Ευρωπαϊκός εμφύλιος και αντιφασισμός: όταν η πολιτική συναντά την ιστορία

Enzo Traverso, Δια πυρός και σιδήρου. Περί του ευρωπαϊκού εμφυλίου πολέμου, μτφρ. Γιάννης Ευαγγέλου, επιμ. Νίκος Κούρκουλος, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, Αθήνα 2013, σελ. 401 Το ιστορικό δοκίμιο του Έντζο Τραβέρσο, ιταλού ιστορικού ο οποίος εργάστηκε στη Γαλλία και από το 2013 στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ στις Ηνωμένες Πολιτείες, εξετάζει συνολικά την ευρωπαϊκή ιστορία της περιόδου 1914-1945 χρησιμοποιώντας την έννοια του «ευρωπαϊκού εμφυλίου πολέμου». Ο συγγραφέας δεν ισχυρίζεται ότι έχει πλάσει αυτή την έννοια η οποία είναι ήδη γνωστή από τον Μεσοπόλεμο. Προσπαθεί όμως να την εφαρμόσει επανεξετάζοντας κριτικά αυτή την τριακονταετία υπό το φως και της κατάρρευσης του διπολισμού το 1989, εξέλιξης που σηματοδοτεί και το τέλος της μεγάλης αφήγησης του κοινωνικού μετασχηματισμού. Πράγματι, τόσο ο Α΄ όσο και ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος άρχισαν ως κλασικές διακρατικές συγκρούσεις μεγάλων δυνάμεων και των μικρότερων συμμάχων τους αλλά εξελίχθηκαν σε αναμετρήσεις ιδεολογιών και κοινωνικών υποδειγμάτων. Δεν ήταν η πρώτη φορά που συνέβαινε κάτι τέτοιο στην Ευρώπη. Ο Τριακονταετής Πόλεμος του 1618-1648 μεταξύ καθολικών και προτεσταντών ηγεμόνων είχε καταλήξει στο σύστημα κυρίαρχων κρατών το οποίο διαρκεί ως προς όρισμένες όψεις του έως τις μέρες μας, ενώ η γενικευμένη αναμέτρηση που πυροδοτήθηκε από τη Γαλλική Επανάσταση κατά την ιακωβινική της φάση το 1792 και έληξε στο Βατερλό το 1815 αποτέλεσε σύγκρουση μεταξύ κρατών αλλά και των δυνάμεων του Παλαιού Καθεστώτος και των επαναστατικών αντιλήψεων σε ηπειρωτική κλίμακα. Έτσι, τόσο κατά τη διάρκεια των δύο παγκοσμίων πολέμων όσο και πριν και μετά από αυτούς εξελίσσονται συγκρούσεις με έντονο κοινωνικό, ταξικό, υπόβαθρο, οι οποίες είναι εξίσου κρίσιμες για την πορεία της ευρωπαϊκής ιστορίας. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο εμφύλιος πόλεμος στη Ρωσία το 1918-21 που τερματίζεται με την επικράτηση των μπολσεβίκων, οι οποίοι, όπως τονίζει ο Τραβέρσο, αξιοποίησαν την πλήρη διανοητική, πολιτική και στρατηγική αδυναμία των Λευκών να συνάψουν μια συμμαχία με αγροτικά στοιχεία που ήταν διστακτικά έναντι των Ερυθρών. Εξάλλου, πέραν της εσωτερικής διαπάλης στη Ρωσία οι μπολσεβίκοι ενδιαφέρονταν για την εξαγωγή της επανάστασης· και στο πλαίσιο αυτό ο εμφύλιος πόλεμος είναι ένας ταξικός πόλεμος, o επιτυχής τερματισμός του οποίου σημαίνει την επιβολή της προλεταριακής εξουσίας. Άλλο παράδειγμα είναι ο ισπανικός εμφύλιος πόλεμος του 1936-39 στον οποίο επικράτησαν οι ισπανοί εθνικιστές, φορείς του παλαιού συντηρητικού και κληρικαλιστικού καθεστώτος, λόγω της μαζικής βοήθειας σε έμψυχο δυναμικό και σε υλικό που λάμβαναν από τη ναζιστική Γερμανία και τη φασιστική Ιταλία. Άλλες περιπτώσεις συγκρούσεων, οι οποίες είχαν ως αφετηρία τους τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και εξελίσσονταν στο πλαίσιο αυτού του πολέμου, ανέδειξαν ως πρωταγωνιστές τα κινήματα αντίστασης στα Βαλκάνια και την Ιταλία και σε μικρότερο βαθμό στη Γαλλία. Εκεί οι δυνάμεις της κομμουνιστικής αριστεράς αναλαμβάνουν την πρωτοβουλία συγκρότησης εθνικών μετώπων απελευθέρωσης, τα οποία όμως διατηρούν την προοπτική ενός πολιτικού και κοινωνικού μετασχηματισμού μετά την απελευθέρωση. Η επικράτησή τους επί του πεδίου προκύπτει από συγκρούσεις που έχουν χαρακτηριστικό εμφύλιας σύγκρουσης, με ισχυρές κοινωνικές αναφορές καθώς ο παλαιός κόσμος διατηρεί δυνάμεις και προβάλει αντιστάσεις. Στην περίπτωση της Γαλλίας μάλιστα το καθεστώς του Βισύ φιλοδοξεί να «πειθαρχήσει» την κοινωνία και να αναλάβει να μετασχηματίσει το ίδιο τη γαλλική πολιτική και κοινωνική οργάνωση στο φασιστικό πρότυπο και στο πλαίσιο της Νέας Τάξης που οραματίζεται ο Χίτλερ στην Ευρώπη. Στη Γιουγκοσλαβία σημειώνονται συγκρούσεις μεταξύ των κομμουνιστών ανταρτών και παλαιοσέρβων εθνικιστών, καθώς και κροατών φασιστών που συνεργάζονται με τους Γερμανούς. Ενώ στην Ελλάδα, στην πολιτική διαμάχη και την ένοπλη σύγκρουση αναμιγνύονται το ζήτημα της εθνικής απελευθέρωσης με την πολιτειακή εκκρεμότητα αλλά και την οξυνόμενη κοινωνική πόλωση. Οι συγκρούσεις διεξάγονται μεταξύ τού υπό την ηγεσία του ΚΚΕ Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου και συνεργατών των Γερμανών, αλλά και συντηρητικών και φιλελεύθερων στοιχείων που είχαν συγκροτήσει αδύναμες οργανώσεις και ομάδες, μέρος των οποίων συνάπτει τακτικές συνεργασίες με τις Αρχές Κατοχής. Ενδιαφέροντα τμήματα του βιβλίου συνιστούν οι αναλύσεις σχετικά με την αντιμετώπιση των αμάχων από τους εμπολέμους, αυτό που ο συγγραφέας χαρακτηρίζει «πόλεμο κατά των αμάχων». Σημεία αιχμής στην αφήγηση του Τραβέρσο συνιστούν η πρακτική των γενικευμένων συμμαχικών βομβαρδισμών κατά γερμανικών αστικών κέντρων, όπου παρατηρείται πάντως ότι οι ζημίες που προκάλεσαν αντίστοιχα οι Γερμανοί είναι μικρότερες, για τον λόγο ότι σταδιακά συρρικνώνονται τα υλικά μέσα που διαθέτει η ναζιστική πολεμική μηχανή. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στις βιαιότητες που διαπράτουν οι Σοβιετικοί κατά την προέλασή τους στο γερμανικό έδαφος και στο Βερολίνο ειδικότερα. Δεύτερο θέμα στο οποίο δίνεται έμφαση είναι ο «ξεριζωμός» που κάποτε συνυφαίνεται με τη γενοκτονία, η οποία για την περίοδο που καλύπτει το βιβλίο εγκαινιάζεται από την εξόντωση του αρμενικού στοιχείου στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Σύμπτωμα του εθνικισμού της νεωτερικότητας που επιδιώκει εθνοτική καθαρότητα και υποψιάζεται την ύπαρξη εσωτερικού εχθρού και υπονόμευσης στην πολιτισμική ετερότητα, η πρακτική της εκδίωξης πληθυσμών γενικεύεται μετά το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και συνοδεύει πολλές φορές τις συμβατικές διευθετήσεις της ειρήνης. Ένα από τα παραδείγματα είναι η ανταλλαγή των πληθυσμών που συνυφαίνεται με τη συνθήκη του Νεϊγύ του 1919 μεταξύ Βουλγαρίας και συμμάχων, ανάμεσά τους η Ελλάδα, αλλά και η σχετική σύμβαση που προηγείται μάλιστα κατά λίγους μήνες της συνθήκης της Λωζάννης του 1923 μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Ανάλογα φαινόμενα εκπατρισμού, χωρίς αναγκαστικά να ακολουθούνται από συμβατική ρύθμιση ή επικύρωση, συνοδεύουν τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, με πιο χαρακτηριστική τη μετακίνηση 15 εκατομμυρίων Γερμανών από την Πολωνία, τη Σουδητία, τη Σιλεσία και αλλού. Άλλο θέμα είναι η απονομή της διεθνούς δικαιοσύνης με σημείο αναφοράς τη δίκη της Νυρεμβέργης. Ο Τραβέρσο διακρίνει σ’ αυτήν το στοιχείο της πολιτικής έναντι της δικαιϊκής υπεροχής. Επικυρώνεται, σημειώνει, η κυριαρχία των νικητών του πολέμου και το δικαίωμά τους να τιμωρούν κατά βούληση πράξεις οι οποίες διαθέτουν απαξία εντός ενός ορισμένου «συναισθηματικού και πολιτικού πλαισίου». Έτσι, σημειώνει ο ιταλός συγγραφέας, ο διαμελισμός της Πολωνίας του 1939 θεωρήθηκε έγκλημα μόνο από την πλευρά των Γερμανών και όχι των Σοβιετικών που εισέβαλαν στην ανατολική πλευρά της χώρας, δεκαεπτά μέρες μετά την εισβολή των Γερμανών, τον Σεπτέμβριο του 1939. Επίσης η εκτέλεση χιλιάδων Πολωνών αξιωματικών στο Κατύν αποδόθηκε στους Γερμανούς και όχι στους Σοβιετικούς, από τους οποίους πραγματοποιήθηκε. Βέβαια η κριτική στη διαδικασία ή η επισήμανση δύο μέτρων και δύο σταθμών δεν μπορούν να ανθέξουν στο συντριπτικό βάρος που συνιστούν τα ναζιστικά εγκλήματα. Ο ίδιος ο Τραβέρσο παραθέτει την άποψη ενός απολογητή του ναζιστικού καθεστώτος, του Καρλ Σμιτ (Carl Schmidt), ο οποίος δεν αρνείται ότι ο «κατάφωρα απάνθρωπος χαρακτήρας» των ναζιστικών εγκλημάτων επέτρεπε ή και επέβαλε την επιβολή ποινών, ανεξάρτητα από το αν τα εγκλήματα αυτά περιγράφηκαν νομοτυπικά εκ των υστέρων και δεν ενσωματώνονταν στο θετικό δίκαιο ως τέτοια τη στιγμή της τέλεσής τους. Ας προστεθεί εξάλλου πως το γεγονός ότι δεν τιμωρήθηκαν όλα τα εγκλήματα δεν αναιρεί την αξία μιας διαδικασίας η οποία σε τελική ανάλυση καταλόγισε πράξεις που είχαν πράγματι τελεστεί και εισήχθησαν έννοιες όπως τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, οι οποίες ανεξάρτητα από ενδεχόμενες καταχρήσεις διεύρυναν τον ηθικό ορίζοντα ο οποίος εξαντλούνταν στα όρια της εθνότητας και του έθνους-κράτους. Η ανάλυση του Τραβέρσο για τη στάση σημαντικών διανουμένων και θεωρητικών κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου σε σχέση με την πολιτική βία αποκτά ιδαίτερη σημασία στις μέρες μας, αν και όταν εκδόθηκε το βιβλίο στα γαλλικά, το 2007, λίγοι ενδεχομένως θα κατανοούσαν τη σημασία του για την πρώτη και τη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα. Το φιλελεύθερο δημοκρατικό σύστημα, το οποίο φαινόταν να γενικεύεται τη στιγμή της έκρηξης του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου το 1914 με την επέκταση της καθολικής ψηφοφορίας των ανδρών, περνούσε στη Μεσοπολεμική εποχή υπαρξιακή κρίση. Αν και πρέπει κανείς να είναι εξαιρετικά προσεκτικός για να αποφύγει τη διανοητική και πολιτική παγίδευση σε μια θεώρηση δύο άκρων που τείνουν να πιέζουν ή να συνθλίβουν έναν υποτιθέμενο δημοκρατικό τόπο, ο οποίος βρίσκεται σε ένα ακαθόριστο πολιτικά, ιδεολογικά και κοινωνικά κέντρο, γεγονός αναμφισβήτητο είναι ότι όχι μόνο στους κύκλους των διανουμένων αλλά και σε επίπεδο μαζών ο πολιτικός πλουραλισμός και τα ατομικά δικαιώματα που συνυφαίνονται με τον Διαφωτισμό δεν θεωρούνταν κατάλληλα εργαλεία για τη λύση των προβλημάτων που αντιμετώπιζαν οι κοινωνίες της εποχής. Σε αυτό το πλαίσιο ο Καρλ Σμιτ επρόκειτο να εισαγάγει τη διακριση μεταξύ της νομιμότητας και της νομιμοποίησης. Η πρώτη αναφερόταν σε μια «τεχνική» και μάλλον «ουδέτερη» διαδικασία παραγωγής νομοθεσίας και πολιτικής που έδινε την έμφαση στη συμφωνία αυτής της νομοπαραγωγικής διαδικασίας με την αρχή της πλειοψηφίας. Αυτό δεν αρκούσε, όμως τόνιζε ο Σμιτ, στην εποχή της κρίσης του κοινοβουλευτισμού, όταν το κράτος έπρεπε να δρα συμμορφούμενο με μια ανώτερη αξία ή σύστημα ιδεών και να τείνει προς την πραγματοποίση ενός υπέρτερου σκοπού. Βέβαια, πρέπει να σημειωθεί ότι καθεαυτή η έννοια της νομιμοποίησης κάθε άλλο παρά αντιδημοκρατική είναι. Στην αντιδημοκρατική χρήση της βαρύνει το ιστορικό πλαίσιο. Η επίκλησή της στις αρχές της δεκαετίας του 1930 σήμαινε κριτική του κοινοβουλευτισμού προς όφελος του επελαύνοντος ναζισμού, ο οποίος επικαλείται το έθνος και τον σκοπό της επίτευξης ενός εθνικού πολιτισμού στο πλαίσιο ενός ρατσιστικού ολοκληρωτικού κράτους. Πέραν της ιστορικής συγκυρίας, η έννοια της νομιμοποίησης μπορούσε όμως κάλλιστα να σημαίνει την ενσωμάτωσή της στο κοινοβουλευτικό παιχνίδι και άρα τον εμπλουτισμό της δημοκρατίας, αφού ο καθορισμός της υπέρτερης αρχής με βάση την οποία θα κρινόταν η κάθε πολιτική πρόταση θα ήταν και ο ίδιος διακύβευμα στο πλαίσιο του πολιτικού πλουραλισμού. Αυτό επρόκειτο να συμβεί μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Από την πλευρά της αριστεράς, η Οκτωβριανή Επανάσταση έφερνε στο προσκήνιο τη στρατηγική της δικτατορίας του προλεταριάτου. Η θεώρηση του Λένιν, του Τρότσκι, ακόμα και του Γκράμσι, παρά τη σύλληψη από τον τελευταίο της έννοιας της ιδεολογικής και πολιτιστικής ηγεμονίας μιας τάξης που υπαινίσσεται και δυνατότητα εκούσιας προσχώρησης στο σχέδιο του σοσιαλιστικού μετασχηματισμού, αποκλείει τη συνεννόηση με το μεταρρυθμιστικό εξελικτικό πρόταγμα της Σοσιαλδημοκρατίας. Καθώς η οικονομική κρίση κατέστησε αδύνατη τη συνέχιση των αναδιανεμητικών προσπαθειών, φαίνεται ότι ο κοινοβουλευτισμός ήταν καταδικασμένος. Οι πολιτικές απαντήσεις συνεπώς ποίκιλλαν, αλλά το αποτέλεσμα ήταν η αμφίπλευρη πίεση στο αντιπροσωπευτικό σύστημα. Από την διαπάλη αυτή στον Μεσοπόλεμο νικητής αναδείχθηκε ο φασισμός. Ο Τραβέρσο επικαλείται επιτυχημένα εδώ την προσέγγιση του Εμίλιο Τζεντίλε: πρόκειται για μια «δεξιά» επανάσταση που προσπαθούσε να οικοδομήσει μια ολοκληρωτική κοινωνία, στο πλαίσιο ενός εθνικιστικού-ρατσιστικού κράτους, με κύριο κοινωνικό υλικό τα μεσαία στρώματα, που ήταν αποπροσανατολισμένα από την οικονομική κρίση και την κοινωνική αποσταθεροποίηση, ενώ οι ελίτ, οι οποίες τελούσαν υπό το κράτος του φόβου για τον κοινωνικό κίνδυνο που αποτελούσε το προλεταριάτο, έβλεπαν στον φασισμό και τον ναζισμό τη δυνατότητα και την πολιτική τεχνική της πειθάρχησης των μαζών. Τέλος, ο αντιφασισμός αποτελεί το θέμα με το οποίο κλείνει το δοκίμιό του ο Τραβέρσο. Οι ρίζες του βρίσκονταν στον Μεσοπόλεμο, όταν από τα μέσα περίπου της δεκαετίας του 1930 συγκεντρώνει ποικίλα ιδεολογικά και πολιτικά ρεύματα, χωρίς να αποτελεί προμετωπίδα του κομμουνισμού όπως εκ των υστέρων ισχυρίστηκε μια ιστοριογραφία αντικομμουνιστικών τάσεων. Καθώς συγκέντρωνε στους κόλπους του χριστιανοδημοκρατικές, φιλελεύθερες, ρεπουμπλικανικές, σοσιαλιστικές και κομμουνιστικές τάσεις, φαινόταν να καλύπτει όλο το εύρος της πνευματικής κληρονομιάς του Διαφωτισμού, τον οποίο αντιπαρέτασσε σε ένα ανορθολογικό και αντιδιαφωτιστικό ιδεολογικό ρεύμα όπως ήταν ο φασισμός. Είχε ακόμα τον χαρακτήρα ενός κατεξοχήν κινήματος διανουμένων, οι οποίοι αισθάνονταν ότι υπήρχαν ηθικοί και υπαρξιακοί λόγοι αντιπαράταξης στον φασισμό – κίνημα που στοχοποιούσε άλλωστε τους διανοούμενους που είχαν σημείο αναφοράς τους τον Διαφωτισμό. Ο αντιφασισμός αντέτασσε στην αντίληψη της βίας την ειρήνη, στον ολοκληρωτισμό τις ελευθερίες και τη δημοκρατία, στον ανορθολογισμό την πίστη στην ιδέα της προόδου. Εδώ υπεισέρχεται η συντηρητική κριτική. Ο αντιφασισμός, υποστηρίζεται, συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με τη ανοχή έναντι του σταλινισμού και των εγκλημάτων του και με την επιλεκτική καταδίκη μόνο του φασιστικού και ναζιστικού ολοκληρωτισμού και όχι του σοβιετικού. Ο Τραβέρσο επισημαίνει, όμως, με ρεαλισμό ότι ο φιλελευθερισμός και οι διανοούμενοί του δεν ήταν ικανοί μόνοι τους να δημιουργήσουν ή να ηγηθούν σε ένα αντιφασιστικό κίνημα στην Ευρώπη του Μεσοπολέμου. Το όραμα ενός καλύτερου κόσμου, η ουτοπία ενδεχομένως, πέραν των προβλημάτων πολιτικής πρακτικής τα οποία θα αποκαλύπτονταν αρκετά αργότερα, ήταν αυτό μπορούσε να συνεγείρει εκατομμύρια ανθρώπους. Ο αντιφασισμός θα δοκιμαστεί με την έναρξη του Ψυχρού Πολέμου και σταδιακά θα εκλείψει έως το 1956, όταν οι Σοβιετικοί θα εισβάλουν στην Ουγγαρία. Θα παραμείνει ως κυρίαρχη αντίληψη μόνο στην Ιταλία, όπου την αντιφασιστική κληρονομιά μοιράζονται η Χριστιανοδημοκρατία και η Αριστερά, κομμουνιστική και σοσιαλιστική. Στην περίπτωση της Ιταλίας, η οποία οικοδόμησε τη μεταπολεμική δημοκρατία στον αντιφασισμό, πρέπει να προστεθεί ότι αυτός όχι μόνο δεν λειτούργησε αρνητικά, αλλά αποτέλεσε τον κοινό τόπο για το σκληρά δοκιμαζόμενο από την τρομοκρατική δραστηριότητα των νεοφασιστικών ομάδων και των Ερυθρών Ταξιαρχιών δημοκρατικό σύστημα και τη βάση της αναζήτησης του ιστορικού συμβιβασμού από τους ιταλούς κομμουνιστές κατά τη δεκαετία του 1970. Συνολικά, το δοκίμιο του Τραβέρσο αποτελεί μια περιδιάβαση σε σημαντικά ιδεολογικά και πολιτικά διακυβεύματα της περιόδου που καλύπτουν τους δύο παγκοσμίους πολέμους και τον Μεσοπόλεμο. Το 2007, όταν το βιβλίο αυτό εκδόθηκε στη Γαλλία, επρόκειτο ίσως περισσότερο για μια άσκηση στην ευρεία περιοχή όπου συναντώνται η μνήμη και η ακαδημαϊκή ιστορία. Η έλευση της κρίσης το 2008 όμως το καθιστά κάτι πολύ περισσότερο, μια υπενθύμιση πολιτικών και κοινωνικών διακυβευμάτων που έχουν μια ανησυχητική επικαιρότητα.

Ευρωπαϊκός εμφύλιος και αντιφασισμός: όταν η πολιτική συναντά την ιστορία

Σύνδεση