Η νοσταλγία δεν είναι πια αυτό που ήταν

Θανάσης Καράβατος, Έχει και η Νοσταλγία την ιστορία της, Συνάψεις, 2013, σελ. 102 –––, Έχει και το Γήρας τις ηλικίες του, Συνάψεις, 2013, σελ. 84 Κ’ είχαν συνήθεια προς το τέλος της γιορτής τα παλαιά τους έθιμα να διηγούνται και τα ελληνικά ονόματα να ξαναλένε, που μόλις πια τα καταλάμβαναν ολίγοι. Και πάντα μελαγχολικά τελείων’ η γιορτή τους. Κ.Π. Καβάφης, “Ποσειδωνιάται” Πού συσσωρεύεται το παρελθόν και πού το ξαναβρίσκουμε; Αυτός θα μπορούσε να είναι ο κοινός τίτλος των δύο βιβλίων του Θ. Καράβατου· κι η απάντηση στο ερώτημα απλή: στη νηφαλιότητα με την οποία αντιμετωπίζουμε τα όσα έφυγαν, για τον καθένα, κι εκείνο που έρχεται για όλους – τον θάνατο. Κατά τα άλλα, τα δυο βιβλία αντλούν υλικό από διαφορετικά πεδία και το αναλύουν με διαφορετικούς τρόπους, δίνοντας περισσότερη έμφαση σε γηριατρικά ή στατιστικά δεδομένα, το δεύτερο· περισσότερη σε φιλολογικά και κοινωνιολογικά, το πρώτο. Μα καθώς κάποια σειρά ταξιδιωτικών μετακινήσεων κι άρα μια παρέλευση ετών αποτελεί προϋπόθεση ώστε να αρχίσει κανείς να νοιάζεται για ό,τι παρήλθε και να επιθυμεί επιστροφές σε απολεσθέντες τόπους ή χρόνους, νοσταλγία και γήρας καταλήγουν, έτσι κι αλλιώς, να διαθέτουν βαθύτερη συνάφεια. (Συνάφεια την οποία και τα δυο βιβλία χειρίζονται με την άνεση της επιστημονικής πληρότητας και της λογοτεχνικής καλλιέργειας.) Εξάλλου, εάν ισχύει η φράση του Αλμπέρ Καμύ, ότι «κάθε πράξη εξέγερσης εκφράζει μια νοσταλγία της αθωότητας και μια έκκληση στην ουσία της ύπαρξης», το γήρας ξεκινά από εκεί όπου εμφανίζεται μια νοσταλγία επιστροφής στην «ουσία της ύπαρξης» – ήγουν, στην ανόργανη ύλη απ’ όπου όλα προέκυψαν. Δεν νομίζω να το εννοεί έτσι ο Θανάσης Καράβατος. Παραπέμπει, ωστόσο, στη θέση του Φρόυντ, το 1920, ότι «το ένστικτο του θανάτου αποτελεί άμεση συνέπεια της ανάδυσης της ζωής από την ανόργανη ύλη», καθώς και στην πολύ σωστή επισήμανση του αμερικανού ανατόμου Σέντγουικ Μινό, το 1908, ότι «αγοράσαμε όλη μας τη ζωή με τίμημα τον θάνατο», δηλαδή «σε μια όχι ιδιαίτερα ακριβή τιμή». Στο πρώτο βιβλίο, περί νοσταλγίας, ο μη ενήμερος αναγνώστης αιφνιδιάζεται από το ότι οι ελληνικές λέξεις «νόστος» και «άλγος» γέννησαν τη λέξη «νοσταλγία» μόλις το 1688, χάρη σε έναν εικοσάχρονο αλσατό γιατρό που ήθελε να ορίσει τα συμπτώματα δυσφορίας κατά την παρατεταμένη απομάκρυνση από τη γενέθλια γη με έναν όρο πιο επιστημονικό από την τρέχουσα γαλλική έκφραση mal du pays. Αλλά η ευρυμάθεια του συγγραφέα επιφυλάσσει πολλούς ακόμη αιφνιδιασμούς, για κάθε αναγνώστη. Αμέσως μετά την αρχική του διάδοση, ο όρος γνώρισε διάφορες άκομψες παραλλαγές μεταξύ γιατρών (όπως «νοστομανία» ή «ποθοπατριδαλγία»), καθώς και αμφισβητήσεις, αφού τα συμπτώματα της νοσταλγίας δεν έδειχναν να εδράζονται σε συγκεκριμένο ανατομικό υπόστρωμα. Μέσα σε έναν αιώνα, όμως, η σημασία του διευρύνθηκε. Από λαχτάρα για τον γενέθλιο τόπο άρχισε να σημαίνει λαχτάρα για αλλοτινές εποχές (νεότητας και αμεριμνησίας, κυρίως), γεφυρώνοντας, έτσι, εικόνες της μνήμης με διακυμάνσεις συναισθημάτων. Κι όταν πια φτάσαμε στον 19ο αιώνα, τον αιώνα των μεγάλων πληθυσμιακών μετακινήσεων, που επέφερε η βιομηχανική επανάσταση, και των ατελείωτων ρεμβασμών, που επέφερε η αντίδραση του ρομαντισμού στον ορθολογισμό, η νοσταλγία υπερέβη την ατομική αναπόληση γενέθλιων τόπων και νεανικών εμπειριών, για να διαποτίσει κάθε είδους μαζικές, πλέον, φαντασιωτικές επιστροφές σε ειδυλλιακές ουτοπίες. Όπου ο χώρος μιας ενιαίας πατρίδας και ο χρόνος μιας αιώνιας νεότητας μετατράπηκαν, πίσω από ποικίλα εμβλήματα, σημαίες και μανιφέστα, σε κεντρική επιδίωξη εθνικιστών όσο και διεθνιστών, σε όλη την ευρωπαϊκή ήπειρο. Η νοσταλγία, έτσι, αναμίχθηκε άμεσα με την πολιτική[2]. Με την έμφαση στο πρώτο της συστατικό –τον νόστο– τροφοδότησε τις πιο συντηρητικές ρητορικές· όσες ευαγγελίζονταν επάνοδο σε παραδοσιακές κοινότητες, όπου διέπρεπαν η αλληλεγγύη, η ισότητα και οι βραδείς ρυθμοί εργασίας (έστω κι αν δεν υπήρξαν ποτέ και πουθενά τέτοιες κοινότητες) ή όσες, παράλληλα με την πολιτική ρητορική, ευαγγελίζονταν επάνοδο σε παραδοσιακές αισθητικές και μεσαιωνικά καλλιτεχνικά ιδεώδη[3]. Με την έμφαση στο δεύτερο συστατικό της –το άλγος– τροφοδότησε κάτι που, σε επέκταση των σχολίων του Καράβατου, θα χαρακτήριζα «έλλογη προοδευτικότητα»· την επίγνωση, δηλαδή, πως ό,τι χάνεται χάνεται οριστικά και το ζήτημα με το παρελθόν δεν είναι να το παλινορθώσουμε, μα να το συγκρατήσουμε στοχαστικά. Μόνον έτσι θα καταφέρναμε να σταθμίζουμε ό,τι φέρνουν οι εξελίξεις και να προσαρμοζόμαστε με σύνεση, ώστε να πλουτίζουμε το παρόν μας και να το βιώνουμε όσο γίνεται πιο μεστά, αφού είναι αδύνατο να δραπετεύσουμε απ’ αυτό. (Με εξαίρεση, βέβαια, τον πιο οριστικό τρόπο.) Μολονότι οι λέξεις δεν υποκαθιστούν τα πράγματα, συμβαίνει ενίοτε να τα δημιουργούν. Για κάποια συναισθήματα και τις πολυσύνθετες αποχρώσεις τους, τουλάχιστον, είναι παραπάνω από βέβαιο πως εκείνο το περίφημο «εν αρχή ην ο λόγος», από το Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, ισχύει απολύτως. Από την αυγή των πρώτων αποικισμών μέχρι τα εξερευνητικά ή τα περιστασιακά και σύντομα ταξίδια τους, οι άνθρωποι αναλογίζονταν, πάντα με κάποια πίκρα, τη γενέθλια γη, τα τοπία της και τα αγαπημένα πρόσωπα που άφηναν πίσω. Από τότε όμως που διαμορφώθηκε η λέξη «νοσταλγία», ιατρική και ψυχοπαθολογία, εγκληματολογία και πολιτική, ποίηση και λογοτεχνία, φιλοσοφία και τέχνη, εμπλουτίστηκαν ακαριαία με ποικίλες εκδοχές ή επεκτάσεις κι αποχρώσεις του βασικού συναισθήματος. Αυτό το διαχρονικό και διεπιστημονικό πανόραμα εκθέτει έξοχα, με μεθοδικότητα και ευαισθησία, το εν λόγω βιβλίο. Το δεύτερο βιβλίο, περί γήρατος, θα μπορούσε κανείς να το δει και ως απόρροια του πρώτου. Όταν η νοσταλγία περνά από τους τόπους στις εποχές, ο νοσταλγός έχει φτάσει, σίγουρα, σε κάποια ηλικία. Κι όπως ο Λούσιαν Φρόυντ χρησιμοποιούσε την τέχνη του –τη ζωγραφική– για να διατυπώσει, με διαδοχικές αυτοπροσωπογραφίες του, αμφίσημες «réflexions» περί τον Πανδαμάτορα, έτσι κι ο Θ. Καράβατος χρησιμοποιεί τη δική του «τέχνη» –την ψυχιατρική– για να διατυπώσει στοχασμούς για το προχώρημα της ηλικίας. Κανείς από τους δύο πάντως, ούτε ο ζωγράφος ούτε ο καθηγητής ψυχιατρικής, δεν καταλήγει σ’ εκείνο το απολύτως ζοφερό που βάζει ο Σοφοκλής να διατυπώνει ο Οιδίπους επί Κολωνώ –ότι είναι προτιμότερο για τους θνητούς να μη γεννιούνται. Στον Καράβατο, μάλιστα, η αντιμετώπιση του γήρατος διατηρεί μια πλήρως νεανική ικμάδα, αποδεικνύοντας ως απολύτως έγκυρη τη ρήση του Πικάσο, ότι «χρειάζονται πολλά χρόνια για να γίνει κανείς νέος». Στις «απλές σκέψεις για τον χρόνο, τα γερατειά και τον θάνατο», με τις οποίες ξεκινά το βιβλίο, αλλά και στις πιο επιστημονικές κατηγοριοποιήσεις των «ηλικιών» του γήρατος ή στη σύντομη επισκόπηση των ονείρων «αιώνιας» νεότητας και στην κριτική των σύγχρονων πολιτικών υγείας-πρόνοιας για τους ηλικιωμένους, με τις οποίες κλείνει, οι χαρίεσσες επισημάνσεις διαδέχονται η μία την άλλη. Δίπλα στην επιστημοσύνη και την ευρυμάθεια, έτσι, ο αναγνώστης απολαμβάνει εξαιρετικά σχόλια για τις τυποποιημένες εικόνες του γέρου ή της γριάς, οι οποίες επικρατούσαν κατά καιρούς σε διάφορες κοινωνίες[4], όσο και εξαιρετικά σχετικά ευρήματα, όπως εκείνη η είδηση από εφημερίδα του τέλους του 19ου αιώνα: «γηραιός κύριος, ετών 40, παρεσύρθη υπό αμάξης»! Προφανώς, αρχίζουμε να γερνάμε από τότε που γεννιόμαστε. Αλλά όσο διαρκεί η «πρώτη» ηλικία –της μάθησης– ή και η «δεύτερη» –της παραγωγής και της αναπαραγωγής– τα γερατειά συνιστούν ένα αμιγώς θεωρητικό ζήτημα. Το πράγμα μεταβάλλεται άρδην όταν περνά κανείς σε ό,τι στις δυτικές κοινωνίες αποκαλείται, ευγενικά, «τρίτη ηλικία» –της συνταξιοδότησης– ή και «τέταρτη» – της εξάρτησης από περιβαλλοντική βοήθεια. Για όλους, πάντως, ισχύουν οι στίχοι του Πιερ Ρονσάρ, του «πρίγκιπα των ποιητών» στη Γαλλία του 16ου αιώνα: «Ο χρόνος φεύγει, ο χρόνος φεύγει, κυρία μου, / Αλίμονο, όχι ο χρόνος αλλά εμείς φεύγουμε, / Και σύντομα θα βρεθούμε ξαπλωμένοι κάτω από την ταφόπλακα». Στίχοι τους οποίους υποκλέπτει έναν αιώνα μετά (1650) ο άγγλος ποιητής Άντριου Μάρβελ, καλώντας τη δική του «ντροπαλή κυρία» (His Coy Lady) να αφήσει τις ψεύτικες σεμνοτυφίες και να του δοθεί το συντομότερο, καθώς: «Had we but World enough and Time, / This coyness Lady were no crime.» Πριν τον Μάρβελ ή τον Ρονσάρ πάντως, στην κορύφωση του αναγεννησιακού πνεύματος, ο Πίκο ντέλα Μιράντολα είχε τονίσει, στην περίφημη Δημηγορία περί ανθρώπινης αξιοπρέπειας (1486), πως το μεγαλείο του ανθρώπου έγκειται στο ότι δεν διαθέτει προκαθορισμένη ολοκλήρωση, όπως τα άλλα ζώα, αλλά το κάθε ανθρώπινο ον αυτοπροσδιορίζεται κι ολοκληρώνεται συνεχώς, ως άτομο, σε μια διαρκή πορεία καλλιέργειας, ικανή να το υψώσει «στο επίπεδο του ουράνιου όντος». Διότι ναι μεν το πέρασμα του χρόνου οδηγεί τον κάθε άνθρωπο στο γήρας, οδηγεί όμως και στην ολοκληρούμενη προσωπικότητα. Άρα σε έναν πλούτο γνώσεων κι εμπειριών και, από εκεί πλέον, στην ορθολογική επιλογή του Αγαθού –δηλαδή στην αρχή του ορθώς ζην· η οποία περνάει, αναγκαστικά, από το ορθώς γηράσκειν. Μπορεί, λοιπόν, να έχει το γήρας τα οφέλη του; Ναι, μέχρι κάποια από τις «ηλικίες» του, απαντάει έμμεσα ο συγγραφέας, διατρέχοντας τις απόψεις περί «κανονικού και παθολογικού» γήρατος, από τον Ιπποκράτη, τον Αριστοτέλη και τον Γαληνό, μέχρι τη γηριατρική των μέσων του 20ού αιώνα και την ψυχογηριατρική των αρχών του 21ου. Ναι, όπως το καταλαβαίνω εγώ, εάν έχει προλάβει κανείς να μετατρέψει τις απώλειες σωματικής ευλυγισίας σε διανοητική ευλυγισία και τον οίστρο των νεανικών ενθουσιασμών σε μεγαθυμία και σύνεση. Γι’ αυτό και μετά την παρατήρηση ότι πρέπει να μετατεθεί το ερώτημα, από το «τι είναι το γήρας» στο «τι είναι δυνατό χάρη στο γήρας», το βιβλίο παραθέτει μια σύντομη ενότητα με τις θλιβερές ιστορίες του Τιθωνού και των «Στρουλβούργιων ή Αθανάτων», που συναντά ο Γκάλιβερ του Τζόναθαν Σουίφτ στα ταξίδια του. Η συνέχεια έχει ένα πιο κοινωνιολογικό ενδιαφέρον, με παλιές ή σύγχρονες προκαταλήψεις έναντι της τρίτης ηλικίας και με την πρόσφατη οικονομική κρίση, που θίγει τους συνταξιοδοτούμενους ηλικιωμένους όσο και τους άνεργους νέους. Μα με τα παραθέματα που διαλέγει ο συγγραφέας και τα σχόλια που κάνει για τα αίτια της ελληνικής κρίσης, ειδικότερα, επιβεβαιώνει πλήρως, νομίζω, ότι ο ίδιος δεν έχει χάσει κανένα από τα οφέλη του γήρατος. Η επιτομή του νόστου και της νοσταλγίας –ο ομηρικός Οδυσσέας– αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, κι ένα υπόδειγμα της πιο σοφής στάσης απέναντι στο γήρας. Με την οξύνοια, τις εμπειρίες, τα στρατηγήματα και την άσβεστη επιθυμία να διευρύνει τους ορίζοντες και τη σκέψη του, γοητεύει θεές, όπως η Κίρκη και η Καλυψώ, καθώς την μυαλωμένη Πηνελόπη. Αφήνοντας για τους άμυαλους συντρόφους του και για τους μνηστήρες της Πηνελόπης, οι οποίοι δεν έχουν τίποτε να διηγηθούν, κάποιες νεαρές νύμφες και τις υπηρέτριες μόνο. Κι όταν η Καλυψώ τού προσφέρει αιώνια νεότητα, μέσα σε ηδονές και παντοδυναμία, εκείνος επιλέγει την επιστροφή στο νησί του και στη μοίρα του θνητού. Αν αποδεχόταν την αθανασία που του πρότειναν, θα είχε αποπροσωποποιηθεί· θα είχε αποκοπεί από τους άλλους, από τον κόσμο κι από τον ίδιο του τον εαυτό. Για να είναι αυτός που πραγματικά είναι, πρέπει να δεχτεί τον θάνατο. Έτσι βιώνει ο σοφός το κοσμολογικό οικοδόμημα. Κι αυτή τη σοφία, ουσιαστικά, κληροδότησε η ελληνική μυθολογία στη δυτική φιλοσοφία[5]. Μια πιο προσγειωμένη, ασφαλώς, εκδοχή αυτών των προβληματισμών, μα πιο ενήμερη σε δεδομένα στατιστικής ή νευροεπιστημών και πιο σύντομη, κληροδοτεί κι ο συγγραφέας στους αναγνώστες των δύο βιβλίων του. [1] Ο τίτλος του άρθρου είναι παρμένος από την αυτοβιογραφία της Σιμόν Σινιορέ (éd. Seuil, Παρίσι 1976). [2] Έμμεσα, είχε ήδη αναμιχθεί· σε περιστατικά υπηρετριών που έβαλαν φωτιά σε σπίτια των αφεντικών τους, ώστε οι ίδιες να επιστρέψουν στα μέρη από τα οποία τις είχαν «ξεριζώσει», ή εργατών που πετούσαν τα ξυλοπάπουτσά τους –τα sabots– στα γρανάζια μηχανών, οι οποίες είτε τους ανάγκαζαν να δουλεύουν σε εξοντωτικούς ρυθμούς είτε μείωναν τον αναγκαίο αριθμό χεριών και τους άφηναν άνεργους – εξ ου και η λέξη: sabotage. [3] Όπως τα κινήματα των προραφαηλιτών και των «arts and crafts», στα μέσα του 19ου, τα οποία ζητούσαν να καταστήσουν ενεργό «κληρονομιά» κάθε μεσαιωνική τεχνοτροπία ζωγραφικής ή αρχιτεκτονικής, κι όπως, ακόμη, ο μεταμοντερνισμός των ημερών μας, που αναπολεί συστηματικά το προμοντέρνο και καταλήγει συχνά στο κιτς. [4] Με την παραδοσιακή εικόνα του καλοκάγαθου «γεροντάκου», λ.χ., να μεταβάλλεται έντονα τον 19ο αιώνα και να επανέρχεται, στα τέλη του 20ού, ως του ενεργού και χωρίς ιδιαίτερα προβλήματα υγείας δραστήριου ατόμου. [5] Βλ. ανάλογες παρατηρήσεις στο: Luc Ferry, Μαθαίνοντας να ζούμε, 2. Η σοφία των μύθων, μτφρ. Λίνα Σιπητάνου, Πλέθρον, Αθήνα 2010.

Η νοσταλγία δεν είναι πια αυτό που ήταν

Σύνδεση