Σκέψεις για την καταγωγή των Ελλήνων

Με την ευκαιρία της δημοσιεύσεως του βιβλίου του ομότιμου καθηγητή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Κωνσταντίνου Τριανταφυλλίδη για την Γενετική ιστορία της Ελλάδας θέλω να παρουσιάσω ορισμένες σκέψεις μου δεδομένου ότι από τις στήλες της ARB έχει ήδη γίνει η λεπτομερής παρουσίασή του από τον αναπληρωτή καθηγητή Σπύρο Σφενδουράκη. Αρχίζοντας από τον τίτλο του βιβλίου, Η γενετική ιστορία της Ελλάδος, νομίζω ότι αδικώ τον συγγραφέα, που τόσο κόπο κατέβαλε για να συναθροίσει και να μας παρουσιάσει μια πλουσιότατη βιβλιογραφία που περιλαμβάνει όμως εργασίες άνισης ποιότητας, εγκατασπαρμένες σε διάφορα επιστημονικά έντυπα, και αναφερόμενες στην γενετική, δηλαδή την κληρονομική βιολογική σύσταση των ανθρώπινων πληθυσμών της Ελλάδας. Γιατί η Ελλάδα, ως χώρα γεωγραφική ή ως κράτος, δεν έχει γενετική ιστορία, έχουν μόνο οι πληθυσμοί και τα βιολογικά τους άτομα, είτε είναι οι σημερινοί Έλληνες είτε όσοι έζησαν σε παλαιότερες εποχές (αρχίζοντας από την νεολιθική ή ακόμα και από την παλαιολιθική εποχή), για ορισμένους από τους οποίους δεν είναι θεμιτό καν να τους προσαγορεύομε Έλληνες. Τούτο κατέστησε αναγκαία την προσθήκη ενός υπότιτλου, Το DNA των Ελλήνων, υπότιτλο που να καθιστά «ευπώλητο» το βιβλίο δεδομένης της αναφοράς του στην εθνική μας ταυτότητα. Το θέμα της ταυτότητος αυτής το έχω ήδη πραγματευθεί μιλώντας για την δεξίωση του Δαρβινισμού στην Ελλάδα[1]. Έχει σχέση με το πώς οι ξένοι κυρίως φιλέλληνες μας ενέσπειραν την ιδέα της καταγωγής μας από τους αρχαίους προγόνους μας, το πώς άμεσα ή έμμεσα την ενστερνισθήκαμε και πόσο σημαντική την θεωρήσαμε: η γέννηση και συνακόλουθη ύπαρξη του αρχικά μικρού ελληνικού κράτους εξαρτιόταν από αυτήν την βιολογική προέλευσή μας. Όλοι μας έχομε ευαισθητοποιηθεί και οι αντανακλαστικές μας αντιδράσεις σε οποιαδήποτε αμφισβήτηση της συγγένειάς μας με τους αρχαίους μάς κάνει προσωρινά να ξεχνάμε πόσο ανόητη είναι αυτή η τοποθέτησή μας. Τοποθέτηση που πηγάζει από την παραδοχή ότι υπάρχει μια ειδική γενετική ιδιαιτερότητα χάρις στην οποία οφείλονται τα πνευματικά επιτεύγματα των προγόνων μας και την οποία, ως γνήσιοι απόγονοί τους, έχομε ασφαλώς κληρονομήσει. Και τούτο παρ’ όλον ότι από το 1972, χάρις στον Λούοντιν,[2] γνωρίζομε ότι οι μεταξύ των ανθρώπων γενετικές διαφορές, που είναι πολυάριθμες, είναι αναλογικά κατανεμημένες σε μεγαλύτερο βαθμό μεταξύ ανθρώπων εντός του ίδιου πληθυσμού (αποτελούν το 85% του συνόλου της γενετικής ποικιλομορφίας) έναντι του 8% μεταξύ πληθυσμών εντός της ίδιας «φυλής» και 7% μεταξύ διαφορετικών «φυλών». Τούτο σημαίνει, από απόψεως βιολογικής κληρονομικότητας, ότι το να ανήκει κανείς σε έναν ή σε άλλο πληθυσμό λίγη σημασία έχει αν θα κληρονομήσει κάτι σημαντικό που θα προσδιορίζει την πνευματική του έφεση (αν τέτοια γονίδια όντως υπάρχουν), αφού εντός του ίδιου πληθυσμού υπάρχουν τόσα διαφορετικά βιολογικά άτομα ώστε πάντα να βρίσκονται εκείνα με τα επιθυμητά γονιδιακά χαρακτηριστικά χάρις στο εύρος που καλύπτει αυτό το γενετικό ριπίδιο εντός του ίδιου πληθυσμού. Νεότερες έρευνες βασιζόμενες σε διαφορές αλληλουχίας των βάσεων στο DNA επιβεβαίωσαν τις πρώτες αυτές εκτιμήσεις[3]. Βέβαια το θέμα είναι πολύ πιο πολύπλοκο διότι ασφαλώς μέγιστο μέρος των πνευματικών διαφορών μεταξύ ατόμων προέρχεται και από περιβαλλοντικές αιτίες, όπως είναι η εκπαίδευση και η πνευματική παράδοση, και γενικά η περιρρέουσα πνευματική ατμόσφαιρα. Είμαι βέβαιος ότι όλα αυτά τα γνωρίζει καλά ο συγγραφέας. Συμμερίζομαι μαζί του το ενδιαφέρον που έχει η ανάδυση του ιστορικού γίγνεσθαι, τι δηλαδή έγινε ιστορικά, τι μεσολάβησε από την εποχή των αρχαίων προγόνων μας έως σήμερα, πώς διαμορφωθήκαμε βιολογικά κατά την μακραίωνα ιστορία μας. «Γιατί;», θα με ρωτήσετε, αφού δεν έχει σημασία. Οι αναμίξεις πληθυσμών δεν ασκούν μόνο γενετική επίδραση αλλά επηρεάζουν και την περιβαλλοντική παράδοση. Και, τέλος, διότι η περιέργεια αποτελεί το κυριότερο έναυσμα ανακάλυψης και επαφής με την πραγματικότητα. Και αυτό το ενδιαφέρον μου, άσχετο αν προήλθε αρχικά από άλλα κίνητρα, το έχω κατά καιρούς δείξει σε δοκίμιά μου[4]. Μόνο κληρονομούμενα χαρακτηριστικά, μόνο το DNA και τα γονίδια (σε αντίθεση προς τα μορφολογικά χαρακτηριστικά αγνώστου ή αμφισβητούμενης κληρονομικότητας), μπορούν να μας παράσχουν πληροφορίες για την βιολογική καταγωγή, να παρακολουθηθούν από γενιά σε γενιά, από την μία στις επόμενες. Ο συγγραφέας εξηγεί τις βασικές έννοιες της κληρονομικότητας, αναφέρει τις θεωρίες για την καταγωγή του σύγχρονου ανθρώπου, επίσης εκείνες που αναφέρονται στην προέλευση των Ελλήνων (για την οποία ορθώς κατά την γνώμη μου υιοθετεί τη υπόθεση του Ρένφριου, για την οποία θα μιλήσω παρακάτω) και επισκοπεί τα αποτελέσματα που οι έρευνες της γεωγραφικής κατανομής των γονιδίων στην Ελλάδα έχουν προσφέρει στην κατανόηση αυτών των θεμάτων. Αναφέρει συνολικά 651 ερευνητικές εργασίες που αφορούν την γενετική των ελληνικών πληθυσμών και των συνορευόντων με αυτούς λαών, όμως εκτός από την σύντομη βιβλιογραφική τους αναφορά (για κάθε δημοσίευση αναγράφονται μόνο οι δυο πρώτοι συγγραφείς κάθε εργασίας καθώς και το περιοδικό –τόμος, σελίδες– που δημοσιεύθηκε) ώστε να μη γνωρίζει κανείς ούτε τον ή τους τόπους που μελετήθηκαν, ούτε τα γονίδια που μελετήθηκαν, ούτε τις συχνότητες των αλληλομόρφων ώστε να τις χρησιμοποιήσει με πιο δημιουργικό τρόπο. Δεν προβαίνει καν σε αξιολόγηση των εργασιών. Έτσι συμφύρονται εργασίες γεμάτες λάθη στον προσδιορισμό λ.χ. των ομάδων αίματος ΑΒΟ, όπως η μεγάλης εκτάσεως εργασία του Βαλαώρα (1970) –λάθη που έχουν αναγνωρισθεί όπως δείχνει το δημοσίευμα των Αραμπατζή, Διγαλάκη, Παπαδημητρίου κ.ά. (1970)– μαζί με την εργασία των Παϊδούση και Κριμπά (1980), που επίσης αφορά τεράστιο δείγμα (36.000 κληρωτούς), στην οποία κάθε καθορισμός ομάδας αίματος προσδιορίστηκε δυο φορές με διαφορετικό τρόπο, μια από τον ορρό του αίματος και μια από τα ερυθροκύτταρα ώστε με ανεξάρτητο τρόπο να συμπίπτει η διάγνωση και ουσιαστικά να μηδενίζεται η δυνατότητα λάθους στον προσδιορισμό. Μια μελέτη που αφορά όλη την Ελλάδα και με δείγμα αντίστοιχο σε κάθε περιοχή με εκείνο του συνολικού πληθυσμού της περιοχής, αφού πρόκειται για στρατεύσιμους, δείγμα επίσης ηλικιακά ομοιόμορφο και προσδιορισμένο[5]. Εκείνο όμως που θα ενδιέφερε είναι οι μεταξύ διαφόρων γεωγραφικών περιοχών γενετικές διαφορές (και θα εξηγήσω γιατί), ενώ εξακολουθητικά τονίζεται η ομοιομορφία του γενετικού υλικού σχεδόν παντού (οι εξαιρέσεις επιβεβαιώνουν τον κανόνα) και η συχνή κατακλείδα ότι η συνολική εικόνα των Ελλήνων διαφέρει από εκείνη των λαών πέριξ της Ελλάδος, Τούρκων, Σλάβων και Βόρειων Αλβανών (Γκέκηδων). Έτσι απαντούμε ότι είμαστε ανεπηρέαστοι από προσμίξεις με αλλόφυλους. Τούτο δεν αποτελεί ένα αδιαμφισβήτητο επιχείρημα, όπως θα δούμε. Όμως πρόκειται για μια εμμονή που μας κληροδοτήθηκε από την εποχή του Φαλμεράυερ και από την οποίαν δεν έχομε ακόμα απομακρυνθεί, δεν έχομε αδιαφορήσει, όπως θα οφείλαμε, κατόπιν των όσων προηγουμένως εξέθεσα. Δεν ψέγω μόνο τον συγγραφέα αλλά και τον εαυτό μου, διότι αντιλαμβάνομαι ότι χρειάζομαι ενισχυμένη επιτήρηση ώστε να μην ολισθαίνω σε τέτοιες κακοτοπιές που δεν έχουν νόημα. Μόνο η αναζήτηση διαφορών σε πολλές περιοχές για πολλά γονίδια ή άλλες γενετικές σημάνσεις θα μας επιτρέψει να αποδυθούμε στην εκτίμηση των κύριων συνιστωσών της γενετικής ποικιλότητας και στην εικόνα που περιγράφουν, όπως έγινε για όλη την Ευρώπη αλλά και ξεχωριστά για διάφορες χώρες όπως για την Ιταλία, η γεωγραφική εικόνα της οποίας μας ενδιαφέρει ιδιαιτέρως. Η πυκνότητα των ελληνικής προελεύσεως επωνύμων στην Κάτω Ιταλία και Σικελία κατά τον Gianni Zei. (Βρίσκεται στην εργασία του L. Cavalli-Sforza, “An adventure in science: a study of our origins”, Insieme/Together, 1989, 4(3): 5-9. Ξανασχεδιασμένο). Η αναζήτηση των κυρίων συνιστωσών είναι μια στατιστική τεχνική που επιτρέπει να συνοψίζονται με ορθολογικό τρόπο οι πληροφορίες που προέρχονται από γεωγραφικές κατανομές γενετικών παραγόντων που διαφέρουν μεταξύ τους. Επειδή κάθε κατανομή συνήθως διαφέρει από μιαν άλλη από πλήθος αιτιών, η πρώτη κύρια συνιστώσα αποσπά εκείνο το τμήμα της πληροφορίας που εξηγεί (εξαντλεί) το μέγιστο μέρος της παρατηρούμενης γενετικής ποικιλότητας προερχόμενο από μια συγκεκριμένη αιτία ή από ομοειδείς αιτίες. Η δεύτερη κύρια συνιστώσα συνοψίζει από το εναπομείναν τμήμα της γενετικής ποικιλότητος (που απέμεινε και δεν χρησιμοποιήθηκε κατά την εξαγωγή της πρώτης συνιστώσας) το μέγιστο εκείνο κομμάτι (από αυτό το εναπομείναν), που οφείλεται σε ομοειδούς αιτιολογίας φαινόμενα αλλά διάφορης αιτιολογίας από εκείνα της πρώτης κυρίας συνιστώσας. Ακολούθως, κατά τον ίδιο τρόπο, εξάγεται η τρίτη κύρια συνιστώσα κ.ο.κ. Βέβαια η πρώτη είναι η πιο σημαντική διότι εξηγεί το μέγιστο τμήμα της κατανομής της ποικιλότητας, η δεύτερη το αμέσως μετά σημαντικότερο τμήμα κ.ο.κ. Παρέλκει εδώ να δοθούν περισσότερες εξηγήσεις που μπορεί να τις βρει ο αναγνώστης στην βιβλιογραφία· αρκεί να λεχθεί ότι το πρόγραμμα του υπολογιστή για να βρεθούν οι γεωγραφικές κατανομές των κυρίων συνιστωσών έχει γραφεί από τον Πάολο Μενότσι, συνεργάτη του επίσης ιταλικής καταγωγής αμερικανού γενετιστή Λ.Λ. Καβάλι-Σφόρτσα[6]. Δυο σύντομες αναφορές θα κάνω για την εφαρμογή του: η πρώτη αφορά την κατανομή της στην Ευρώπη. Εδώ η πρώτη κύρια συνιστώσα δείχνει μια κατανομή που συμπίπτει με την χρονολογική εξάπλωση της γεωργίας κατά την νεολιθική εποχή από την γόνιμη ημισέληνο, εστία στην οποίαν επινοήθηκε η γεωργία (Παλαιστίνη, Νοτιοδυτική Μικρά Ασία, Μεσοποταμία), προς την Ευρώπη με την τμηματική εξάπλωση στη Βαλκανική, την Ιταλία, την Κεντρική και, τέλος, την Βόρεια Ευρώπη, όπως το φανέρωσαν ανασκαφικά δεδομένα. Σύμφωνα με αυτήν την ερμηνεία η εξάπλωση της γεωργίας επιτεύχθηκε με την αργή δημογραφική κίνηση των γεωργών, που μετά την πληθυσμιακή τους αύξηση επεκτάθηκαν, άρχισαν να μετακινούνται προς τις συνορεύουσες με αυτούς εκτάσεις που κατείχαν οι αραιές ομάδες κυνηγών και τροφοσυλλεκτών. Αυτή υπήρξε η πρώτη σημαντική δημογραφική κίνηση η οποία κατά τον αρχαιολόγο Κόλιν Ρένφριου μπορεί να ταυτισθεί με την εξάπλωση των Ινδοευρωπαϊκών γλωσσών[7].Η δεύτερη αναφέρεται στην Ιταλία. Σε αυτήν την περίπτωση η πρώτη κύρια συνιστώσα αποκτά για μας ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Όντως, μας δείχνει μια εστία, που περιλαμβάνει την Σικελία και τον νότο της Ιταλίας (Καλαβρία και Απουλία), από την οποία βαίνει με μειούμενη τιμή καθώς μετακινούμεθα με κατεύθυνση προς τον Βορρά και μετά την Νάπολη έχει ασθενικές τιμές. Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι εικονογραφεί την πληθυσμιακή επίδραση των ελληνικών αποικιών, της Magna Graecia, της Μεγάλης Ελλάδας. O χάρτης της πρώτης συνιστώσας στην Σικελία - Κάτω Ιταλία συμπίπτει με έναν άλλο χάρτη που δείχνει κατά περιοχές την πυκνότητα των επωνύμων ελληνικής προελεύσεως σε εκείνα τα κατωτικά μέρη, που με επιμονή συνέλεξε ο καθηγητής G. Zei [8]. Έτσι φανερώνεται η μεγάλη επίδραση που είχε η ελληνική συνεισφορά στο σχηματισμό του ιταλικού έθνους. Κάτι τέτοιο είχα και εγώ ονειρευθεί ότι θα μπορούσε να γίνει για τη Ελλάδα[9]. Για αυτόν τον σκοπό είχα ενθαρρύνει και τον συγγραφέα του παρουσιαζόμενου βιβλίου αλλά και άλλους για να συναχθούν τα γενετικά στοιχεία ώστε να δυνηθούν να αναλυθούν με την μέθοδο των κυρίων συνιστωσών. Μια εργασία που υπερβαίνει τις δυνατότητες ενός εργαστηρίου, όσο μεγάλο και πλούσιο και αν είναι. Ο συγγραφέας όντως συνέβαλε με τις μελέτες του ιδίου και της ομάδας του στην μελέτη της γενετικής ποικιλομορφίας των ελληνικών πληθυσμών, αλλά βρισκόμαστε πολύ μακριά ακόμα από το στάδιο που είχα οραματισθεί. Για την εφαρμογή ενός τέτοιου ερευνητικού προγράμματος δεν πρέπει να χρησιμοποιηθούν γονίδια (αλληλόμορφοι) που επιλέγονται, διότι η πληροφορία που προσφέρουν δεν αφορά την καταγωγή αλλά την γεωγραφική διασπορά του αιτίου για το οποίο επιλέγονται. Οι θαλασσαιμίες, οι αιμοσφαιρινοπάθειες όπως οι θαλασσαιμίες και η δρεπανοκυτταρική αναιμία, η έλλειψη του ενζύμου της 6-φωσφοροαφυδρογονάσης μάς κατευθύνουν προς στις εστίες της ελονοσίας αφού οι γονότυποι αυτοί είναι ανθεκτικοί στην ελονοσία ενώ δεν παρέχουν πληροφορίες καταγωγής. Η φυσική επιλογή σβήνει, ακυρώνει την πληροφορία για την καταγωγή. Αντίθετα οι ομάδες αίματος ΑΒΟ, ακόμα και αν πρόκειται για ένα γονίδιο με 2 ή τρεις αλληλομόρφους (εξαρτάται αν διαχωρίζομε το Α σε Α1 και Α2), προσφέρει χρήσιμες πληροφορίες. Στη μελέτη των Παϊδούση-Κριμπά βρέθηκαν πολλές εστίες ή ευρύτερες περιοχές που διέφεραν στις συχνότητές τους από τις συνορεύουσες με αυτές. Κάτι που μας εξέπληξε ήταν ότι η Μήλος παρουσίαζε μια υψηλή συχνότητα του αλληλομόρφου Β (ΙΒ). Η απορία λύθηκε όταν θυμηθήκαμε ότι ο Αδάμας, μεγάλο κεφαλοχώρι της νήσου, ήταν αποικία Σφακιανών. Γνωρίζαμε από προηγούμενη μελέτη μας[10] ότι οι Σφακιανοί χαρακτηρίζονται από υψηλή συχνότητα ομάδας Β μεγαλύτερη όχι μόνο από τους άλλους ελληνικούς πληθυσμούς αλλά και από όλους τους ευρωπαϊκούς, υψηλή συχνότητα την οποίαν αποδώσαμε σε γενετική παρέκκλιση, δηλαδή σε τυχαίο γενετικό βηματισμό του πληθυσμού οφειλομένη στο μικρό του πληθυσμιακό μέγεθος (από την απογραφή του Καστροφύλακα του 1580 ως σήμερα οι κάτοικοι των Σφακίων αριθμούσαν γύρω στα 3.000 άτομα). Ο συγγραφέας του βιβλίου συχνά αρκείται να μνημονεύει την μέση τιμή του γενικότερου ελληνικού δείγματος και πόσο τούτο διαφέρει από τους συνορεύοντες πληθυσμούς, ακυρώνοντας έτσι διάφορους λανθασμένους ή και ανόητους ισχυρισμούς ξένων ερευνητών που αναφέρονται στην συγγένεια των Ελλήνων. Όμως έτσι χάνονται οι μεταξύ περιοχών της Ελλάδας διαφορές, τις οποίες μόνο μνημονεύει όταν έχουν ήδη επισημανθεί (Σφακιά, Αλόννησο κ.ά.) χωρίς να αποτελούν το κύριο αντικείμενο έρευνας. Στην μελέτη των Παϊδούση και Κριμπά από την ηπειρωτική Ελλάδα ξεχωρίζουν διάφορες περιοχές, η Θράκη, η Μακεδονία, η Αιτωλοακαρνανία, ενώ στην Κρήτη ξεχωρίζει η Δυτική από την Ανατολική. Προσπαθώντας να δώσουμε μια ερμηνεία προελεύσεως για τις διαφορές αυτές σκεφθήκαμε την ανάγκη να εστιασθούμε στις τρεις μεγάλες δημογραφικές αλλαγές στη χώρα μας από σήμερα προς το παρελθόν: την αποκατάσταση των Μικρασιατών προσφύγων μετά την Καταστροφή του 1922 (πάνω από 1.200.000 Έλληνες ενσωματώθηκαν σε γηγενή πληθυσμό 4.000.000· ειδικά στη Μακεδονία 600.000 σε προηγουμένως συνολικό πληθυσμό 800.000 και στη Θράκη 100.000 σε 200.000 γηγενείς. Θέλησα λοιπόν να γνωρίσω αν οι αλλαγές προέρχονταν συνολικά ή μερικά από τις ενδεχόμενες διαφορές γενετικής σύστασης ντόπιων και προσφύγων. Τούτο αποτελεί μια λογική υπόθεση δεδομένου ότι πολλοί ελληνόφωνοι και ορθόδοξοι της Μικράς Ασίας αποτελούσαν ντόπιους πληθυσμούς που εξελληνίσθηκαν προ της ελεύσεως των λιγοστών σχετικά Τουρκογενών. Από το αρχείο Παϊδούση, το οποίο βρίσκεται στο Εργαστήριο Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Θράκης που διεύθυνε ο Νίκος Ξηροτύρης και, χάρη σε αυτόν και τους συνεργάτες του, προσπάθησα να αφαιρέσω από το δείγμα της Μακεδονίας όσους είχαν επίθετα που έδειχναν μια Μικρασιατική καταγωγή, δηλαδή όσα έληγαν σε -ίδης, -άδης, -όγλου, -τζής. Ανέρχονταν σε 1859 άτομα σε σύνολο δείγματος Μακεδονίας 5886 ατόμων. Όντως διέφεραν σημαντικά από τους γηγενείς (τους εναπομείναντες μετά την αφαίρεσή τους από το συνολικό δείγμα). Η διαφορά μεταξύ (γηγενών) Μακεδονίας και Θεσσαλίας μειωνόταν σημαντικά, όχι όμως και μεταξύ Μακεδονίας και Ηπείρου![11] Φαίνεται πως οι πρόσφυγες διέφεραν από τους πληθυσμούς στους οποίους προστέθηκαν. Υπάρχει και άλλη ένδειξη για αυτό. Ο Σοκάλ με τον Μπαρμπουγιάνη[12] επινόησε μια μέθοδο να ξεχωρίζει ανόμοιους γενετικά πληθυσμούς και έτσι να οριοθετεί με την χάραξη γραμμών εκεί όπου φανερώνονται διαφορές. Για να υπάρξει οριοθέτηση έπρεπε να παρατηρείται αλλαγή συχνότητας συγχρόνως όχι σε ένα αλλά σε πολλά συστήματα γονιδίων. Έτσι χάραξε 33 οριοθετικές γραμμές στον χάρτη της Ευρώπης, από τις οποίες σχεδόν όλες διαχωρίζουν λαούς που είτε μιλούν άλλες γλώσσες είτε έχουν αποδεδειγμένη ιστορικά διαφορά προελεύσεως. Ο χάρτης της κατανομής της πρώτης κύριας συνιστώσας 38 γενετικών σημάνσεων στην Ευρώπη που δημοσιεύθηκε το 1978 από τους Π. Μενότσι, Α. Πιάτσα και Λ. Καβάλι-Σφόρτσα στο περιοδικό Science. Οι βαθύτερες αποχρώσεις δείχνουν μεγαλύτερες τιμές της συνιστώσας. Η αρχική εικόνα προέρχεται από φωτογραφία οθόνης υπολογιστή και έχει ξανασχεδιαστεί σε απλούστερη μορφή). Μια όμως τέτοια γραμμή ήταν ανεξήγητη, εκείνη που χώριζε κάτω από τον Όλυμπο τη Βόρεια Ελλάδα από τη Θεσσαλία, τη Στερεά και την Πελοπόννησο. Ο Σοκάλ με ρώτησε πώς μπορούσε να ερμηνευθεί αυτό. Σε ερώτησή μου, που επακολούθησε, τι δείγματα είχε χρησιμοποιήσει, με πληροφόρησε ότι το Νότιο δείγμα ήταν ένα γενικό των Αθηνών και το Βόρειο μια δειγματοληψία στο Πλατύ Ημαθίας που είχε μελετηθεί τότε πρόσφατα. Αμέσως του εξήγησα ότι στο Πλατύ κυριαρχούσε προσφυγικός πληθυσμός (από τα Φάρασσα, την Καισάρεια, τα Άδανα και τον Πόντο), πληθυσμός που δεν ήταν ντόπιος και η γραμμή ήταν τεχνητή, φτιαχτή. Την εξήγησή μου συμπεριέλαβε σε μια σημείωσή του στο κείμενο της μελέτης που δημοσιεύθηκε στα Πρακτικά της Αμερικανικής Ακαδημίας Επιστημών. Μετά την δημοσίευση μου είπε πως έλαβε επιστολή από «Μακεδόνα» της Γιουγκοσλαβίας ο οποίος του πρότεινε άλλη εξήγηση, τον διαχωρισμό ενός Μακεδονικού πληθυσμού από τον Ελληνικό! Δεν είμαστε μόνο εμείς που με τεχνάσματα προσπαθούμε να στηρίξομε παράλογους ισχυρισμούς. Δυστυχώς, προϊόντος του χρόνου όλο και χάνεται η δυνατότητα να γνωρίσομε τη γενετική σύσταση των Θρακών και Μικρασιατών προσφύγων· η ανάμιξη των πληθυσμών και η κινητικότητα των ατόμων σβήνουν τις γενετικές διαφορές εξισώνοντας σε μια μέση τιμή συχνοτήτων τους πληθυσμούς που αναμίχθηκαν. Πριν από την έλευση των προσφύγων αναμένεται να ιδωθούν τα ίχνη την μαζικής καθόδου των Νοτίων Αλβανών στην Ελλάδα τον 14ο αιώνα. Χάρτες της καθόδου έχουν δημοσιευθεί από ιστορικούς, τους Χέρτλι, Ντέιμπι, Κρόουλ και Γούντχαουζ, τον Βακαλόπουλο και, τέλος, τον Πούλο[13]: από την Αλβανία μέσω Ηπείρου κατέβηκαν οι Τόσκηδες στη Θεσσαλία και σε διάφορα μέρη της Στερεάς. Το 1418 ο Κάρολος Τόκκος τους εξεδίωξε από την Αιτωλοακαρνανία και εγκαταστάθηκαν στη Βοιωτία, Αττική, νότιο Εύβοια, βόρειο Άνδρο, Κορινθία, Αργολίδα, Ύδρα, Σπέτσες, Ίο. Γνωρίζομε λοιπόν καταλεπτώς την διαδρομή και εγκατάστασή τους· και κάποια γενετική σήμανση, αν είμαστε τυχεροί, μπορεί να φανερώσει την ήδη εκ των προτέρων γνωστή εγκατάστασή τους, και αν όχι, τότε ο στατιστικός χειρισμός των διαφορετικών συχνοτήτων γονιδίων να παίξει τον ίδιο ρόλο. Η ακραία περίπτωση θα ήταν ο ντόπιος και ο έπηλυς πληθυσμός να μην διαφέρουν σε γενετικές σημάνσεις και στη συχνότητά τους. Τέλος, πρέπει να ασχοληθούμε με την εγκατάσταση σλαβικών πληθυσμών στον Ελλαδικό χώρο κατά τους σκοτεινούς αιώνες (6ο και 8ο). Την εγκατάστασή τους φανερώνουν τα πολλά σλαβικά τοπωνύμια σε κτηνοτροφικές περιοχές και βουνήσιες που μπορεί να χαρτογραφηθούν καθώς και πλήθος ιστορικών πληροφοριών (Εζεροί και Μελιγγοί στον Ταΰγετο, άλλοι έξω από την Πάτρα, έξω από την Θεσσαλονίκη και σε πολλά άλλα μέρη). Μεταξύ άλλων ο Φ. Μαλιγκούδης πρόσφατα περιέγραψε σε βιβλίο του την έλευση και αφομοίωση των λαών αυτών[14]. Ήρθαν ειρηνικά και εγκαταστάθηκαν σε έρημες πληθυσμιακά περιοχές, συμπληρώνοντας τα πληθυσμιακά κενά. Άρχισε η αφομοίωσή τους από τα Νότια προχωρώντας στα Βόρεια. Ότι αφομοιώθηκαν γλωσσικά σημαίνει πως έκτοτε πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ελληνικός πληθυσμός και ότι οι γηγενείς ήσαν μάλλον πολυαριθμότεροι των εισελθόντων. Το ότι δεν εγκαταστάθηκαν στα νησιά του Αιγαίου και στην Κρήτη δίνει την ευκαιρία να υπάρξουν περιοχές «μάρτυρες» που δεν επηρεάστηκαν από αυτούς και που μπορούν να συγκριθούν με όσες γνωρίζομε ότι επηρεάστηκαν πληθυσμιακά. Σε αυτές τις απορίες πότε άραγε θα δοθούν ικανοποιητικές απαντήσεις; Για να προσπελάσομε αυτά τα ζητήματα θα χρειασθεί νηφαλιότητα, αίσθημα εθνικής ασφάλειας, που φαίνεται δυστυχώς και κακώς να μην έχει ακόμα εμπεδωθεί. Πρέπει να παύσουν να μας καταδιώκουν ακόμα αντιεπιστημονικά και εθνοκαπηλικά φαντάσματα. [1] Κ.Β. Κριμπάς, “Η δεξίωση του Δαρβινισμού στην Ελλάδα”, The Athens Review of Books, τχ. 37 (Φεβρ. 2013), σ. 55-62. [2] R.C. Lewontin (1972), “The apportionment of human diversity”, Evolutionary Biology, 6: 381-398. [3] M. Ruvolo & M. Seielstad, “‛The apportionment of Human Diversity’, 25 years later”, στο R.S. Singh, C.B. Krimbas, D.B. Paul & J. Beatty (eds), Thinking about Evolution, Historical, Philosophical and Political Prespectives, Cambridge University Press 2001, σ. 141-151. Οι σημάνσεις του μητροκλινούς μιτοχονδριακού DNA (μεταξύ φυλών 20%) και του πατροκλινούς Υ χρωμοσώματος (μεταξύ πληθυσμών εντός φυλής 20% και μεταξύ φυλών 14%) έχουν ελαφρώς μεγαλύτερα αναλογικά ποσοστά κατανομής. [4] Κ. Κριμπάς, «Για μια μη τυπολογική ανθρωπολογία», Δαρβινικά, Ερμής, Αθήνα 1986, σ. 182-195 και «Περί Φαλμεράυερ και άλλων σχετικών», στο ίδιο, σ. 217-227. Κ. Κριμπάς, «Η γενετική ιστορία των Ελλήνων. Πρόταση ενός προγράμματος έρευνας», Θραύσματα κατόπτρου, Θεμέλιο, 1993, σ. 123-167. [5] V.G. Valaoras, “Biometric studies of army conscripts in Greece”, Human Biology, 42 (1970): 184. K. Αραμπατζής, Β. Διγαλάκης, Κ. Παπαδημητρίου κ.ά., “Τα λάθη στον καθορισμό ομάδων αίματος στις ένοπλες δυνάμεις”, Ιατρική Επιθεώρησις Ενόπλων Δυνάμεων, 4 (1970): 113. Μ. Paidoussis and C.B. Krimbas, “The distribution of ABO and Rh blood groups in Greece”, στο I. Schwidetsky, B. Chiarelli, O. Necrasov (eds), Physical Anthropology in European Populations, Mouton Press, Χάγη 1980, σ. 145-170. [6] L. Luca Cavalli-Sforza, Paolo Menozzi, Alberto Piazza, The History and Geography of Human Genes, Princeton University Press, 1994. [7] Colin Renfrew, Archaeology and Language- The Puzzle of Indo-European Origins, Jinathan Cape, Λονδίνο 1987. [8] A. Piazza, N. Capello, E. Olivetti and S. Rendine, “A genetic history of Italy”, Annals of Human Genetics, 52 (1988): 203-213. Για τον χάρτη του Gianna Zei δες σ. 145 του προαναφερθέντος Θραύσματα κατόπτρου. [9] Βλέπε το τρίτο δοκίμιο της σημείωσης 4. [10] Ν.Α. Βarnicot, C. Krimbas, R.B. McConnel & Η. Βeaven, “A genetical survey of Sphakia Crete”, Human Biology 37 (1965): 274-298. [11] Από τα 5886 άτομα του δείγματος Μακεδονία τα 1859 είχαν επίθετα ενδεικτικά προσφυγικής προελεύσεως. Μεταξύ γηγενών και προσφύγων η δοκιμασία χ2 ομοιογενείας για 3 βαθμούς ελευθερίας είναι 21,83, δηλαδή διαφέρουν με πιθανότητα μικρότερη του 0,001 να ανήκουν στο ίδιο δείγμα. Οι γηγενείς Μακεδονίας με τους Θεσσαλούς έχουν χ2 ομοιογενείας με 3 β.ε. ίσον με 11,80 (σημαντικό), αλλά λιγότερο από το συνολικό δείγμα Μακεδονίας με Θεσσαλία (χ2 = 24,80). Τέλος, το δείγμα των γηγενών στη Μακεδονία με τους Ηπειρώτες ανέρχεται στο χ2 = 50,06 αντί του προηγουμένου (συνολικό Μακεδονίας με Ηπειρώτες χ2 = 18,67). [12] G. Barbujani, R.R. Sokal, “Zones of sharp genetic change in Europe are also linguistic boundaries”, Proceedings of the National Academy of Sciences of USA 87 (5) (1990): 1816-1819. [13] W.A. Heurtley, H.C. Darby, C.W. Crawley and C.M. Woodhouse, A Short History of Greece, Cambridge University Press 1967. Α.Ε. Βακαλόπουλος, Ιστορία του νέου Ελληνισμού, Θεσσαλονίκη 21974, στη σ. 32. Ι. Πούλος, “Η εγκατάσταση των Αλβανών στην Κορινθία” Επετηρίς Μεσαιωνικού Αρχείου της Ακαδημίας Αθηνών, 3 (1950): 31. [14] Φ. Μαλιγκούδης, Σλάβοι στη Μεσαιωνική Ελλάδα, Εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 22013.

Σκέψεις για την καταγωγή των Ελλήνων

Σύνδεση