Μανόλης Αναγνωστάκης

Vangelis Calotychos (ed.), Manolis Anagnostakis: Poetry and Politics, Silence and Agency in Post-War Greece, Maryland: Fairleigh Dickinson University Press, 2013, 238 pp. Στον Δημήτρη Σκουλίδη, ανάδοχό μου, για το Επταπύργιο και τόσες άλλες «ψηφίδες» του βίου... Μέρα με τη μέρα, η ζωή μου, πού πήγα, τι είδα, τι σκέφτηκα, τι πόνεσα, τι αγάπησα, τι είπα – ένα θέμα για άλλο ποίημα. «Έχει μια φαντασία προσκολλημένη στο αντικείμενο...» έγραψε κάποτε ο Α.Α. τότε που δεν είχαμε γνωριστεί καν ακόμηΚι ύστερα σβήνει σιγά σιγά κάθε φαντασία – βουλιάζει και ναρκώνεται μες στ’ αντικείμενα που ολοένα περισσεύουν και σε πνίγουν. (Μανόλης Αναγνωστάκης, Το Περιθώριο ’68-’69) Το συγκεκριμένο παράθεμα από τα λόγια του Μανόλη Αναγνωστάκη στο Περιθώριο θέτει, με τρόπο όχι μοναδικό αλλά οπωσδήποτε ενδεικτικό, ένα πλέγμα χαρακτηριστικών της ποίησής του αλλά και ερωτημάτων που τη συνοδεύουν από την πρώτη κριτική υποδοχή της μέχρι σήμερα, που έχουν κιόλας συμπληρωθεί εννέα χρόνια από τον θάνατό του, το 2005. Διακρίνονται, ας πούμε: η αυτοβιογραφική, ή καλύτερα η βιωματική της διάσταση (μέρα με τη μέρα, η ζωή μου), η διανοητική και συναισθηματική (τι σκέφτηκα, τι πόνεσα, τι αγάπησα), η αυτοαναφορική ή ποιητολογική (ένα θέμα για άλλο ποίημα)· αλλά και η αναφορική, ας την ονομάσουμε διάσταση, η σχέση της ποιητικής φαντασίας με τα αντικείμενα, δηλαδή με την πραγματικότητα, με τον τόπο και με την εποχή, όπως αυτή η σχέση αρθρώνεται από τον ποιητή, αλλά και όπως προσλαμβάνεται από τους αναγνώστες/ κριτικούς (έγραψε κάποτε ο Α.Α.)· και, τέλος, η αίσθηση της πνιγμονής του ποιητικού υποκειμένου και η επικείμενη σιωπή του, όσο τα αντικείμενα περισσεύουν και η φαντασία βουλιάζει ή ναρκώνεται μέσα τους. Θα μπορούσαμε προεκτείνοντας κάπως τις σκέψεις γύρω από τις παραπάνω ποιητικές εικόνες να ισχυριστούμε ότι τα θεμελιώδη ζητήματα που εγείρει η ποίηση του Αναγνωστάκη, τότε και σήμερα, μπορούν να συνοψιστούν τουλάχιστον στα εξής: αφενός, στο αίσθημα μιας εποχής (ή εποχών) που εκφράζει το ποιητικό ρήμα του Αναγνωστάκη, στη διαπλοκή του με την ιστορία δηλαδή· και, αφετέρου, στη σχέση ποιητικού λόγου και σιωπής (ή σιωπών), σχέση πολιτική, η οποία αντανακλά (ίσως μάλιστα υπαγορεύεται από) την προηγούμενη όψη της ιστορικότητας, σχέση η οποία ενδεχομένως εμπεριέχεται, ωστόσο δεν εξαντλείται στο ζεύγος «τέχνη-διανόηση vs δράση». Οι παραπληρωματικές αυτές όψεις επιστεγάζονται δυνάμει από το ερώτημα: είναι πολιτική ή (και) κάτι άλλο η ποίηση του Αναγνωστάκη; – λ.χ. της «ήττας»; υπαρξιακή; Και συνακόλουθα, πού οφείλεται εντέλει η διάρκεια μιας τέτοιας ποίησης; Στη σχέση της με τον αντικείμενο κόσμο ή στην υπέρβαση της ιστορικότητάς της; Η παραπάνω αποτύπωση των ερμηνευτικών ερωτημάτων που αφορούν το ποιητικό έργο του Αναγνωστάκη, το οποίο δικαίως όλο και περισσότερο τείνει να αντιμετωπίζεται ως ενιαίο με τα άλλα είδη και τρόπους έκφρασης, όπου κατά καιρούς είχε επιδοθεί ο ίδιος με κυρίαρχη την άσκηση κριτικής,[1] είναι βεβαίως κάπως σχηματική και συνοψίζει τόπους που έχουν ήδη διατυπωθεί επανειλημμένα. Ίσως, για τον λόγο αυτό, ωστόσο μας επιτρέπει μια σχετική εποπτεία του πεδίου σε ό,τι αφορά την προσέγγιση του Αναγνωστάκη από την «μητροπολιτική» λογοτεχνική και πανεπιστημιακή κριτική. Εάν μάλιστα σταθούμε στις δύο πιο πρόσφατες πυκνώσεις της ενασχόλησής της με τον ποιητή, στα 1996-7, όταν σημειώνεται μισός αιώνας πνευματικής του παρουσίας, και το 2005, με αφορμή τον θάνατό του, μπορούμε να διακρίνουμε δύο βασικές τάσεις της κριτικής: Η μία θέτει ως επίκεντρο το ερώτημα πώς μια ποίηση που μεταφέρει πιστά το αίσθημα της εποχής της μπορεί να υπερβαίνει την ιστορικότητά της και είναι και σήμερα τόσο ζωντανή. Η τάση αυτή έχει τις καταβολές της στη μεταπολεμική κριτική, κυρίως εξ αριστερών, και ερμηνεύει το φαινόμενο υποβαθμίζοντας το στοιχείο της πολιτικής ένταξης και υποτονίζοντας τη μαρξιστική διάσταση των στίχων του Αναγνωστάκη. Συνήθως, οι εκπρόσωποι αυτής της τάσης διακρίνουν την πριν από τον Στόχο (1971) ποιητική παραγωγή του Αναγνωστάκη ως την πιο υπαρξιστική, αλλά και την πιο χαρακτηριστική. Ο Νάσος Βαγενάς, αίφνης, σημειώνει χαρακτηριστικά: «ο Αναγνωστάκης είναι υπαρξιακός ποιητής και ο χαρακτήρας αυτός τον κάνει να αποκλίνει ουσιωδώς από την ομάδα των πολιτικών ποιητών και να προσεγγίζει τους υπαρξιακούς ποιητές της γενιάς του», γεγονός που τον φέρνει πολύ εγγύτερα από ό,τι θεωρείται στην «ποιητική κοσμοθεωρία του Σεφέρη»[2]. Προτείνει μάλιστα ως αναγνωστική δοκιμασία να προσεγγίσουμε τα ποιήματα του Αναγνωστάκη έξω από το πλαίσιο της πολιτικής του ένταξης. Μια παρόμοια προσέγγιση «διαβάζει» την ιδεολογική παρακμή ως «επιμέρους πτυχή μιας γενικότερης τραγικής πτώσης» και μπορεί να διαχωρίζει τον χρόνο της ιστορίας από εκείνον της μνήμης, και κατά συνέπεια τον λόγο από τη σιωπή. Η άλλη τάση αφορμάται από το ερώτημα, όπως ενδεικτικά το διατυπώνει ο Παν. Μουλλάς: «πώς μπορεί ένα ποιητικό έργο (του Αναγνωστάκη εν προκειμένω) χωρίς εμφανή στοιχεία νεωτερισμού να νεωτερίζει στην ουσία του επιβάλλοντας την ολότελα ξεχωριστή φωνή του;».[3] Για αυτή τη μερίδα των κριτικών ο Αναγνωστάκης είναι αδιαμφισβήτητα πολιτικός ποιητής, αλλά η ιδιαιτερότητά του έγκειται στο ότι διαρκώς διευρύνει ή και αμφισβητεί τα όρια της ίδιας της πολιτικής ποίησης. Με την έννοια αυτή, ο Αναγνωστάκης είναι ενιαίος, η ποίησή του μια ενιαία αφήγηση όπου παρά τις παύσεις και τα χάσματά της ο ποιητής διαρκώς «στήνει γέφυρες» προσπαθώντας να συνδέσει τα έργα μεταξύ τους. Υπό το πρίσμα αυτό, οι σιωπές του ποιητή δεν διατρανώνουν το αίσθημα της ήττας ως ύστατη απόσυρση, αλλά προσεγγίζονται, όπως και οι αυτοαναφορικές του επιστροφές σε προηγούμενους στίχους που ενσωματώνονται σε νέα ποιήματα ή σημειώματα, ως στοιχείο που προσδίδει ποιητικό ρυθμό, στοιχίζει δηλαδή τον ποιητικό με τον ιστορικό χρόνο και τον χρόνο της μνήμης. Από την άλλη μεριά, κυριολεκτικά, από την άλλη μεριά του Ατλαντικού, τον τελευταίο χρόνο έχουμε στα χέρια μας έναν συλλογικό τόμο, εμπλουτισμένο και επαυξημένο προϊόν μιας ημερίδας στη μνήμη του ποιητή με τίτλο «Μανόλης Αναγνωστάκης. Νέα Υόρκη, Μέρες του 2006» που διεξήγαγε το Πρόγραμμα Ελληνικών Σπουδών του Κλασικού Τομέα του Πανεπιστημίου Columbia της Αμερικής, χάρη στην οργανωτική πρωτοβουλία του επίκουρου καθηγητή Νεοελληνικής Λογοτεχνίας και Πολιτισμού, Βαγγέλη Καλότυχου. Καταρχάς, αξίζει να επισημάνουμε τη σημασία μιας χειρονομίας όπως η συγκεκριμένη, όταν αυτή υπερβαίνει την απότιση μιας επιμνημόσυνης τιμής. Ο τίτλος της ημερίδας διαλέγεται βεβαίως με τη διαπιστωμένη σχέση του Αναγνωστάκη με τον Καβάφη, με την υπονομευτική και κυρίως αυτοϋπονομευτική ειρωνεία των δύο. Ταυτόχρονα όμως παραπέμπει διακριτικά σε θέματα κανονικοποίησης, θεσμίσεων και κύρους εντός του λογοτεχνικού πεδίου, φωτίζοντάς τα από την ιδιαίτερη οπτική των Νεοελληνικών Σπουδών εκτός Ελλάδος. «Το ξέρω που για να επιτύχει κανείς στη ζωή και για να εμπνέει σεβασμό χρειάζεται σοβαρότης. Και όμως με είναι δύσκολο να είμαι σοβαρός, και δεν εκτιμώ τη σοβαρότητα», ομολογούσε παιγνιωδώς ο Καβάφης. «Θέλω άνεση σουίτας, είμαι ποιητής της ήττας» αυτοσαρκαζόταν ο Αναγνωστάκης. Ωστόσο, αν ο Καβάφης μαζί με τον Καζαντζάκη εξακολουθούν να κατέχουν μια ξεχωριστή θέση από την άποψη των μεταφράσεων και του ενδιαφέροντος των μελετητών στον αγγλόφωνο χώρο, εδώ και χρόνια έχει καταστεί δυσχερής η προβολή και η έλξη του ενδιαφέροντος για τη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία του 20ού αιώνα, και ακόμη περισσότερο για την ποίηση. Με τη μεγάλη εξαίρεση των ποιητών των Νόμπελ, οι οποίοι ενέπνευσαν πρωτοποριακές μεταφράσεις αλλά και ορισμένες μελέτες στην Αμερική, σταδιακά από τη μεταπολίτευση και έπειτα η ακαδημαϊκή προσοχή στράφηκε κυρίως στην πεζογραφία, αλλά και σε μια γενιά ελλήνων κινηματογραφιστών που έκανε την εμφάνισή της. Αυτή τη στροφή του ενδιαφέροντος ενίσχυσε και η (όχι οπωσδήποτε τεκμηριωμένη) εντύπωση ότι οι σύγχρονοι έλληνες ποιητές έχουν αποσυρθεί σε ένα ιδιωτικό πεδίο έκφρασης. Έτσι, η ημερίδα και βεβαίως ο τόμος που ακολούθησε σκόπευε, μεταξύ άλλων, να αναδείξει στην αμερικανική και γενικότερα αγγλόφωνη ακαδημαϊκή κοινότητα τη ζωή και το έργο (τον βίο και την πολιτεία, θα ταίριαζε εδώ) ενός σημαντικού ποιητή της μεταπολεμικής γενιάς. Συμμετέχοντες ήταν οι: Αντώνης Λιάκος, Βαγγέλης Καλότυχος, Έλσα Αμανατίδου, Γιώργος Χουλιάρας, Κάρεν Έμμεριχ, Στάθης Γουργουρής, Βασίλης Λαμπρόπουλος, Μαρίνος Πουργουρής, Γιώργος Συρίμης και Λιάνα Θεοδωράτου. Με εξαίρεση την παρέμβαση του Αντώνη Λιάκου ο τόμος που ακολούθησε φιλοξενεί επεξεργασμένες μορφές των εισηγήσεων των υπολοίπων, αλλά –πολύ σημαντικό!– και τρεις μεταφραστικές καταθέσεις: ο Γιώργος Χουλιάρας μεταφράζει τη συνέντευξη «μονόλογο» του Μανόλη Αναγνωστάκη στον Μισέλ Φάις το 1992, που εκδόθηκε με τον τίτλο Είμαι αριστερόχειρ, ουσιαστικά (Πατάκης, 2011). Επίσης, ο Γιώργος Φραγκόπουλος μεταφράζει Το Περιθώριο ’68-’69, και ο ίδιος σε συνεργασία με τον Γεράσιμο Κατσάν το Υ.Γ. Οι άξονες της επιστημονικής συνάντησης αφορούσαν τη θέση της ποίησης του Αναγνωστάκη σε σχέση (α) με τους ομότεχνους ομηλίκους του, (β) με όψεις του μοντερνισμού μεταξύ των οποίων και η πολιτική / στρατευμένη ποίηση, (γ) με άλλα μη ποιητικά είδη γραφής τα οποία ο Αναγνωστάκης καλλιέργησε ή με τα οποία διασταυρώθηκε, όπως λ.χ. η μελοποίηση ποιημάτων του από τον Μίκη Θεοδωράκη, (δ) με μια ευρύτερη θεώρηση ζητημάτων, όπως η σχέση ποίησης και ιστορίας, τέχνης και πολιτικής, ιδεολογίας και επανάστασης. Στο επίκεντρο όλων αυτών παρέμεινε σταθερά η σχέση βιώματος και ποίησης στον Αναγνωστάκη, καθώς και η καταφυγή στη σιωπή ως μορφή παρέμβασης ή δράσης. Οι συμβολές στον τόμο αυτό είναι κατά πλείστον ενδιαφέρουσες –ορισμένες ίσως και ερεθιστικές και, όπως είναι αναμενόμενο άλλωστε, κινούνται σε ένα υφολογικό εύρος που εκτείνεται από το καθαρά δοκιμιακό, στο πιο προσωπικό, δημιουργικό ή και ιμπρεσιονιστικό, μέχρι το ακαδημαϊκό, φιλολογικό έως και σχολαστικό. Θα ξεχωρίζαμε ενδεικτικά, με τη σειρά που εντάσσονται στον τόμο τη συγκινημένη τοποθέτηση της Λιάνας Θεοδωράτου (“Manolis Anagnostakis and the Love of Writing”), η οποία διερευνώντας τη σχέση βιώματος-γραφής αναγνωρίζει τη γραφή του Αναγνωστάκη ως μια πράξη αγάπης, μνημείωσης και πένθους για τους δικούς του ανθρώπους, αλλά και την ανάγνωση του έργου του ως πράξη αναγνώρισης για την ίδια, και εντέλει αποδοχής και αγάπης του κομμουνιστή πατέρα της, της αριστεροσύνης της, αλλά και κατανόησης και ερμηνείας του εμφύλιου, της νίκης και της ήττας με όρους διυποκειμενικούς, θα λέγαμε. Από τη σκοπιά της συγκριτικής φιλολογίας πάλι, η εισήγηση της Έμμεριχ (“Sense Variously Drawn”), αντικρίζει την ποιητική του Αναγνωστάκη και εκείνη του Σαχτούρη στη βάση των εικόνων τους, των οπτικών χαρακτηριστικών τους. Επισημαίνει ότι εικόνες του Αναγνωστάκη μάς σπρώχνουν συχνά έξω από τη γραμμένη σελίδα, στον «πραγματικό» κόσμο, «υποστασιοποιώντας» αυτό που περιγράφουν, όπως λ.χ. στη φράση «Όρθιοι και μόνοι μες στη φοβερή ερημία του πλήθους», όπου ο στίχος «ορθώνεται» και ξεχωρίζει από το πλήθος και τα προσωποποιημένα αντικείμενα. Αντιθέτως, οι εικόνες του Σαχτούρη κρατούν το αναγνωστικό βλέμμα προσδεμένο, αιχμάλωτο στη σελίδα προβάλλοντας τα ίδια τα «υλικά» της ποιητικής έκφρασης. Ακόμη, η Έλσα Αμανατίδου (“Anagnostakis Revisited and Revised”) κινούμενη στην περιοχή της κριτικής πρόσληψης του ποιητή, επισημαίνει και επιχειρεί να αντικρούσει τη σταθερή διάθεση της κριτικής, από τους αριστερούς κριτικούς της δεκαετίας του 1950 μέχρι και σήμερα, να διαβάσουν τον Αναγνωστάκη με αποκλειστικά υπαρξιστικούς (και απο-πολιτικοποιημένους όρους). Η ίδια επιχειρεί να αποσυναρμόσει την παγιωμένη διάζευξη ποίησης και πολιτικής που θέτει τη στρατευμένη ποίηση αυτονόητα εκτός κανόνα. Ποιητικές περιπτώσεις όπως αυτές των Ουίτμαν, Γέητς, Νερούδα, Φροστ, Ώντεν, και πιο σύγχρονων όπως ο Σέιμους Χήνυ υποδεικνύουν ότι δεν χρειάζεται να διαβάσουμε την ποίηση του Αναγνωστάκη απονευρώνοντας την πολιτική της διάσταση για να ερμηνεύσουμε την κανονικοποίησή της. Η εισήγηση του Γιώργου Χουλιάρα (“The Issue is What You Say Now”) μεταθέτει την έμφαση από το «τι» στο «τώρα» στον περίφημο στίχο του Αναγνωστάκη: «το θέμα είναι τώρα τι λες», επανασημασιοδοτώντας την πολυσυζητημένη σχέση ποίησης και δράσης, αλλά και συγγραφέα και αναγνώστη, υπό το πρίσμα του συγχρονισμού, της επιλογής της «στιγμής». Έτσι, προτείνει έναν ενιαίο Αναγνωστάκη, ο οποίος «από την ανάγνωση οδηγήθηκε στην πολιτική και η πολιτική τον (επ)έστρεψε στην αντιστροφή της ανάγνωσης, στη γραφή». Ο Στάθης Γουργουρής (“Poetry’s Incalculable Account”) συζητώντας για τον Αναγνωστάκη υπό το πρίσμα της γενεαλογίας των «πολιτικά ενταγμένων» ποιητών (Μαγιακόφσκι, Ελυάρ, Μπρεχτ, Νερούδα, Χικμέτ, Παζολίνι, του μεταμοντέρνου Χάινερ Μύλλερ, αλλά και του δικού μας Γιάννη Ρίτσου) εξετάζει την ποιητική ευλυγισία του Αναγνωστάκη ανάμεσα στον κομμουνισμό και την ποίηση και εξετάζει τρόπους με τους οποίους το ζεύγος αυτό επανεγγράφεται στους στίχους του, συχνά με όλη τη σχετική ένταση που αγγίζει τη διάζευξη «κομμουνισμός ή ποίηση», με απώτερο σκοπό την έκθεσή μας ως αναγνωστών σε μια επιστημολογική απροσδιοριστία που θα οδηγήσει στη δράση με αναθεωρημένους, ανανεωμένους όρους. Τέλος, ο Βαγγέλης Καλότυχος (“Self-Reading, Self-Anagnosis”) συζητά τα παρακειμενικά στοιχεία της ποίησης του Αναγνωστάκη, σημειώματα, πεζά ποιήματα, αποφθέγματα, την ανθολογία των χαμηλόφωνων ποιητών κ.ά. που συνιστούν μια εποχή μετά την ποίησή του, δηλαδή τόσο ένα χρόνο επανανάγνωσης και αυτοανάγνωσης των προηγούμενων ποιητικών του εποχών και του προηγούμενου εαυτού, όσο και κατασκευής ενός «μετα-», μεταποιητικού και μεταθανάτιου, ενός χρόνου που μαρτυρεί τη διαρκή έγνοια του Αναγνωστάκη για μορφές και δράσεις (ή μορφές δράσης), είδη και τρόπους έκφρασης που αντιβαίνουν στο δεδομένο κάθε φορά πλαίσιο. Έχει παρατηρηθεί ότι η επιστήμη της φιλολογίας είναι συχνά σπασμωδική. Ανοίγει θέματα και τα εγκαταλείπει, καταπιάνεται με άλλα και εκτίθεται κατά κάποιο τρόπο στο τυχαίο. Ακόμη κι αν είναι έτσι, σήμερα ο φιλολογικός διάλογος μπορεί να αποδειχθεί γόνιμος, ειδικά όταν ξανοίγεται και πέρα από την γηραιά ήπειρο. Στα 1997 ο Π. Μουλλάς έκλεινε ένα κείμενό του για τον Αναγνωστάκη ως εξής: «Μαζί με την ιστορικότητά του ο Αναγνωστάκης βιώνει και τις αντιφάσεις της/του. Στην ουσία έχει δύσκολο έργο: να επανασημασιοδοτήσει την έννοια “αριστερός καλλιτέχνης” που εμφανίζεται ήδη ως διάζευξη: αριστερός ή καλλιτέχνης; Εξ ου και η υπεράσπιση μιας στάσης πολιτικά και αισθητικά αντιδογματικής».[4] Ο τόμος αυτός, εκδομένος στα 2013 στην Αμερική, τόσο ως σύνολο όσο και οι περισσότερες από τις συμβολές του, ξαναπιάνει το νήμα της συζήτησης από εκεί ακριβώς. Μένει να συνεχίσουμε τον διάλογο. [1] Ιδιαίτερα για το περιοδικό Κριτική που εξέδιδε ο Αναγνωστάκης από το 1959 έως το 1961 έχουμε σήμερα στη διάθεσή μας την εμπεριστατωμένη μελέτη του Μιχ. Γ. Μπακογιάννη Το περιοδικό «Κριτική» (1959-1961). Μια δοκιμή ανανέωσης του κριτικού λόγου (University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2004), ο οποίος ενδιέτριψε στο περιοδικό, στα ιδεολογικά και αισθητικά ζητήματα που εγείρει η φιλοξενούμενη ύλη του και στην ανανέωση που επιδιώκει να φέρει στον κριτικό λόγο της εποχής. [2] Νάσος Βαγενάς, «Ξαναδιαβάζοντας τον Αναγνωστάκη», στον τόμο που επιμελήθηκε ο ίδιος, Για τον Αναγνωστάκη. Κριτικά κείμενα, Αιγαίον, Λευκωσία 1996, σ. 294 και 301. [3] Παν. Μουλλάς, «Μισός αιώνας πνευματικής παρουσίας», στο Τρία Κείμενα για τον Μανόλη Αναγνωστάκη, Στιγμή, Αθήνα 1998, σ. 35. [4] Ό.π., σ. 67.

Σύνδεση