Η ιστορία του Διεθνισμού και των αντιπάλων του

Mark Mazower, Κυβερνώντας τον Κόσμο: Η ιστορία μιας ιδέας, μτφρ. Ελένη Αστερίου, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2013, σελ. 496 Είναι, ίσως, ιστορικά παράδοξο ότι την ίδια στιγμή που μέσα στον δέκατο ένατο αιώνα η συγκρότηση του εθνικού κράτους βρίσκεται στο απόγειό της και οι κοινωνίες, ιδιαίτερα της Ευρώπης, συσπειρώνονται μέσα στα σύνορα αυτής της πολιτικά οργανωμένης οντότητας, τα πρώτα σκιρτήματα του διεθνισμού κάνουν την εμφάνισή τους. Όχι αναγκαία ως απειλή στο εθνικό κράτος, αλλά ως ολοκλήρωσή του. Τουλάχιστον τις περισσότερες φορές τα διεθνιστικά κινήματα της εποχής, με εξαίρεση τον μαρξισμό, δεν έθεταν το δίλημμα «έθνος ή διεθνής διακυβέρνηση». Θεωρούσαν ότι ο διεθνισμός, ως προοπτική διεθνούς συνεργασίας και οργάνωσής της, αποτελούσε τη φυσική προέκταση του εθνικισμού (όρος αποφορτισμένος εδώ από τις παθολογικές εκφάνσεις του), καθώς εξυπηρετούσε την κάλυψη όλων εκείνων των αναγκών του εθνικού κράτους που δεν μπορούσαν να ικανοποιηθούν από τις πεπερασμένες δυνάμεις μιας πολιτικά εσώκλειστης κοινωνίας. Και η αντίληψη αυτή δεν σταματούσε στα δώματα ορισμένων εμπνευσμένων θεωρητικών, καντιανής ή άλλης προέλευσης, αλλά είχε την απήχησή της σε ευρύτατες κοινωνικές μονάδες, και σε πολιτικούς σχηματισμούς που αντλούσαν ευεργετήματα και συμφέροντα από την αποδοχή της διεθνούς οργάνωσης· για διαφορετικούς λόγους: από την εμπέδωση της ειρήνης, που ο διεθνισμός θα επικουρούσε, και εκεί όπου οι διεθνείς συρράξεις στις συνθήκες της πολεμικής αγριότητας των σύγχρονων στρατιωτικών μέσων είχαν αρχίσει να γίνονται δυσανάλογα (σε σχέση με τα πιθανά κέρδη) δαπανηρές σε ανθρώπινες ζωές και υλικά αγαθά, έως τα συμφέροντα του εμπορίου ή της ναυτιλίας που ασφυκτιούσαν σε συνθήκες προστατευτισμού και περιορισμών στην κίνηση. Οι πραγματικές αυτές ανάγκες είχαν ως έμπρακτη συνέπεια μια ραγδαία ανάπτυξη των διεθνών ειρηνικών σχέσεων, που μεταφράζονταν σε συχνές διπλωματικές συνδιασκέψεις, σε διαμόρφωση κανόνων διεθνούς δικαίου για τα σημαντικότερα ζητήματα διεθνών ανταλλαγών της εποχής, όπως είναι το δίκαιο του πολέμου ή το δίκαιο της θάλασσας, και στην καθιέρωση και εξάπλωση των διεθνών πολυμερών συμβάσεων. Συμβάσεων οι οποίες επεδίωκαν να αντικαταστήσουν τη δικαιϊκή αβεβαιότητα που προκαλούσε η έως τότε κυριότερη πηγή του διεθνούς δικαίου, το έθιμο, με τη σαφήνεια και την καθαρότητα που προσφέρει ο γραπτός συναινετικός κανόνας. Οι απαρχές ενός αυθεντικού διεθνισμού βρίσκονται στον 19ο αιώνα, ο 20ός όμως είναι πράγματι η εκατονταετία που καθιερώνει τον διεθνισμό στην πράξη, σε μια άσκηση λεπτής ισορροπίας ανάμεσα στην κυριαρχία του κράτους, από τη μια μεριά, και την εξυπηρέτηση των γενικότερων κοινωνικών συμφερόντων μιας αριθμητικά διευρυμένης κοινότητας κρατών, από την άλλη. Το τέλος του Μεγάλου Πολέμου σηματοδοτείται από την ίδρυση του πρώτου μεγάλου διεθνούς Οργανισμού, της Κοινωνίας των Εθνών, που αποπειράται να ενσαρκώσει τα οράματα του Προέδρου Ουίλσον, με τις γνωστές απογοητευτικές εξελίξεις, οι οποίες οδήγησαν στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Παρά την αποτυχία τού πρώτου αυτού μεγάλου πειράματος τα θεμέλια της διεθνούς οργάνωσης έχουν τεθεί. Και για πρώτη φορά γίνεται συνείδηση κάτι το οποίο θα μας συνοδεύει πια σταθερά στην εξέλιξη της έντασης ανάμεσα στην εθνική κυριαρχία και στα συμφέροντα της ευρύτερης διεθνούς κοινότητας, δηλαδή οι περιορισμοί της κυριαρχίας όταν το διεθνές δίκαιο τις προβλέπει, και η καθιέρωση διεθνούς θεσμικής παρακολούθησης της εφαρμογής τους, με τη δημιουργία συμμετοχικών οργάνων που αποσκοπούν σε έναν πολύτροπο έλεγχο της λειτουργίας της διεθνούς κοινότητας. Ήδη στην περίοδο της Κοινωνίας των Εθνών αρχίζουν να αναδύονται εξειδικευμένα όργανα διεθνούς συντονισμού, πέρα από το πολιτικό έργο που πραγματοποιεί ο ίδιος ο Οργανισμός, και τα οποία αποβλέπουν σε μια εναρμόνιση ρυθμίσεων και πρακτικών σε πλανητική (με τα τότε γεωπολιτικά δεδομένα) βάση, και στον έλεγχο εφαρμογής τους. Η οικονομία και η υγεία είναι δύο τομείς ελέγχου που ήδη στα πρώιμα αυτά στάδια της διεθνοποίησης έτυχαν ειδικής μεταχείρισης, ενώ η τήρηση των διεθνών κανόνων συμπεριφοράς ανατέθηκε στο Διαρκές Δικαστήριο Διεθνούς Δικαιοσύνης. Ένα όργανο επίλυσης διεθνών διαφορών, που παρά την «συγκρατημένη» αρμοδιότητά του έπαιξε ένα σημαντικό ρόλο στην αποκρυστάλλωση του διεθνούς δικαίου και στην ειρηνική επίλυση διενέξεων ανάμεσα σε κράτη. Ο μεταπολεμικός κόσμος οικοδομείται πάνω στα θεμέλια –ή στα ερείπια, αν θέλετε– της Κοινωνίας των Εθνών. Οι βάσεις του είναι όμως περισσότερο στέρεες κι ανθεκτικές στον χρόνο. Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ), το αγγλοαμερικανικό όραμα των ηγετών των ΗΠΑ και του Ηνωμένου Βασιλείου, που καλλιεργείται στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, πραγματώνεται αμέσως μετά το τέλος του. Μια γιγάντια, πολυσύνθετη οργάνωση, που δεν έχει καμιά σχέση με τις σχετικά απλές δομές της προπολεμικής διεθνούς συσπείρωσης, και που εξακτινώνεται σε όλους σχεδόν τους τομείς του επιστητού. Σε μια προσπάθεια να αντιμετωπίσει όλες της εκδοχές της διεθνούς συνεργασίας – ή και να προκαλέσει νέες μορφές της. Με σταθερό στόχο την πραγμάτωση των αρχών του καταστατικού Χάρτη του, και με γνώμονα τη διατήρηση της ειρήνης και ασφάλειας ανάμεσα στα κυρίαρχα και, τυπικά, ισοδύναμα κράτη του συστήματός του. Αλλά αυτός ο πραγματικά, πια, παγκόσμιος Οργανισμός, που ολοκληρώνεται αργότερα με τη συμμετοχή νέων κρατών, τα οποία προέρχονται κυρίως από την αποαποικιοποίηση αλλά και τις πολιτικές-συνοριακές μεταβολές της μεταπολεμικής γεωγραφίας, δεν έχει το προνόμιο της αποκλειστικότητας. Διαμορφώνεται βαθμιαία μια περιφερειακή λογική οργάνωσης, στηριγμένη σε γεωγραφικά ή γεωπολιτικά κριτήρια, με προφανή σκοπό την εξυπηρέτηση εξειδικευμένων στόχων και συνεργασίας πολιτικά ομοειδών κρατών, οι οποίοι δύσκολα θα μπορούσαν να εξυπηρετηθούν από την γενικευτική δραστηριότητα του ΟΗΕ, και τους συμβιβασμούς του κατώτερου κοινού παρονομαστή, που οι συνθήκες οικουμενικής λειτουργίας του υπαγορεύουν. Η περιφερειακή οργάνωση έχει σημειώσει σε ορισμένες περιπτώσεις σημαντικές επιτυχίες, με πιο χαρακτηριστικό δείγμα την Ευρωπαϊκή Ένωση, που παρά την ενεστωτική κρίση της, παραμένει το σημαντικότερο δείγμα συνοχής και ολοκλήρωσης στον κόσμο μας. Η «σχολική» ανάλυση των παραπάνω γραμμών αποτελεί τον καμβά πάνω στον οποίον υφαίνεται η συνθετική μελέτη του Μαζάουερ, στο τελευταίο έργο του Κυβερνώντας τον Κόσμο: Η ιστορία μιας ιδέας. Γιατί η ιδέα που αναφέρεται στον τίτλο δεν είναι άλλη από τον διεθνισμό· ή, ακόμη, σε μια πιο προωθημένη διατύπωση, την παγκόσμια διακυβέρνηση. Και η ιδέα αυτή παρουσιάζεται, με τη χρονολογική διάταξη που ακολούθησε η παραπάνω ανάλυση, σε όλες τις εκδοχές της: τα θεωρητικά κινήματα που την ενθάρρυναν, και την ενθαρρύνουν, ή την αποθάρρυναν και την αποθαρρύνουν, αλλά, κυριότερα, τις υπαρκτές κινητήριες δυνάμεις, τα ίδια τα κράτη, που τον επέβαλαν, όπως και τα κίνητρά τους για την πραγμάτωσή του, τις διευθύνουσες λογικές που τον καθιέρωσαν ή, παροδικά, τον ματαίωσαν. Θα ήταν ουτοπία να επιχειρήσω, σε μερικές γραμμές, να περιγράψω τον πλούτο των θέσεων του Μαζάουερ, που παρατίθενται σε ένα πυκνογραμμένο κείμενο τετρακοσίων και πλέον σελίδων. Μου αρκεί να παρουσιάσω εκείνη την κεντρική και προσφιλή του θέση γύρω από τη γέννηση και την εμπέδωση του διεθνισμού, που δεν είναι άλλη από αυτήν την οποία υπαινίχθηκα στις αρχικές γραμμές τούτου του κειμένου, δηλαδή τη στενή συνάφεια του εθνικού συμφέροντος ορισμένων κρατών με τον διεθνισμό, ως όπλο για επικράτηση του πρώτου πάνω στη διεθνή κοινότητα. Μια τέτοια προσέγγιση διαφέρει βέβαια από μια άλλη αντίληψη, ισοδύναμης τουλάχιστον βαρύτητας, ότι ο διεθνισμός είναι ένα όπλο προστασίας γενικότερων συμφερόντων, που ακριβώς επιδιώκει την υπέρβαση μεγαλοδυναμικών προθέσεων επιβολής του ισχυρού απέναντι στους λιγότερο ισχυρούς ή τους αδύνατους, μέσα από την ενίσχυση διεθνών κέντρων απόφασης με ικανότητες ισόρροπης κατανομής της ισχύος και με τη σύμπραξη πλειάδας μετόχων στον εταιρικό δεσμό. Αλλά ας ξεκαθαρίσουμε τη θέση του συγγραφέα μέσα από μια λιγότερο σχηματική παρουσίαση του νήματος της σκέψης του: Οι δύο μεγάλες περίοδοι του διεθνισμού, ο μεσοπόλεμος κι ο μεταπολεμικός κόσμος (που συνεχίζεται ιστορικά έως σήμερα), σφραγίζονται από την παρουσία των δύο μεγάλων πολιτικών Οργανισμών, της Κοινωνίας των Εθνών και του ΟΗΕ. Σφραγίζονται γιατί γύρω από ή μέσα σε αυτούς διαμορφώνονται πλέον οι διεθνείς συμπεριφορές, είτε αυτές είναι αποτέλεσμα ενδο-οργανωσιακών πρωτοβουλιών και ζυμώσεων, είτε είναι εξωγενές αποτέλεσμα συμβατών συμπεριφορών με τις προσδοκίες τους· ή, ακόμη, και αποκλίσεων ή και παραβιάσεων των αρχών που εκπέμπονται από τους δύο Οργανισμούς. Θα μπορούσε, μάλιστα, κάποιος να ισχυριστεί ότι ακόμη και οι αποκλίσεις/παραβιάσεις των αρχών τους από τους δρώντες του διεθνούς συστήματος επενδύονται τις περισσότερες φορές με έναν μανδύα νομιμοποίησης, που αποσκοπεί, μέσα από ερμηνευτικά σχήματα, όχι πάντοτε πειστικά, να αποτρέψει αντισυμβατικές συμπεριφορές από τον κόλαφο της παρανομίας. Η διαπίστωση αυτή έχει ιδιαίτερη βαρύτητα όταν αναφερόμαστε στον ΟΗΕ, όχι μόνον γιατί ο Οργανισμός αυτός έχει να επιδείξει μια σημαντική μακροβιότητα και αντοχή, αλλά και γιατί είναι ένας πραγματικά οικουμενικός Οργανισμός, που πλησιάζει τα διακόσια μέλη, κι από τον οποίον έχουν εκπορευθεί οι πιο θεμελιώδεις κανόνες συμπεριφοράς των σύγχρονων διεθνών σχέσεων. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, και οι δύο Οργανισμοί αποτελούν, στην ουσία, βασικούς πυλώνες ελέγχου του διεθνούς γίγνεσθαι των Μεγάλων Δυνάμεων της κάθε εποχής. Για την Κοινωνία των Εθνών, ο μοχλός είναι η ζωντανή την εποχή εκείνη βρετανική αυτοκρατορία. Με τις ΗΠΑ να υιοθετούν μια πολιτική απομονωτισμού, με τη Σοβιετική Ένωση ακόμη σε μια περίοδο εσωστρέφειας, και με τη Γερμανία να αρνείται τον διεθνισμό και να απεργάζεται τα κατακτητικά σχέδιά της, η μόνη έγκυρη δύναμη –με τη Γαλλία σε δεύτερο πλάνο– είναι η Αυτοκρατορία. Σε έναν, ουσιαστικά, ευρωπαϊκό Οργανισμό, το Ηνωμένο Βασίλειο είναι σε θέση να ξεδιπλώσει την «ατζέντα» του, και να νομιμοποιήσει, με τη συνέργεια και άλλων, τις παγκόσμιες επιδιώξεις του. Το καθεστώς των εντολών για τις αποικιακές χώρες είναι ένα γλαφυρό παράδειγμα επιβολής, που μετασχηματίζει ένα καταρρέον και, θα έλεγα, λιγότερο προσοδοφόρο πια σύστημα, σε έναν βραχυπρόθεσμα βιώσιμο θεσμό. Ο ΟΗΕ είναι όμως το πιο χαρακτηριστικό δείγμα της μεγαλοδυναμικής χειραγώγησης. Το μεταπολεμικό τοπίο είναι, βέβαια, συνθετότερο από το προπολεμικό, καθώς οι δυνάμεις που αναγορεύονται ως διεθνείς παίκτες είναι περισσότερες, κι αυξάνονται με το πέρασμα του χρόνου. Οι ΗΠΑ και η Σοβιετική Ένωση έχουν πια τα ηνία, αλλά σε αυτούς με την αποαποικιοποίηση δεν θα αργήσουν να προστεθούν νεότερες δυνάμεις, οι οποίες διεκδικούν ρόλο, μέσα από συμμαχικές συσπειρώσεις για την εξυπηρέτηση των ιδίων συμφερόντων. Ωστόσο για τον συγγραφέα, παρά την πολυπλοκότητα της μεταπολεμικής οργάνωσης, και την ανάδειξη δυνάμεων που αντιπαλεύουν τον διεθνισμό, οι ΗΠΑ κατορθώνουν να κυριαρχούν σταθερά στο στερέωμα του Οργανισμού. Υποδεικνύοντας εκείνες σε μεγάλο βαθμό, και παρά την ύπαρξη ενός πληθωρικού αντίπαλου δέους, το δέον στις διεθνείς σχέσεις. Στην ουσία, ακόμη και πριν από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, και την οπισθοχώρηση των τριτοκοσμικών φιλοδοξιών, ο δυτικός κόσμος, με πρωταγωνιστή τις ΗΠΑ, είναι η βασική κατευθυντήρια δύναμη στη διαμόρφωση των διεθνών συμπεριφορών, και των κανόνων συμπεριφοράς. Ο ΟΗΕ χρησιμοποιείται, μάλιστα, και ως ένα όργανο για επεμβατικούς σκοπούς που ουσιαστικά, κάτω από τον μανδύα της παγκόσμιας διακυβέρνησης, και του διεθνούς μελήματος («ευθύνη προστασίας» στο σημερινό γλωσσάρι), ικανοποιούν συγκεκριμένες εθνικές επιδιώξεις. Η εικόνα όμως αυτή τείνει σήμερα να μεταβληθεί. Κι αυτή τη φορά όχι μέσα από την τροποποίηση του συσχετισμού δυνάμεων των παλαιών πρωταγωνιστών και αντιπάλων. Αλλά μέσα από την ανάδειξη δυνάμεων άγνωστων ή ασήμαντων στο παρελθόν. Οι δυνάμεις αυτές που διατρέχουν παράλληλα και ταυτόχρονα τη διεθνή σφαίρα δεν συναντώνται σε κάποιο κοινό σημείο. Γιατί διαφέρουν ριζικά ως προς τους στόχους: οι νέοι μεγάλοι παίκτες, η Κίνα, η Βραζιλία, κ.ά., μετέχουν στο διεθνές παιχνίδι, αλλά προς το παρόν οι διεθνιστικές τάσεις τους είναι περιορισμένες. Από την άλλη μεριά ο νέος σημαντικός παίκτης είναι οι αγορές. Είναι η σχετική αυτονόμηση του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος, τόσο από την πραγματική οικονομία, όσο και από τον κρατικό έλεγχο, ακόμη και των πιο ισχυρών πολιτικά και οικονομικά κρατών. Αυτό το φαινόμενο είναι ένα κακέκτυπο διεθνισμού, που ούτε ενιαίο κέντρο συντονισμού διαθέτει ούτε έχει στόχους διεθνούς συσπείρωσης άλλους από το κέρδος των επιμέρους μονάδων τους. Κι αυτό το τελευταίο φαινόμενο για τον συγγραφέα είναι το πιο ανησυχητικό. Γιατί υπονομεύει, πολύ περισσότερο από τις μεγαλοδυναμικές πολιτικές, την έννοια της συλλογικότητας (πάνω στην οποία έχει στηριχτεί ο διεθνισμός και η παγκόσμια διακυβέρνηση), και ενθαρρύνει τον ατομικισμό και την αποκοινωνικοποίηση. Όπως καταλήγει ο συγγραφέας: «Στη συνεχιζόμενη εξατομίκευση της κοινωνίας, πολίτες και τάξεις έχουν εξαφανιστεί ως δυνάμεις αλλαγής και έχουν δώσει τη θέση τους σε έναν κόσμο ατόμων που συνενώνονται ως καταναλωτές προϊόντων ή πληροφοριών… [...] Σήμερα οι κυβερνητικοί θεσμοί έχουν ξεχάσει την αρχή της πολιτικής που έχει τις ρίζες της στις συλλογικές αρχές της res publica, παρότι εξακολουθούν να υπερασπίζονται τον “πολιτισμό του κεφαλαίου”. [...] Πολιτικοί, δημοσιογράφοι, τραπεζίτες και επιχειρηματίες κάνουν το προσκύνημά τους στο αυστηρά φρουρούμενο Νταβός στις Άλπεις επιδιώκοντας να επιβεβαιώσουν μέσα από αυτόν τον θρίαμβο της εταιρικής πατρωνίας ότι υπάρχει μια παγκόσμια ελίτ και οι ίδιοι ανήκουν σε αυτή. Οι πολιτικοί εκπρόσωποί μας συνεχίζουν να μεταβιβάζουν την εξουσία σε ειδήμονες και ιδιοτελείς αυτορρυθμιζόμενους φορείς στο όνομα της παγκόσμιας διακυβέρνησης, ενώ τους παρατηρεί ένα σκεπτικό και αποξενωμένο κοινό. Η ιδέα της κυβέρνησης του κόσμου γίνεται το όνειρο του χθες.» (σ. 427) Ίσως αυτές οι ακροτελεύτιες διαπιστώσεις του Μαζάουερ να είναι εξαιρετικά δυσοίωνες και τελεσίδικα καταδικαστικές για την ανθρωπότητα και το όραμα του διεθνισμού. Δεν θα σπεύσω να τις υιοθετήσω, καθώς, αν και συμφωνώ με τις διαπιστώσεις του, ορισμένα πιο αισιόδοξα δείγματα διεθνούς συμπεριφοράς δεν μου επιτρέπουν να αποδεχθώ την παθητική αυτή προσέγγιση. Πράγματι, η επικυριαρχία των αγορών και η παράνοιά της έχουν θέσει σε κίνδυνο όχι μόνον την παγκόσμια διακυβέρνηση, αλλά και την ίδια την υπόσταση και το κύρος του εθνικού κράτους, ως ενός σταθερού παράγοντα των εσωτερικών και των διεθνών εξελίξεων. Η συνειδητοποίηση όμως της απειλής έχει πραγματοποιηθεί, και ορισμένες αντιδράσεις έχουν ήδη δει το φως (βλ. λ.χ. τα δειλά αλλά ωστόσο υπαρκτά βήματα που σημειώνονται στο πλαίσιο της λειτουργίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στην κατεύθυνση μεγαλύτερης ολοκλήρωσης). Μια στάση αναμονής, λοιπόν, πριν από την τελική ετυμηγορία δεν βλάπτει. Αλλά η θέση αυτή του συγγραφέα είναι χαρακτηριστική της συνολικής προσέγγισής του στο φαινόμενο του διεθνισμού. Ενώ ο πλούτος πληροφόρησης και η αναλυτική ανταπόκριση σε αυτόν δεν μπορεί να είναι παρά στοιχείο θαυμασμού του αναγνώστη του, ωστόσο η τάση του για μια δογματικά πειθαρχημένη, κι όχι εκλεκτική προσέγγιση, που να αναδεικνύει μοναδικούς παράγοντες στην επίτευξη του διεθνισμού ή στην ανάδειξη των αντιπάλων του, είναι στοιχεία ενός ιδεολογικού αυτοματισμού που δεν εξυπηρετεί πάντοτε την πολυπλοκότητα των ανθρώπινων ζητημάτων. Και, για την ακρίβεια, δείχνει να είναι ασύμμετρος με τον πλούτο των επιμέρους στοχασμών του. Θα ήταν, όμως, άδικο να σταθούμε σε μια τέτοια αρνητική, και τελικά αποθετική διαπίστωση, και να κλείσουμε την παρουσίαση ενός πραγματικά σημαντικού έργου αγνοώντας τι γενικά προσφέρει ο διάλογος που ανοίγει αυτό το βιβλίο με τον κάθε αναγνώστη του. Και ο οποίος του επιτρέπει να ακολουθήσει τις δικές του επιλογές, με ένα υλικό που αφήνει τα πάντα ανοικτά σε διαφορετικές από τις εκάστοτε συμπερασματικές προσεγγίσεις του συγγραφέα του.

Η ιστορία του Διεθνισμού και των αντιπάλων του

Σύνδεση