Χρονικό εποχής και προσωπική περιπέτεια

Χρειάζεται ο άνθρωπος παρηγοριά. Κι οι ήρωες του Βοκκάκιου το ρίξαν έξω, τρώγαν και πίναν και τραγουδούσαν και λέγαν όμορφες ιστορίες, προσμένοντας το κακό σαν έπεσε στον τόπο τους πανούκλα. Ασημάκης Πανσέληνος Διάβασα το Τότε που ζούσαμε στο τέλος των φοιτητικών μου χρόνων και καταγοητεύτηκα. Ήταν ένα βιβλίο που δεν έμοιαζε με κανένα άλλο. Δεν ήταν μυθιστόρημα, δεν ήταν όμως ούτε ιστορικό αφήγημα, ούτε αγιογραφία μιας εποχής. Μιλούσε για τα ζητήματα της Αριστεράς και της λογοτεχνίας, που τόσο μας ενδιέφεραν την εποχή εκείνη, χωρίς να κατεδαφίζει αλλά και χωρίς να ηρωοποιεί ή να εξιδανικεύει. Κυρίως όμως μου άρεσε γιατί διέθετε φρεσκάδα, χιούμορ και ειλικρίνεια. Πίσω από αυτές τις γραμμές δεν βρισκόταν ένα ναρκισσευόμενο εγώ, ούτε ένας ιεραπόστολος της απόλυτης αλήθειας, αλλά ένα ανήσυχο, ζωντανό και κριτικό μυαλό. Υπήρχαν όμως και λόγοι πιο προσωπικοί για τους οποίους το βιβλίο αυτό έγινε το αγαπημένο μου. Θεωρούσα τη Μυτιλήνη δεύτερη πατρίδα μου. Και γνώριζα τους συντρόφους μιας ζωής που ο Ασημάκης Πανσέληνος μνημείωνε στις σελίδες του, μέσα από τους δικούς μου φίλους. Ο Βαγγέλης ήταν ανιψιός του Ορέστη Κανέλλη, ο Νίκος γιος του Αλέκου Αμανίτη, και η Νίκη κόρη του Τάκη Ελευθεριάδη. Έτσι άκουγα για τον Ασημάκη και τον θαύμαζα, πριν ακόμα τον συναντήσω. Αυτό συνέβη μερικά χρόνια αργότερα, όταν η έρευνα για τη διδακτορική μου διατριβή έγινε η αφορμή να γνωριστούμε από κοντά. Συνδεθήκαμε φιλικά γιατί η ζωντάνια της σκέψης του και η απλότητα του χαρακτήρα του παραμέριζαν τη διαφορά της ηλικίας. Ήταν για μένα ένα είδος καθοδηγητή, αφού είχε συνεργαστεί με όλα τα μεσοπολεμικά αριστερά περιοδικά και είχε διατελέσει μέλος της συντακτικής επιτροπής του εμβληματικού περιοδικού Νέοι Πρωτοπόροι. Πρόθυμα μου διέθεσε όσους τόμους του δυσεύρετου περιοδικού δεν υπήρχαν στις δημόσιες βιβλιοθήκες, με έφερε σε επαφή με την αείμνηστη Φούλα Χατζιδάκη και μου εξηγούσε ορισμένα ερευνητικά ζητήματα που δεν ήταν εύκολο να τα διαλευκάνω αβοήθητη. Στο σπίτι του στην Κηφισιά, αλλά και στον όμορφο κήπο του Ελευθεριάδη στην Πέτρα της Λέσβου, τον άκουγα να μιλά για λογοτεχνία και πολιτική κυρίως μέσα από ιστορίες ανθρώπων. Έξυπνος, χωρίς να κάνει επίδειξη, πειραχτικός και εύστοχος στην κρίση του, χωρίς ποτέ να γίνεται εμπαθής. Το χιούμορ είναι χαρακτηριστικό των Μυτιληνιών. Ο Ασημάκης με την παιδεία του και την ευστροφία του το μετέτρεπε σε αληθινή τέχνη. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του ξαλαφρωμένος από τις ανάγκες του βιοπορισμού έγραφε και ταξίδευε. Πλησίαζε τα ογδόντα όταν επισκέφθηκε την Κίνα και δημοσίευσε τις εντυπώσεις του, ενώ τη χρονιά του θανάτου του σχεδίαζε ένα ταξίδι στη Λατινική Αμερική, προσκεκλημένος της κουβανικής πρεσβείας. Ο Ασημάκης Πανσέληνος ανήκε στο είδος εκείνο των ανθρώπων που δεν παραιτούνται από τις χαρές της ζωής. Αγαπούσε την έκπληξη και γι’ αυτό συνδύαζε τη σοφία ενός πλούσιου παρελθόντος με τη ζωτικότητα και την περιέργεια μιας νεανικής σκέψης. Δυστυχώς μας άφησε ξαφνικά, τον Σεπτέμβριο του 1984, πριν προλάβω να ολοκληρώσω την έρευνά μου και ορισμένα ερωτήματα που ακόμα δεν είχα μπορέσει τότε να διατυπώσω έμειναν εκκρεμή και αναπάντητα. Ωστόσο, την απουσία του σε μεγάλο βαθμό αναπλήρωσαν οι σελίδες του βιβλίου του Τότε που ζούσαμε, γιατί χάρις σε αυτό το βιβλίο γνώριζα όχι μόνο τα γεγονότα που με ενδιέφεραν αλλά αισθανόμουν κυρίως την ατμόσφαιρα, το άρωμα της εποχής. Έτσι η συμβολή του στην συγγραφή της διατριβής μου (Λογοτεχνία και πολιτική στον Μεσοπόλεμο. Τα περιοδικά της Αριστεράς), ήταν εξαιρετικά σημαντική. Το Τότε που ζούσαμε είναι μια από τις πιο σημαντικές, αξιανάγνωστες και έντιμες αυτοβιογραφίες της νεότερης λογοτεχνίας μας. Είδος δύσκολο και σύνθετο παρά τη φαινομενική απλότητά του, είναι ταυτόχρονα χρονικό εποχής και αφήγηση προσωπικής περιπέτειας. Πλάι σε άγνωστες στο ευρύ κοινό μορφές που συντρόφεψαν τον συγγραφέα στη διάρκεια της ζωής του περνούν με φυσικότητα και γνωστές προσωπικότητες του πνευματικού και πολιτικού κόσμου. Ο κατάλογος των ονομάτων που παρελαύνουν μέσα από τις σελίδες του βιβλίου του είναι τόσο μακρύς, ώστε ακόμα και η απλή αναφορά τους θα απαιτούσε μεγαλύτερη έκταση από εκείνη των δυο σελίδων. Τα πρόσωπα αυτά είναι οι φορείς μιας ιστορίας μεγάλης που συντίθεται από τα νήματα επιμέρους μικροϊστοριών και δίνουν βάθος και νόημα σε βασικές όψεις της. Ο Ασημάκης Πανσέληνος ενστερνίστηκε και υπηρέτησε από πολύ νωρίς τη μαρξιστική ιδεολογία, χωρίς ωστόσο να ενταχθεί ποτέ στον κομματικό μηχανισμό του ΚΚΕ, γιατί ακόμα και στη ρομαντική μεσοπολεμική εποχή η ανήσυχη σκέψη του αντιδρούσε στον «δημοκρατικό συγκεντρωτισμό», στην πιστή τήρηση της κομματικής γραμμής και στον ιδεολογικό φανατισμό. «Οι φανατικοί δεν έχουν χιούμορ, ήγουν πλατιά αίσθηση της ζωής. Οι άνθρωποι που συνεδριάζουν και λεν απλοϊκότατα συμφωνώ, έρχεται η ώρα να πουν με τον ίδιο τρόπο δεν συμφωνώ. Η ζωή προάγεται με το δεύτερο, όταν για να το πεις θέλει τόλμη...». Μέλος της Συντακτικής επιτροπής των Νέων Πρωτοπόρων το 1931, συνεργάτης του περιοδικού Νεοελληνικά Γράμματα στη δικτατορία του Μεταξά, αρθρογράφος στον παράνομο Τύπο της Κατοχής, στα Ελεύθερα Γράμματα και στην εφημερίδα Μάχη, ο Ασημάκης Πανσέληνος πειραματίζεται σχεδόν σε όλα τα είδη του λόγου: ποίηση, πρόζα, δοκίμιο και κριτική. Πάντα ευαίσθητος απέναντι στα μεγάλα κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα του καιρού του, ζει με υψηλό αίσθημα ευθύνης τα δραματικά ιστορικά γεγονότα και τα ανακαλεί με διαύγεια και δικαιοκρισία: Η γενιά μας αναμετρήθηκε με το θάνατο, ήπιε σταλιά- σταλιά το φαρμάκι του, μα υπήρξε προνομιούχα. Έζησε με ένταση και ενθουσιασμό μια-μια τις στιγμές ενός πολυτάραχου αιώνα [... ] Σκέφτομαι αυτούς που δεν πήραν μέρος, και για μια στιγμή έστω, στην αναταραχή που ξεσήκωσε η Επανάσταση του ’17 και η Αντίσταση ενάντια στο φασισμό και λέω πως ήταν τιμωρημένοι απ’ το θεό. Η αφήγηση του Πανσέληνου ξεκινά από τη Μυτιλήνη, γενέθλιο τόπο του συγγραφέα, στις αρχές του 20ού αιώνα. Ένας κόσμος ζωντανός ανασαίνει στις σελίδες του, τύποι αξέχαστοι που μεταφέρουν το κλίμα και τα ήθη μιας μικροκοινωνίας με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Τουρκοκρατία, Βαλκανικοί, Πρώτος Παγκόσμιος, Βενιζέλος, Ψυχάρης, Παπαντρέου, δημοτικισμός και δημοκρατία, αλλά και πρώτα ερωτικά σκιρτήματα, μαζί με τα όνειρα της εφηβείας και των νεανικών του χρόνων. Δίνοντας με γλαφυρότητα, χιούμορ και παρατηρητικότητα που συλλαμβάνει το ουσιώδες, ο Πανσέληνος μας οδηγεί στο να ανακαλύψουμε την πατρίδα του αλλά και τον ίδιο. Αρκετά από τα χαρίσματά του και κυρίως τη σατιρική φλέβα, το δημοκρατικό φρόνημα και την καλαισθησία τα χρωστά στην ανατροφή του μέσα στο όμορφο τοπίο της Λέσβου και στην πολιτισμική παράδοση της Μυτιλήνης. Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου του ο ήρωας/αφηγητής θα βρεθεί την Αθήνα, όπου σπουδάζει στη Νομική. Αν για την περίοδο της Κατοχής έχουμε πολλές και ενδιαφέρουσες λογοτεχνικές καταθέσεις, για την περίοδο του Μεσοπολέμου η συμβολή του Πανσέληνου είναι πολύτιμη. Βέβαια η αφήγησή του αφορά την πνευματική περιπέτεια της Αριστεράς, με την οποία ο ίδιος είχε εμπλακεί ενεργά, αλλά μέσα από αυτή την οπτική διαγράφεται επίσης η ιδεολογική και πολιτική ατμόσφαιρα όλης της εποχής. Η Αθήνα με τα φοιτητικά στέκια, τις διαδηλώσεις, τις ταβέρνες, τους δρόμους και τα γραφεία θα γίνει το σκηνικό της δράσης, αλλά και η ισότιμη πρωταγωνίστρια στην συναρπαστική αφήγηση του Πανσέληνου. Συγκάτοικος στη Μενάνδρου 69 με τον ζωγράφο Ορέστη Κανέλλη, φοιτητή τότε της ιατρικής και αργότερα με τον –ωραίο της παρέας– Αλέκο Αμανίτη στο διαμέρισμα της Σόλωνος απέναντι από το Χημείο. Είναι η εποχή που θα γνωρίσει την Έφη, πρώτη του σύζυγο και μητέρα του Αλέξη, θα μπλέξει με τους νεαρούς καλλιτέχνες και τους διανοούμενους της Αριστεράς και θα γίνει μέλος της συντακτικής επιτροπής του ιστορικού περιοδικού Νέοι Πρωτοπόροι. Οι πρώτες του δοκιμές στο γράψιμο δείχνουν ένα ταλέντο κριτικό και σατιρικό. Φίλος και μαθητής του Κώστα Βάρναλη, γράφει σε δύσκολους καιρούς μια ποίηση που δεν εξαντλείται σε ωραιολογίες, αλλά συμπάσχει και υπερασπίζεται το δίκιο των ταπεινωμένων και καταφρονεμένων. Το τρίτο μέρος του βιβλίου είναι αφιερωμένο στην Κατοχή. Η τρομοκρατία και η συναδέλφωση, η πείνα και η δύναμη της ζωής και κυρίως το μόνιμο μεράκι του Πανσέληνου, η καλλιέργεια της τέχνης. Η συμμετοχή του στην ίδρυση του Θεάτρου Τέχνης έρχεται σαν φυσική συνέπεια της στράτευσής του στο χώρο των ιδεών. Πρόεδρος του σωματείου και δραστήριος υποστηριχτής της προσπάθειας συνδέθηκε στενά με τον Κάρολο Κουν: Ήταν στη διδαχή του αδυσώπητος. Κάποτε η Ελένη Χατζηαργύρη έπαθε κρίση και άρχισε να κλαίει γιατί δεν μπορούσε να βρει τον τόνο μιας έκφρασης που για πενήντα ίσως φορές την είχε επαναλάβει ο Κάρολος και ατάραχος περίμενε να συνέλθει η Ελένη για να την επαναλάβει για πεντηκοστή πρώτη φορά. Από την περίοδο της Κατοχής μεγάλο μέρος είναι αφιερωμένο στους λογοτέχνες και τους καλλιτέχνες του ΕΑΜ, ενώ η αυλαία πέφτει τον Αύγουστο του 1944, όταν ο συγγραφέας και ήρωας αυτής της βιωματικής εξιστόρησης καταφέρνει να ξεφύγει από την γερμανική καταδίωξη. Είναι αξιοπρόσεχτο το γεγονός ότι ο Πανσέληνος αποφεύγει να αφηγηθεί τα δραματικά γεγονότα του Δεκέμβρη καθώς και την τραγωδία του Εμφυλίου. Πιθανόν έκρινε ότι δεν θα μπορούσαν να ενταχθούν στο κλίμα αυτού του βιβλίου, όπου η αίσθηση του χιούμορ δίνει τον τόνο και αποδραματοποιεί τις εντάσεις. Μάλλον ήταν ακόμα νωρίς για μια τόσο νηφάλια και κριτική προσέγγιση, σαν αυτή που χαρακτηρίζει την αφήγηση του Τότε που ζούσαμε. Στον προσωπικό και εξομολογητικό του επίλογο ο Πανσέληνος παραθέτει ένα δίστιχο του Γκαίτε και σχολιάζει: «Για μένα η αλήθεια βρισκόταν πάντα στο απρόοπτο και στο τολμηρό! Στην παραδοξολογία, σκέφτομαι, βρίσκεται πάντα το έμβρυό της. Στην κοινοτοπία το πτώμα της. Όλα είναι ύποπτα όσα θεωρούνται σωστά». Η μεγάλη επιτυχία που γνώρισε το Τότε που ζούσαμε, αυτό το πολύτιμο χρονικό μιας πενηντάχρονης περιπέτειας προσώπων και ιδεών οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην ανατρεπτική σάτιρα που παραμονεύει ακόμα και πίσω από τον λυρισμό του συναισθήματος ή την τραγικότητα προσωπικών στιγμών ή ιστορικών γεγονότων. Ο αναγνώστης διαβάζοντας τις σελίδες του Πανσέληνου νιώθει παντού αυτό το «ματάκι το παιχνιδιάρικο», «ακόμα και πάνω στον πάγκο του χασάπη», για να θυμηθούμε τον –κατά Σαββόπουλον– αριστοφανικό Δικαιόπολι: πίσω από τους έρωτες και τους θανάτους, τα οράματα των διανοουμένων και καλλιτεχνών της Λεσβιακής Άνοιξης, τις έντονες ιδεολογικές συγκρούσεις του Μεσοπολέμου, τις δραματικές ιστορίες της Κατοχής. Προς αυτή την κατεύθυνση μας πάει και η κριτική για τον Βάρναλη, στον οποίο αφιερώνει αρκετές σελίδες: «Η ιστορία θα πει ότι ο Βάρναλης είναι μεγάλος λυρικός ποιητής, εκείνο όμως που θα τον ξεχωρίζει οριστικά στη μνήμη των ανθρώπων θα είναι η σάτιρά του». Μιλώντας για την τελειομανία που βασάνισε τον φίλο του ζωγράφο Τάκη Ελευθεριάδη, «τον πιο απόλυτο και ζόρικο κριτικό που συνάντησα στη ζωή μου», όπως γράφει, ο οποίος ωστόσο επαίνεσε το πρώτο του πεζογραφικό αυτοβιογράφημα Μέρες από τη ζωή μας, παρατηρεί: Είναι αρκετό για ένα ποιητή ν’ ακούσει όσο ζει, να τον τραγουδούν δυο ερωτεμένα παιδιά, μια ομάδα απεργοί, ή μια παρέα φοιτητές που μάχονται για ελευθερία. Η γραμματολογία είναι μνήμα. Από την άποψη τούτη και με μια έννοια φυσικά, μπορεί να πει κανείς κάποτε, πως μεγάλη τέχνη είναι η μικρή. Αρκεί να ’ναι τέχνη. Αυτή την αλήθεια ευτυχώς την ανακάλυψε ο Πανσέληνος και μας χάρισε όψιμα ένα σπουδαίο βιβλίο. Ωστόσο, πίσω από το Τότε που ζούσαμε βρίσκονται και άλλα δικά του κείμενα, ποιήματα, χρονογραφήματα, κριτικές. Και ίσως είναι η στιγμή για να συγκεντρωθούν όλα τα σκόρπια γραφτά του σε περιοδικά και εφημερίδες ώστε να δούμε και να εκτιμήσουμε συνολικά την μεγάλη του προσφορά στην υπόθεση της λογοτεχνίας και του πνεύματος.

Χρονικό εποχής και προσωπική περιπέτεια

Σύνδεση