης μέσω της οποίας η πραγματικότητα μπορεί να συλληφθεί ως όλο. Αναπόφευκτα, έχει τόσο αρνητικές όσο και θετικές συνέπειες που προσφέρουν νέες εκφραστικές δυνατότητες. Αποδεσμεύει, για παράδειγμα, το άτομο από την καταπιεστική δεσποτεία της μίας οπτικής γωνίας και ανοίγει το δρόμο για τη διεκδίκηση της ελεύθερης ατομικής ή κοινωνικής έκφρασης. Προσφέρεται για την απόδοση της σύγχρονης πραγματικότητας μέσα από την πολυφωνία των υπαρχουσών διαφορετικών οπτικών γωνιών, αλλά και για την καλλιτεχνική αξιοποίηση της προβληματικής που προκύπτει από νέα γνωστικά πεδία όπως η γλωσσολογία, ο Φροϋδισμός και ο Μαρξισμός. Δίνει ακόμη την ευκαιρία για την ποιητική εκμετάλλευση της αποξένωσης και της αλλοτρίωσης, στοιχεία που συνδέονται άμεσα με την ταχύτατη ανάπτυξη της τεχνολογίας και των βιωμάτων του ανθρώπου της πόλης. Ο μοντερνισμός καθορίζεται άμεσα από αυτή τη νέα, πολύπλευρη και πολυσύνθετη πραγματικότητα. Κατ’ επέκταση, εκείνο που συνδέει τον Σεφέρη με τον Εμπειρίκο, τον Ελύτη, τον Εγγονόπουλο, τον Καβάφη, ακόμη και τον Καρυωτάκη δεν είναι απλώς η αναζήτηση νέων μορφών έκφρασης, αλλά ο διαφορετικός τρόπος με τον οποίο ανταποκρίνονται σε παραπλήσια προβλήματα που αφορούν την πρόσληψη και την απόδοση της νεοτερικής πραγματικότητας. Αν αναρωτηθούμε γι’ αυτήν την πραγματικότητα θα δούμε ίσως ότι ο ελληνικός μοντερνισμός συνιστά ένα πιο πλούσιο φαινόμενο, που δεν περιορίζεται στον κύκλο των Νέων Γραμμάτων και στην προοπτική του. Το ζήτημα, βέβαια, της ασφυκτικά στενής αντιμετώπισης του ελληνικού μοντερνισμού δεν έχει μόνο να κάνει με το τι μας έδωσε ο Σεφέρης, αλλά κυρίως με τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίστηκε και χρησιμοποιήθηκε η προοπτική του. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντιμετώπισης είναι η συνεχής αναπαραγωγή της σεφερικής πρότασης για το παρελθόν και η παρουσίασή της σαν μια τελειωμένη υπόθεση. Η ενότητα, λόγου χάριν, που επιδιώκει ο Σεφέρης σε σχέση με την παράδοση ήταν ίσως αναγκαία σε μια εποχή που δεν είχε ακόμη αποκρυσταλλωθεί με συνεκτικό τρόπο μια πειστική αφήγηση για το παρελθόν. Η πρότασή του πρόσφερε ένα στέρεο και εύληπτο σχήμα, χρήσιμο επίσης για ευρύτερη χρήση, που επιβεβαίωνε την επικράτηση του λαϊκού στοιχείου και του δημοτικισμού και ανταποκρινόταν στις ιστορικές συνθήκες της εποχής του. Το ερώτημα, ωστόσο, είναι κατά πόσο η πρόταση αυτή αξιοποιήθηκε, διερευνήθηκε και αναπροσαρμόστηκε σε νέες συνθήκες. Θυμίζουμε εδώ ότι ο ίδιος ο Σεφέρης υποστήριζε πως η σχέση με το παρελθόν καθορίζεται από παροντικές ανάγκες. Νέα λογοτεχνικά έργα και νέα συστήματα αξιών έρχονται να προστεθούν στα παλιά, μεταβάλλοντας τον κανόνα και το νόημα των παλαιότερων. Κατά συνέπεια, μια αφήγηση για το παρελθόν είναι πάντα προσωρινή και διαπραγματεύσιμη. Παρ’ όλα αυτά, μισό και πλέον αιώνα μετά την εδραίωση του Σεφέρη, όχι μόνο δεν έχουμε μια ουσιαστική επανεκτίμηση της πρότασής του, αλλά συνεχίζουμε να κοιτάμε την ιστορία της λογοτεχνίας, τη γενιά του ’30, αλλά και τον ίδιο τον Σεφέρη με στενούς σεφερικούς όρους. Ίσως από μια άλλη σκοπιά, το σημαντικό με την παρουσία του Σεφέρη δεν είναι μόνο οι απαντήσεις που έδωσε στο πλαίσιο των αιτημάτων της εποχής του, αλλά ο μεθοδικός τρόπος με τον οποίο διέγνωσε τα δεδομένα του προβλήματος και κατ’ επέκταση το υπόβαθρο πάνω στο οποίο άρθρωσε την πρότασή του. Από τη στιγμή όμως που συνεχίζουμε να κοιτάμε τον μοντερνισμό μέσα από την προοπτική του Σεφέρη και να ταυτίζουμε τον κύκλο των Νέων Γραμμάτων με τη γενιά του ’30 και τον ελληνικό μοντερνισμό θα μας ξεφεύγει η ευρύτερη εκφραστική αγωνία που αναδύεται από το πρώτο μισό του 20ού αιώνα, όπως και η ευρύτερη προβληματική που γέννησε αυτή την αγωνία. Το έργο και η παρουσία του Σεφέρη προσφερόταν, βέβαια, για μια τέτοια ταύτιση. Προσφέρεται όμως και για άλλες πιο γόνιμες συζητήσεις. [1] Hans-Georg Gadamer, Truth and Method, Sheed and Ward, Λονδίνο 1988, σ. 257. [2] Ο. Ελύτης, Ανοιχτά χαρτιά, Ίκαρος, Αθήνα 1982, σ. 280. [3] Γ. Σεφέρης - Κ. Τσάτσος, Ένας διάλογος για την ποίηση, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 1988, σ. 104. Στο εξής οι παραπομπές δίνονται εντός του κειμένου. Το ίδιο ισχύει και για τα ακόλουθα: Γ. Σεφέρης, Ποιήματα, Ίκαρος, Αθήνα 1979 [νέα έκδοση: Ίκαρος 2014], Γ. Σεφέρης, Δοκιμές Α΄, Ίκαρος, Αθήνα 1981, Γ. Σεφέρης, Δοκιμές Β΄, Ίκαρος, Αθήνα 1981. [4] Για την πολύτροπη σχέση ιδεολογίας και αισθητικής στον Σεφέρη, βλ. τη μελέτη του Δ. Δημηρούλη με τον σημαίνοντα τίτλο «Ο ποιητής ως έθνος»: Δ. Δημηρούλης, Ο ποιητής ως έθνος. Αισθητική και ιδεολογία στον Σεφέρη, Πλέθρον, Αθήνα 1997. [5] Δ. Δημηρούλης, ό.π., σ. 117. [6] Για μια συστηματική αντιμετώπιση της σχέσης χώρου και χρόνου στον Σεφέρη, βλ. Δ. Δημηρούλης, ό.π., σ. 109-119.

Για τον ελληνικό μοντερνισμό και τη βαριά σκιά του Σεφέρη

Σύνδεση