Υπάρχει ελληνικό DNA;

Κωνσταντίνος Τριανταφυλλίδης, Η Γενετική Ιστορία της Ελλάδας. Το DNA των Ελλήνων, Εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2013, σελ. 426 Τι μεταφέρει το γενετικό μας υλικό (DNA); Πόσο διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο και από περιοχή σε περιοχή; Σχετίζεται η γενετική ταυτότητα ενός ανθρώπου με την εθνική του ταυτότητα; Υπάρχουν βιολογικές φυλές ανθρώπων και, αν ναι, πώς σχετίζονται αυτές με την εθνική ταυτότητα; Υπάρχει, εντέλει, εθνική γενετική ταυτότητα; Καθένας μας σχεδόν αισθάνεται έτοιμος να δώσει απαντήσεις σε τέτοιας φύσης ερωτήματα, ωσάν η ορθότητα των απαντήσεων να εναπόκειται στην προσωπική κοσμοθεωρία του καθενός μας και όχι στα δεδομένα της επιστημονικής έρευνας. Ευτυχώς, στη σημερινή εποχή έχουν αναπτυχθεί πολλά εργαλεία που μας βοηθούν να τα διερευνήσουμε με επιστημονικό τρόπο, χωρίς να παρεμβαίνουν ιδεολογικοί χρωματισμοί και άλλες αγκυλώσεις. Ή μήπως όχι; Η συζήτηση περί εθνικής ταυτότητας, ιδίως σε «έθνη ανάδελφα» όπως το δικό μας, φαίνεται να είναι αναπόφευκτα ατέρμονη αφού οι εκάστοτε κοινωνικοπολιτικές και οικονομικές συνθήκες παράγουν ή/και επαναφέρουν επιχειρήματα, πάθη, μυθεύματα, ιστορικές (επαν)αναγνώσεις, στερεότυπα, καθώς και ποικίλες πολιτικές, επιστημονικές και φιλοσοφικές προσεγγίσεις. Για κάποιον –ακατανόητο από κάποιες σκοπιές λόγο– φαίνεται να αποκτά ιδιαίτερη σημασία η τεκμηρίωση της «γενεαλογικής συνέχειας», δηλαδή της απρόσκοπτης παρουσίας στο χρόνο, συχνά και στο χώρο, των ανθρώπων που αυτοπροσδιορίζονται με μια συγκεκριμένη εθνική ταυτότητα. Αυτό λογικά θα πρέπει να συμβαίνει ιδίως σε έθνη που εμφανίζονται νωρίς στον ιστορικό χρόνο, όπως οι Έλληνες, αλλά και οι Κινέζοι, οι Εβραίοι κ.ά. Για τους σημερινούς Έλληνες, συγκεκριμένα, φαίνεται πως είναι πολύ σημαντικό να διαπιστώσουν εάν αποτελούν άμεσους απογόνους των «αρχαίων Ελλήνων» ή εάν έχουν μέσα στο χρόνο αναμιχθεί με άλλους λαούς και, αν ναι, σε ποιο βαθμό. Ο όρος «αρχαίοι Έλληνες» βέβαια χρησιμοποιείται με κάπως ασαφή τρόπο αφού συνήθως προσδιορίζουμε έτσι όσους πληθυσμούς εξαπλώνονταν στον ευρύτερο γεωγραφικό χώρο των νότιων Βαλκανίων, του Αιγαίου, της Κρήτης, της Κύπρου και της δυτικής Μικράς Ασίας μέσα σε ένα χρονικό εύρος κάπου δύο χιλιάδων ετών (πολύ χονδρικά, από το 1700 π.Χ. μέχρι τα πρώτα μεταχριστιανικά χρόνια). Δηλαδή, πληθυσμούς που και οι ίδιοι πιθανόν μετακινούνταν σε σημαντικό βαθμό, αναμιγνύονταν με άλλους κ.λπ. Φυσικά, το ενοποιητικό στοιχείο όλων αυτών των πληθυσμών είναι η γλώσσα (μαζί με μερικά ακόμη πολιτισμικά στοιχεία). Πολλοί από αυτούς αυτοπροσδιορίστηκαν Έλληνες κάποια στιγμή, αρκετά αργότερα από την πρώτη εκ των υστέρων ταυτοποίησή τους από τους σημερινούς ιστορικούς. Οι άνθρωποι αυτοί δημιούργησαν σταδιακά αυτό που αποκαλούμε αρχαιοελληνικό πολιτισμό, με αδιαμφισβήτητη σημασία για την ιστορία της ανθρωπότητας (αν και δεν είναι βέβαιο πως οι σημερινοί Έλληνες μετέχουν σε αυτόν περισσότερο από άλλους λαούς). Ο πολιτισμός που ανέπτυξαν οι «αρχαίοι Έλληνες» μέσα στους αιώνες εμφανίζει, φυσικά, μεγάλη ποικιλομορφία. Τα παγκόσμιας σπουδαιότητας στοιχεία του αφορούν μέρος της ποικιλομορφίας αυτής και είναι ιδίως όσα σχετίζονται με τη δημοκρατία, ορισμένες όψεις της φιλοσοφίας, τις απαρχές της επιστήμης, καθώς και την τέχνη. Σε αυτά, βέβαια, συνεισέφεραν κατά περίπτωση και άνθρωποι από γειτονικούς πληθυσμούς, οι οποίοι θεωρούνταν Έλληνες ήδη από την εποχή του Ισοκράτη, παρ’ όλο που δεν θεωρούνταν Έλληνες εκ καταγωγής. Δηλαδή, η φαντασιακή σημασία της καταγωγής για την εθνική ταυτότητα συναντάται ήδη στην κλασική αρχαιότητα. Αλλά την εποχή εκείνη, φυσικά, δεν ήταν γνωστή η εξελικτική πορεία του ανθρώπου. Είναι επίσης γεγονός πως η ελληνική γλώσσα, σε κάποια από τις μορφές της τουλάχιστον, συνέχισε να μιλιέται μέχρι και σήμερα, με σημαντικότατο ρόλο στην παγκόσμια ιστορία. Η μακραίωνη διατήρηση της ελληνικής γλώσσας είναι οπωσδήποτε φαινόμενο αξιοσημείωτο για τον ιστορικό και τον γλωσσολόγο. Αντίστοιχα μεγάλη σημασία για τον βιολόγο θα είχε και η πιθανή τεκμηρίωση της γενεαλογικής συνέχειας των ανθρώπων που ζουν στην γεωγραφική περιοχή η οποία, σε γενικές γραμμές, από κάποια στιγμή στην αρχαιότητα και μετά ονομάζεται Ελλάδα. Η μελέτη των πληθυσμιακών μετακινήσεων και αναμίξεων είναι ένα ενδιαφέρον πεδίο έρευνας το οποίο απασχολεί σήμερα πολλούς επιστήμονες, καθώς τα εργαλεία που έχουμε πλέον στη διάθεσή μας βοηθούν στον ακριβέστερο προσδιορισμό των σχετικών διεργασιών μέσα από την προσεκτική ανάλυση του γενετικού μας υλικού[1]. Η μελέτη αυτή, πέρα από την αμιγώς ιστορική αξία της, μπορεί να προσφέρει και σημαντικές πληροφορίες για θέματα ιατρικής φύσης. Ίσως κι από μια σκοπιά να συνεισφέρει επίσης και στη συζήτηση περί εθνικής ταυτότητας και συνέχειας, αναδεικνύοντας το πόσο μικρή σχέση έχει η γενετική μας σύσταση με την πολιτισμική μας κατάσταση. Αλλά ας μην προτρέχουμε. Πρέπει εδώ να επισημάνουμε πως οι πληθυσμιακές μεταβολές είναι διαδικασία συνεχής και δεν υπάρχει κάποια «προνομιακή» περίοδος στην οποία θα πρέπει να εστιάσουμε την προσοχή μας (ποια είναι άραγε η απαρχή της «καταγωγής» των Ελλήνων;). Από τότε που κάποιες ομάδες ανθρώπων έφυγαν από την Αφρική και άρχισαν να περιπλανώνται, αρχικά σε Ασία, Ωκεανία και Ευρώπη, και αργότερα και στην Αμερική, πληθυσμοί διαρκώς μετακινούνται και αναμιγνύονται, όχι άπαξ και με γραμμικό τρόπο, αλλά ακολουθώντας περίπλοκες διαδρομές και επανειλημμένως. Οι βασικές οδοί της αρχικής μετακίνησης, πάντως, μπορούν να αναγνωριστούν με αρκετή ακρίβεια, όπως και κάποιες μεγάλης κλίμακας μεταβολές (π.χ., εξαλείψεις ολόκληρων πληθυσμών, μαζικές εισβολές κ.λπ). Όσο ερχόμαστε πιο κοντά στο σήμερα, όλο και περισσότερα από τα στοιχεία αυτά είναι καταγεγραμμένα και στο ιστορικό αρχείο. Η ιστορική περίοδος, όμως, είναι συγκριτικά μικρή και δεν αρκούν τα ιστορικά δεδομένα για να κατανοήσουμε σε βάθος τις πληθυσμιακές μεταβολές και αναμίξεις των ανθρώπων. Συνεπώς, χρειαζόμαστε τη συμβολή της ανάλυσης του γενετικού μας υλικού, το οποίο περιμένουμε να διατηρεί κάποια ίχνη της ανθρώπινης περιπέτειας στο χρόνο. Ένα πολύ πρόσφατο βιβλίο επιχειρεί να μας δείξει τι έχουμε μάθει μέχρι στιγμής από την ανάλυση του γενετικού μας υλικού για τη γενετική σύσταση των Ελλήνων. Παράλληλα, χωρίς να ήταν στις προθέσεις του συγγραφέα, μπορεί να μας βοηθήσει να σκεφτούμε τα όρια της επιστήμης και της ιδεολογίας όταν προσεγγίζουμε τέτοια ερωτήματα. Ο τίτλος του είναι διπλός, κάτι που πριν καλά-καλά ξεκινήσει η ανάγνωσή του μπορεί να μας προβληματίσει. Με γενικό τίτλο Η γενετική ιστορία της Ελλάδας και υπότιτλο Το DNA των Ελλήνων, σε πρώτη ανάγνωση δεν φαίνεται να εγείρει κάποιο ερώτημα. Αν το δούμε προσεκτικότερα, όμως, θα πρέπει να επισημάνουμε αρχικά το προφανές, πως η Ελλάδα ως γεωγραφικός χώρος δεν μπορεί να έχει γενετική ιστορία, άρα ο τίτλος υπονοεί τη γενετική ιστορία των κατοίκων της. Οι σημερινοί κάτοικοι, βέβαια, του εν λόγω γεωγραφικού χώρου δεν είναι κατ’ ανάγκην όλοι Έλληνες. Από την άλλη, οι Έλληνες δεν ζουν αποκλειστικά στον γεωγραφικό χώρο της Ελλάδας. Ο υπότιτλος, πάλι, θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε πως προδίδει ένα πιθανό συμπέρασμα, ότι δηλαδή οι Έλληνες, ανεξαρτήτως κατοικίας, έχουν διακριτό DNA. Το σίγουρο είναι πως η κάπως ομιχλώδης εικόνα που δημιουργούν οι δύο τίτλοι δεν αρμόζει σε ένα τέτοιο επιστημονικό έργο, καθώς, αν μη τι άλλο, δεν καθιστά σαφές το αντικείμενο που διαπραγματεύεται. Αλλά ο μάλλον ατυχής τίτλος δεν πρέπει να μας προϊδεάσει αρνητικά για το περιεχόμενο του βιβλίου. Ο συγγραφέας, (ομότιμος πλέον) καθηγητής Γενετικής στο ΑΠΘ, Κ. Τριανταφυλλίδης, ασχολείται ερευνητικά για πολλές δεκαετίες με την καταγωγή των πληθυσμών που ζουν σήμερα στην Ελλάδα και έχει προσφέρει μεγάλο αριθμό σημαντικών σχετικών επιστημονικών δημοσιεύσεων. Στο βιβλίο αυτό, το οποίο απευθύνεται στο ευρύ αναγνωστικό κοινό, κατάφερε να συλλέξει σε έναν προσιτού μεγέθους τόμο τα αποτελέσματα του συνόλου σχεδόν των μέχρι σήμερα ερευνών που σχετίζονται με τη γενεαλογική ιστορία των Ελλήνων. Έργο εξαιρετικά απαιτητικό, όχι μόνον επειδή η σχετική βιβλιογραφία είναι εκτενής, αλλά κυρίως επειδή είναι κατά βάση τεχνικής φύσης, η κατανόηση και αξιολόγησή της απαιτεί εξειδικευμένες γνώσεις και είναι πολύ δύσκολο να παρουσιαστεί με τρόπο εύληπτο από τον μη ειδικό αναγνώστη. Ακόμα πιο δύσκολο, όμως, είναι να παρουσιαστούν τα επιστημονικά στοιχεία με τρόπο που να μη επιδέχεται παρερμηνεία τους λόγω ιδεολογικής φόρτισης ή σκοπιμότητας. Στη σημερινή συγκυρία, ιδιαίτερα, με την εκ νέου άνθηση του εθνικισμού, της ξενοφοβίας, των ρατσιστικών και νεοναζιστικών πεποιθήσεων, είναι σχεδόν βέβαιο πως κάθε προσπάθεια αντικειμενικής παρουσίασης τέτοιων επιστημονικών δεδομένων θα γίνει αντικείμενο καταχρήσεων ή, στην καλύτερη περίπτωση, έντονων ιδεολογικών αντιπαραθέσεων από ανθρώπους που δεν είναι σε θέση (ή δεν θέλουν) να κατανοήσουν το τι σημαίνουν και τι δεν σημαίνουν τα ευρήματα τέτοιων μελετών. Εννοείται, βέβαια, πως ο φόβος αυτός δεν πρέπει να αποθαρρύνει τη δημοσιοποίηση των αντικειμενικών στοιχείων που προκύπτουν από την επιστημονική έρευνα. Αντιθέτως, οι επιστήμονες οφείλουν να κοινοποιούν με όσο πιο απλό και σαφή τρόπο γίνεται τις νέες ανακαλύψεις και τις τρέχουσες επιστημονικές θεωρίες, χωρίς να αποφεύγουν την επισήμανση των αμφιβολιών, των ανοικτών ερωτημάτων και των αμφισβητούμενων δεδομένων που αναπόφευκτα τις συνοδεύουν. Εδώ, όμως, ελλοχεύει ένας άλλος κίνδυνος. Οι επιστήμονες είναι κι αυτοί άνθρωποι με ιδεολογίες, πάθη και ποικίλες κοινωνικοπολιτικές θεωρήσεις. Όταν, λοιπόν, το αντικείμενο της έρευνας είναι, καλώς ή κακώς, φορτισμένο ιδεολογικά, απαιτείται μεγάλη πνευματική προσπάθεια για να μην παρασυρθούν από τη δική τους μεροληπτικότητα ή, τουλάχιστον, για να παραδεχθούν ευθέως τις ιδεολογικές τους δεσμεύσεις, επιτρέποντας στον αναγνώστη να αξιολογήσει ο ίδιος την πιθανή επίδραση που έχουν αυτές στην πραγμάτευση του θέματος. Από τη σκοπιά αυτή, ο Τριανταφυλλίδης μας αφήνει με ανάμικτες εντυπώσεις. Για να μην παρεξηγηθώ, οφείλω να αναγνωρίσω εξαρχής ότι έχει κάνει εξαιρετικό έργο όσον αφορά τη συνοπτική, αλλά επαρκώς κατανοητή παρουσίαση των ευρημάτων ενός τόσο μεγάλου όγκου τεχνικών επιστημονικών εργασιών. Έχει καταφέρει να οργανώσει το υλικό του με τρόπο που βοηθά την παρακολούθηση και την κατανόηση των ερευνητικών αποτελεσμάτων και έχει φροντίσει να εμπλουτίσει το κείμενο με αρκετές διευκρινίσεις ως προς τις πιθανές, ρατσιστικού προσανατολισμού, καταχρήσεις των ευρημάτων που παρουσιάζει. Είναι πραγματικά αξιοθαύμαστη η περιεκτικότητα του έργου αυτού, σε βαθμό μάλιστα που είναι εξαιρετικά δύσκολο να του ασκήσει κανείς κριτική, καθώς θα έπρεπε να αναφερθεί εκ νέου σε εκατοντάδες επιστημονικές δημοσιεύσεις και σε πολύ τεχνικά ζητήματα, να γράψει δηλαδή ένα ανάλογης έκτασης βιβλίο! Και, φυσικά, μια τέτοια κριτική θα απευθυνόταν ίσως μόνον σε βιολόγους και ανθρωπολόγους και όχι στο ευρύ αναγνωστικό κοινό. Έτσι, θα περιοριστώ εδώ στην απλή διαπίστωση πως ο Τριανταφυλλίδης παραθέτει με πιστότητα τα αποτελέσματα των μέχρι σήμερα ερευνών, και το βιβλίο του είναι πολύ καλά ενημερωμένο βιβλιογραφικά, μέχρι και ελάχιστους μήνες πριν από την κυκλοφορία του. Επιπλέον, είναι αξιοθαύμαστο και το εύρος των ιστορικών και αρχαιολογικών πληροφοριών που χρησιμοποιεί, αποκαλύπτοντας την αδιαμφισβήτητη ευρυμάθειά του. Είναι άξιος συγχαρητηρίων για την πολύτιμη αυτή συλλογή, η οποία θα αποτελέσει σημείο αναφοράς για τους μελλοντικούς ελληνόφωνους μελετητές της γενετικής ιστορίας των ανθρώπων. Το βιβλίο του ξεκινά με απλές αρχές γενετικής ώστε να εισαγάγει τον αναγνώστη στα τεχνικά θέματα, σκιαγραφεί με αδρές γραμμές τη γενική εξελικτική ιστορία του ανθρώπου και παρουσιάζει τις μελέτες περί γενετικής καταγωγής των Ελλήνων ομαδοποιημένες ανάλογα με το ποια στοιχεία του γενετικού μας υλικού έχουν χρησιμοποιήσει. Η σύνθεση όλων των δεδομένων παρουσιάζεται στο κεφάλαιο 12, σε μια εκτενή αφήγηση που μάλλον θα είναι και αυτή που θα κρατήσει το ενδιαφέρον του μέσου αναγνώστη όσον αφορά το πρώτο μέρος του βιβλίου. Μεγάλο ενδιαφέρον, όμως, έχουν και τα επόμενα κεφάλαια που εστιάζονται σε συγκεκριμένους πληθυσμούς, όπως οι Βλάχοι, οι Πομάκοι, οι Ρομά και άλλοι. Είμαι βέβαιος, πάντως, πως πολλοί θα εστιάσουν την προσοχή τους στο τελευταίο μέρος, όπου επιχειρείται μια διερεύνηση των σχέσεων των Ελλήνων με άλλους, γειτονικούς κυρίως, πληθυσμούς. Ο Τριανταφυλλίδης, πάντως, δεν καταφέρνει να αποφύγει εντελώς την ιδεολογική παγίδα, ιδίως –αλλά όχι μόνο– στο τελευταίο αυτό μέρος του βιβλίου του. Ο ειδικός θα παραξενευτεί, ίσως, από την επιμονή του συγγραφέα να διακρίνει τους Έλληνες από κάθε άλλον πληθυσμό, ακόμα κι όταν τα αποτελέσματα των ερευνών που πραγματεύεται δεν ερμηνεύονται κατ’ ανάγκην έτσι. Επίσης, ενώ ορθά καταδεικνύει τις γενετικές επιρροές των Ελλήνων σε άλλους λαούς (όπως θα περιμέναμε, εξάλλου, γνωρίζοντας και την ιστορία των πολλών ελληνικών αποικιών), αποφεύγει να επισημάνει με ανάλογο τρόπο τις επιρροές άλλων λαών στην ελληνική γενετική δεξαμενή. Επιπλέον, ενώ μεγάλο μέρος των αναλύσεων αφορά την προϊστορική περίοδο, πολύ πριν από την εμφάνιση των Ελλήνων ή των όποιων άλλων εθνών, τα αποτελέσματα παρουσιάζονται με τρόπο που να μπορούν να εκληφθούν ως αναφερόμενα σε προγόνους των Ελλήνων και μόνον. Η μετανάστευση πληθυσμών από τη Μέση Ανατολή προς την Ευρώπη πριν από δεκάδες χιλιάδες χρόνια είναι λογικό να έγινε διαμέσου του γεωγραφικού χώρου της σημερινής Ελλάδας. Φυσικά, ο εποικισμός της Ευρώπης δεν έγινε άπαξ, ούτε και από μια και μόνη διαδρομή. Ταυτόχρονα, οι άνθρωποι που εποίκιζαν μια περιοχή δεν θα περιμέναμε να μετανάστευαν μαζικά από αυτήν, παρά μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, μερικές από τις οποίες τις γνωρίζουμε και από ιστορικά δεδομένα. Έτσι, είναι λογικό να περιμένουμε πως η γενετική σύσταση των σημερινών κατοίκων της Ευρώπης, ιδίως της νότιας που δεν επηρεάστηκε πολύ από την επέλαση των παγετώνων, θα διατηρεί ίχνη των πολύ παλαιών εποίκων της περιοχής. Κατ’ αυτή την έννοια, οι σημερινοί κάτοικοι πολλών περιοχών, όπως και της Ελλάδας, μπορούν να θεωρηθούν απόγονοι των παλαιότερων κατοίκων της Ευρώπης χωρίς αυτό να σχετίζεται με εθνικές ταυτότητες, φυσικά, αφού αφορά διαδικασίες πολύ παλαιότερες της ανάδυσης των εθνών. Ο συγγραφέας, βέβαια, φαίνεται να παρουσιάζει τα τεκμήρια αυτά κυρίως για να δώσει οριστικό τέλος σε παλαιές υποθέσεις όπως αυτή περί «καθόδου των Δωριέων» ή οι παρωχημένες απόψεις του Φαλμεράιερ κ.λπ. Ας μην βιαστούμε να υποτιμήσουμε την πρόθεση αυτή αφού, ιδεολογικής προέλευσης, προσπάθειες να στηριχθούν «αστείες» υποθέσεις, όπως η αφρικανική καταγωγή των αρχαίων Ελλήνων (π.χ. «μαύρη Αφροδίτη») βρίσκουν ακόμα και σήμερα στήριγμα σε εντέχνως διαστρεβλωμένα «επιστημονικά» στοιχεία. Χαρακτηριστική είναι η πρόσφατη περίπτωση της ομάδας του Ισπανού Arnaiz-Villena που «εντόπισε» γενετικές ενδείξεις υπέρ της υποσαχάριας καταγωγής μας[2]! Από τη σκοπιά αυτή και χάριν της επιστημονικής ακρίβειας, είναι χρήσιμο να παρουσιάζονται τα αξιόπιστα επιστημονικά στοιχεία που καταδεικνύουν πως οι Έλληνες είναι απόγονοι πληθυσμών που ήρθαν στην περιοχή κατά κύριο λόγο από την Εγγύς Ανατολή και αναμίχθηκαν με ακόμα παλαιότερους κατοίκους της περιοχής που είχαν κι αυτοί φθάσει από παρόμοια διαδρομή και, εν μέρει, και από τον βορρά[3]. Αυτά και άλλα παρόμοιας φύσης δεδομένα, όμως, δεν μπορούν να προσφέρουν έδαφος σε απόψεις που αναγνωρίζουν μια μοναδική και διαρκή στον χρόνο γενετική σύσταση των Ελλήνων σε σχέση με άλλους πληθυσμούς. Εκτός, ίσως, αν ταυτόχρονα θελήσει κανείς να εξαιρέσει από το έθνος των Ελλήνων τους Ελληνοκύπριους, η γενετική σύσταση των οποίων μάλλον τους φέρνει πιο κοντά στους σημερινούς κατοίκους της Εγγύς Ανατολής παρά σε εκείνους της σύγχρονης Ελλάδας.[4] Το ότι οι σημερινοί κάτοικοι της Ελλάδας διατηρούν ίχνη προγονικών πληθυσμών που ζούσαν στην ίδια γεωγραφική περιοχή, όπως και άλλοι λαοί που δεν αναγκάστηκαν να μετακινηθούν μαζικά και σε μεγάλες αποστάσεις, είναι σημαντικό επειδή μας βοηθά να ανασυστήσουμε το ιστορικό των γενεαλογικών αναμίξεων. Κοιτώντας χωρίς ιδεολογικές παρωπίδες, μπορεί κανείς να δει πως η γενετική ιστορία των σημερινών κατοίκων της Ελλάδας προσφέρει μεν αρκετές ενδείξεις για το ότι δεν συνέβησαν μαζικές πληθυσμιακές ανακατατάξεις στην περιοχή τα τελευταία λίγες χιλιάδες χρόνια, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει πως δεν υπήρξε και γενετική ανάμιξη με άλλους λαούς, τόσο κατακτητές (λιγότερο και για κοινωνικούς λόγους) όσο και απλά γειτονικούς. Το σχετικά προφανές αυτό γεγονός, όμως, δεν πρέπει να συγχέεται με την ταύτιση της όποιας γενετικής ταυτότητας με την αντίστοιχη εθνική. Πέραν των άλλων, θα ήταν αστείο να θεωρούμε πως αυτό που μας διαφοροποιεί ως έθνος είναι η παρουσία μερικών δεκάδων μεταλλάξεων σε κάποια σημεία του DNA μας, πολλές από τις οποίες μάλιστα συχνά είναι ουδέτερες (δεν παράγουν διαφορές στο σώμα μας) και με δεδομένο πως υπάρχουν δισεκατομμύρια άλλα σημεία στο DNA μας που είναι ίδια με εκείνα όλων των άλλων ανθρώπων! Ο Τριανταφυλλίδης, επίσης, επιμένει συχνά στην απουσία επιστημονικής βάσης στη διάκριση ανθρώπινων φυλών, αλλά παράλληλα αναφέρεται επανειλημμένως στην καυκάσια καταγωγή των Ελλήνων. Η φαινομενική αυτή αντίφαση είναι αποτέλεσμα της επιφυλακτικότητας των επιστημόνων να μιλήσουν για τις γενετικές διαφορές μεταξύ μεγάλων ομάδων ανθρώπων εξαιτίας της μακρόχρονης παραποίησης των βιολογικών στοιχείων για ιδεολογικούς λόγους (πιο εύκολα αναφέρονται στις διαφορές μεταξύ μικρότερων ομάδων εντός των «φυλών» παρότι αυτές είναι πολύ μικρότερες!). Όλες οι αναλύσεις που γίνονται σε παγκόσμια κλίμακα δείχνουν σε γενικές γραμμές πως οι άνθρωποι σχηματίζουν μεγάλες ομάδες που χονδρικά περιλαμβάνουν α) τους κατοίκους της υποσαχάριας Αφρικής, β) εκείνους της κεντρικής και ανατολικής Ασίας μαζί με τους ιθαγενείς κατοίκους της Αμερικής, γ) τους Ευρωπαίους μαζί με τους κατοίκους της Μέσης Ανατολής, και δ) τους κατοίκους της Ωκεανίας και των νήσων του Ειρηνικού. Οι ομάδες αυτές, τις οποίες θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «φυλές» αφού η οριοθέτηση των φυλών στη βιολογία είναι σχετικά αυθαίρετη, μπορεί να διακρίνονται στις λεπτομερείς γενετικές αναλύσεις αλλά στην πραγματικότητα διαφέρουν ελάχιστα μεταξύ τους. Πολύ περισσότερο, η ύπαρξη «φυλών» επ’ ουδενί δηλώνει πως κάποια από αυτές είναι ανώτερη από κάποια άλλη. Αυτό που πρέπει να γίνει κατανοητό μια για πάντα είναι πως ένας σχετικά μικρός ανθρώπινος πληθυσμός μερικών εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων περιέχει το σύνολο σχεδόν των γενετικών παραλλαγών που συναντούμε σε όλη την ανθρωπότητα. Οι διαφορές μεταξύ των «φυλών», συνεπώς, είναι ελάχιστες αν και διατηρούν ακόμα το σήμα της ιστορίας των μεγάλων μετακινήσεων των ανθρώπων από τότε που εξελίχθηκε ο Homo sapiens πριν από 200.000 χρόνια περίπου. Η ερμηνεία των γενετικών δεδομένων είναι ένα αρκετά περίπλοκο τεχνικό θέμα και το εγχείρημα της εκλαΐκευσής τους, όπως είπαμε ήδη, είναι εξαιρετικά δύσκολο. Έτσι, η ανάγνωση του βιβλίου από μη ειδικούς απαιτεί μεγάλη προσπάθεια, παρότι ο συγγραφέας φρόντισε να δώσει τις αναγκαίες βασικές γνώσεις με προσιτό τρόπο στα πρώτα κεφάλαια, καθώς και τηλεγραφική σύνοψη των δεδομένων κάθε κεφαλαίου στο τέλος του. Η σύνοψη αυτή, ωστόσο, δεν είναι πάντοτε επιτυχής και σε μερικές περιπτώσεις φαίνεται ωσάν ο Τριανταφυλλίδης να επιλέγει ποια δεδομένα θα παρουσιάσει, με τρόπο που να ενισχύει την ιδιαίτερη θέση των Ελλήνων στον γενετικό χάρτη. Αλλά τα περισσότερα από τα ευρήματα που συζητά δεν στηρίζουν αναγκαστικά μια τέτοια άποψη. Οι σημερινοί Έλληνες, εξαιρουμένων τουλάχιστον των Ελληνοκυπρίων, από γενετική άποψη εμφανίζουν μεγαλύτερη συγγένεια με λαούς που ζουν κοντά τους εδώ και χιλιάδες χρόνια, με κάποιες εξαιρέσεις βέβαια, οι οποίες δικαιολογούνται από την αναμενόμενη αντίδραση στην ανάμιξη με κατακτητές, όπως οι Τούρκοι. Το ίδιο, όμως, ισχύει και για όλους σχεδόν τους λαούς στην Ευρώπη, αφού η γενετική σύσταση συνδέεται περισσότερο με τη γεωγραφική θέση των πληθυσμών παρά με στοιχεία εθνικής ταυτότητας (π.χ., γλώσσα). Το γεγονός αυτό, παρότι επισημαίνεται από τον συγγραφέα, δεν αναδεικνύεται με τον ανάλογο τρόπο. Ένα ακόμη παράδειγμα κάπως μεροληπτικής παρουσίασης των δεδομένων αφορά μελέτη στην οποία συμμετείχε κι ο ίδιος ο συγγραφέας[5], κατά την οποία κάτοικοι από την ηπειρωτική Ελλάδα εμφανίζονται συγγενικότεροι με βαλκανικούς πληθυσμούς παρά με κατοίκους της Κρήτης. Οι τελευταίοι εμφανίζονται συγγενέστεροι με πληθυσμούς της Εγγύς Ανατολής. Τα ευρήματα αυτά χρησιμοποιούνται εκτενώς και σωστά για να καταρρίψουν την υπόθεση της αιγυπτιακής προέλευσης του Μινωικού πολιτισμού (σ. 249-252), αλλά ως εκεί. Δυστυχώς, η πιο πολλά υποσχόμενη πηγή δεδομένων για τις γενεαλογικές σχέσεις των κατοίκων της Ελλάδας κατά την αρχαιότητα με τους σημερινούς, δηλαδή η ανάλυση του γενετικού υλικού σκελετικών ευρημάτων από αρχαιολογικές θέσεις, δεν έχει προχωρήσει ακόμα σε βαθμό που να δώσει πολύ ξεκάθαρες απαντήσεις. Το σχετικό κεφάλαιο στο βιβλίο είναι αναπόφευκτα περιορισμένο και κυρίως αναφέρεται σε μια πολύ πρόσφατη δημοσίευση[6] που αφορά κατοίκους της Κρήτης κατά τη Μινωική Εποχή. Τα δεδομένα αυτά, όμως, δεν ταιριάζουν και πάρα πολύ με τα όσα υποστηρίζονται στο βιβλίο, αφού οι Μινωίτες φαίνεται να εμφανίζουν μεγαλύτερη συγγένεια με σημερινούς κατοίκους της δυτικής Μεσογείου, της βορειοδυτικής Ευρώπης και της Σερβίας, καθώς και με εκείνους του οροπεδίου του Λασιθίου, ενώ είναι πολύ μακρινή η συγγένειά τους με άλλους σημερινούς κατοίκους της Κρήτης! Δεν υποστηρίζω πως ο Τριανταφυλλίδης συνειδητά επιδιώκει να ενισχύσει τον απλοϊκό εθνικισμό όσων θεωρούν πως η εθνική ταυτότητα είναι θέμα γονιδίων. Εξάλλου, ξεκάθαρα εξηγεί και ο ίδιος πως το έθνος αφορά γλώσσα και παιδεία. Πολύ δε περισσότερο, τα όποια γενετικά γνωρίσματα που μπορεί να ανιχνεύονται μέσα από περίπλοκες αναλύσεις δεν προσδίδουν κάποια πνευματική ή αξιακή ιδιαιτερότητα στο ένα ή το άλλο έθνος, αφού τις περισσότερες φορές αυτά είναι ουδέτερα ή αφορούν προσαρμογές στην αντιμετώπιση ασθενειών που ενδημούσαν στην εκάστοτε περιοχή κ.λπ. Αυτό που μάλλον συμβαίνει, όμως, είναι πως ο συγγραφέας δεν κατάφερε να αποφύγει εντελώς ερμηνείες που φέρουν ιδεολογικό φορτίο ώστε να αποτρέψει αποτελεσματικά τις όποιες ανεπιστημονικές εθνικιστικές ερμηνείες του έργου του. Αυτό φυσικά δεν μειώνει την αξία του. Θα επαναλάβω πως το βιβλίο αυτό θα γίνει έργο αναφοράς για τους ελληνόφωνους ερευνητές της γενετικής ιστορίας των ανθρώπων. Ίσως, τώρα, να πρέπει να σκεφτεί και την πιθανότητα μετάφρασής του στα Αγγλικά. Το συναρπαστικό ταξίδι της ανασύστασης της γενετικής ιστορίας των ανθρώπων συνεχίζεται και αναμένεται στα επόμενα χρόνια να δώσει εκπληκτικά αποτελέσματα. Αρκεί να αφήσουμε πίσω μας τις όποιες προκαταλήψεις και αγκυλώσεις. Τα επιτεύγματα του πολιτισμού μας δεν είναι γραμμένα στα γονίδιά μας, παρότι η ικανότητά μας για πολιτισμό είναι! Το ότι μιλάμε την ελληνική γλώσσα και αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας ως Έλληνες δεν είναι ζήτημα γονιδίων. Αντιθέτως, εάν θέλουμε να σημαίνει αυτό κάτι πέρα από μια απλή περιγραφή ιστορικής συγκυρίας, οφείλουμε να αξιοποιήσουμε τα θετικά πολιτισμικά στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού και να δημιουργήσουμε οι ίδιοι νέες ιδέες και νέες αξίες που να τον τιμούν και να τον προάγουν. Αυτό μπορεί, φυσικά, να το κάνει κάθε άνθρωπος, είτε ανήκει στον τάδε απλότυπο είτε σε κάποιον άλλον, αρκεί να το θελήσει. Πριν τελειώσω, οφείλω με λύπη μου να επισημάνω πως η ποιότητα της έκδοσης δεν είναι ανάλογη της σπουδαιότητας του περιεχομένου. Συχνά, δίνει μια αίσθηση προχειρότητας και η απόδοση των, κρίσιμων για τέτοιο έργο, διαγραμμάτων, χαρτών και άλλων εικόνων είναι σε πολλά σημεία από μέτρια έως κακή. Επίσης, παρότι ο Τριανταφυλλίδης χρησιμοποιεί καλά την ελληνική γλώσσα και προσεκτικά την επιστημονική ορολογία, η επιμέλεια δεν κατάφερε να αποφύγει στοιχειώδη σφάλματα, όπως να εντοπίσει το χονδροειδές παρόραμα στην πρώτη κιόλας σελίδα του Κεφαλαίου 1 (στις βάσεις του RNA αναφέρεται η T αντί της G), να διορθώσει το συχνό λάθος της χρήσης κεφαλαίου πρώτου γράμματος σε επίθετα όπως ελληνικός κ.λπ. Πιστεύω πως το έργο αυτό θα κέρδιζε πολύ από μια ποιοτικότερη και προσεκτικότερα επιμελημένη έκδοση. Απάντηση του κ.κ. Κωνσταντίνου Τριανταφυλλίδη Τεύχος 51 [1] Βλ. για παράδειγμα Hellenthal et al. 2014, Science 343: 747-751. [2] Βλ., για παράδειγμα, Arnaiz-Villena et al. 2001. Tissue Antigens 57(2): 118-27. Οι εργασίες της ομάδας αυτής δέχθηκαν σκληρή κριτική από πολλούς σοβαρούς ερευνητές, καθώς η μεθοδολογία που ακολούθησαν δεν ήταν η πρέπουσα. [3] Όπως, για παράδειγμα, δείχνουν κάποια από τα αποτελέσματα του Genographic Project. [4] Haber et al. 2013. PLOS Genetics 9 (2): e1003316. [5] King et al. 2008. Annals of Human Genetics 72: 205-214. [6] Hughey et al. 2013. Nature Communications 4: 1861.

Σύνδεση