Το μαύρο μαργαριτάρι της νεοελληνικής φιλοσοφίας

Χριστοδούλου τοῦ ἐξ Ἀκαρνανίας (Παμπλέκη), Ἀπάντησις ἀνωνύμου πρὸς τοὺς αὐτοῦ ἄφρονας κατηγόρους, ἐπονομασθεῖσα Περὶ Θεοκρατίας, εἰσαγωγικὰ κείμενα: Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης, Κουλτούρα, Αθήνα 2013, σελ. 336 1.Βλασφημία! Το έργο Περὶ Θεοκρατίας (Λειψία 1793) του Χριστόδουλου Ευσταθίου του εξ Ακαρνανίας ή Παμπλέκη (1733, Ξηρόμερο Ακαρνανίας - 1793, Λειψία) είναι το μαύρο μαργαριτάρι της νεοελληνικής φιλοσοφίας. Παράξενο υβρίδιο υψηλού ορθολογισμού και λίβελλου, σκληρού αντικληρικαλισμού και ύπουλης αποχριστιανοποίησης της θρησκείας, ανατρεπτικής πολιτικής φιλοσοφίας και αφιλτράριστης, ωμής προσωπικής μαρτυρίας για την Αθωνιάδα σχολή και τον ρόλο του κλήρου στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα, το Περὶ Θεοκρατίας είναι το πλέον ρωμαλέο κείμενο του ριζοσπαστικού Διαφωτισμού στην καθ᾽ ημάς Ανατολή. Ο πατριαρχικός αφορισμός της 12ης Νοεμβρίου 1793 που συνέταξε και υπέγραψε ο ευαίσθητος σε εκδοτικά θέματα Πατριάρχης Νεόφυτος Ζ´[1] κατάφερε να παραδώσει το βιβλίο στην αχλή του θρύλου και να του προσδώσει την γοητεία, όση περιβάλλει όλες τις απαγορευμένες ιδέες: ἐκρίναμεν δίκαιον, καὶ ἀφορίσαι πάντας ἁπλῶς τοὺς ἔχοντας τοῦτο τὸ ἀσεβὲς βιβλιδάριον, καὶ μὴ κατακαίοντας, ἢ τοῦτο ἀγοράζοντας τοῦ λοιποῦ, ἢ δωρεὰν λαμβάνοντας, καὶ ἀναγινώσκοντας, ἢ μεταδίδοντας (260). Ο αφορισμός τίθεται σε ισχύ ἀπὸ περάτων ἕως περάτων τῆς οἰκουμένης (262), μολονότι ο μονόφθαλμος φιλόσοφος Χριστόδουλος Ευσταθίου (για τους διώκτες του: χοιρόδουλος τυφλός, ἑτερόφθαλμος παραβάτης, Κύκλωψ, τετυφλωμένος ἐσωτερικῶς καὶ ἐξωτερικῶς, κ.ο.κ.) είχε αφήσει τον κόσμο τούτο στα μέσα Αυγούστου, δύο εβδομάδες πριν την έκδοση του Περὶ Θεοκρατίας. Αυτήν επιμελήθηκαν οι μαθητές του (για τους εχθρούς: μωροὶ μονοφθαλμίτες, 104). Ήταν άλλωστε η απάντηση του δασκάλου σε προηγούμενο επεισόδιο αυτής της «μακάβριας ως ένα σημείο κωμωδίας»,[2] στην φοβερή Ἀκολουθία Ἑτεροφθάλμου καὶ Ἀντιχρίστου Χριστοδούλου τοῦ ἐξ Ἀκαρνανίας (Βιέννη 1793). Παραγνωρισμένη κράση λίβελλου και τελετουργικής επίκλησης μάλλον, παρά σάτιρα, όπως εσφαλμένα λογίζεται συνήθως, η έξαλλη Ἀκολουθία υιοθετεί την μορφή ορθόδοξου λειτουργικού κειμένου για να κατακεραυνώσει τον κυνόμορφον (107), σεσημειωμένον υπό του Διαβόλου Παραβάτην (106) που παραδόθηκε στον αθεϊσμό του Βολταίρου και του Ρουσσώ. Με βάση εσωτερικά του κειμένου τεκμήρια η ανώνυμη Ἀκολουθία είναι αντίδραση στην διδασκαλία του Παμπλέκη και μόνον έμμεσα φαίνεται να στοχεύει το παλαιότερο βιβλίο του Περὶ φιλοσόφου, φιλοσοφίας, φυσικῶν, μεταφυσικῶν, πνευματικῶν καὶ θείων ἀρχῶν (Βιέννη 1786).[3] Πιθανότατα η Ἀκολουθία είναι πόνημα του Πλαταμώνος Διονυσίου, παλαιού γνώριμου του Χριστόδουλου από τα χρόνια της Αθωνιάδας: βλέποντες δὲ ὑμᾶς οἱ καλόγεροι ἐφώναζον, καὶ σᾶς ὠνόμαζον πουτάνας τοῦ σχολείου, θα γράψει με νοσταλγική διάθεση ο δεύτερος στο Περὶ Θεοκρατίας (138).[4] Ακολούθησε ένα ακόμα εικονοκλαστικό δημοσίευμα, το διαβόητο Φρικτὸν Συνοδικὸν ή αλλιώς Ὁ ἐξωστρακισμὸς τοῦ ἀσεβοῦς Χριστοδούλου τοῦ μονοφθάλμου, με την εκδοτική επιμέλεια και αγάπη του Δημητρίου Γοβδελά (Βούδα 1800), ανιψιού του Αγίου Πλαταμώνος και διδάκτορος φιλοσοφίας, το οποίο άλλωστε περιλαμβάνει την επιχειρηματολογία του Πατριαρχείου και τον αφορισμό του 1793. Το Περὶ Θεοκρατίας έλκει σαν μαγνήτης την κατηγορία της βλασφημίας (350). Εύκολα σήμερα υποβαθμίζεται η πολιτική και φιλοσοφική σημασία του χαρακτηρισμού. Στην ιουδαϊκή παράδοση το όνομα και πρόσωπο του θεού ταυτίζονται με τον νόμο, προσδίδοντας στην βλασφημία την σημασία της ανομίας, αταξίας και αναρχίας: διότι η κοινή αποδοχή ενός θεού διασφαλίζει μια συμπαγή συλλογική ταυτότητα.[5] Η εκ προθέσεως και άμεση βλασφημία είναι διατάραξη της ησυχίας της κοινότητας, ριζική απόκλιση από την κοινωνική διάσταση του λόγου, άρα επίθεση στον τρόπο ύπαρξης της κοινότητας. Εδώ παραπέμπουν τα λόγια του Πλαταμώνος Διονυσίου, όταν λέγει πως ο Παμπλέκης δεν είναι μόνον ἀσεβέστατος, αλλά επιπλέον παρανομώτατος και παραβάτης νόμου τῆς χάριτος (76)· και η διατύπωση του Νεόφυτου στον αφορισμό του 1793: ο Παμπλέκης γλωσσαλγεῖ (255), δηλαδή προκαλεί βλάβη και πόνο με την γλώσσα του, θίγει έναν ζώντα οργανισμό που πασχίζει να διατηρήσει τα κεκτημένα, την παράδοση και τις ισορροπίες του. Το ἄλγος και η βλασφημία προϋποθέτουν την διαφοροποίηση (εξ ου τα: ἑτεροδίδασκαλος και ἑτερόφθαλμος, 263), την εξαίρεση από την κοινότητα χάρη μιας άλλης που δεν υπάρχει ακόμη. Ο Δημήτριος Γοβδελάς είναι σαφής: ο ετερόφθαλμος προκρίνει ἀλλότροπον βίοτον, καὶ δόξαν (269), διεκδικεί έναν διαφορετικό τρόπο να ζει και να σκέφτεται. Το Φρικτὸν Συνοδικὸν είναι μοναδικό τεκμήριο αυτής της συμμετοχικής και κοινωνικής διάστασης της βλασφημίας. Αναθεματίζεται ο Παμπλέκης, αυτομάτως όμως κι όποιος βλέπει να βρέχει αναθέματα και δεν συναναθεματίζει αμέσως (262: Εἴτις ἀκούει ἢ ἀναγινώσκει ἀναθεματιζόμενον τὸν ἀσεβέστατον τοῦτον, καὶ οὐ συναναθεματίζει, ἀνάθεμα ἔστω). Η ευθύνη είναι συλλογική, επειδή οι αρμοί που δένουν το πλήρωμα της Εκκλησίας είναι κοινοί. Εντέλει ο Παμπλέκης δεν αφορίζεται επειδή βλασφημεί ενώπιον ενός θεού, κάτι που άλλωστε ποτέ δεν έκανε, αλλά επειδή αρνείται σύνολη την Ορθόδοξη παράδοση, τα πάτρια ἔθη και τους «Πατέρες», επίσης ἔγγραφα τε καὶ ἄγραφα δόγματα ἃ παρελάβομεν ἐκ τῶν Πατέρων ἡμῶν (258), επειδή θεώρησε όλα τούτα περιττὰ και ἄχρηστα (256). Ἵνα τί ἀπέῤῥιψας τὰ πατροπαράδοτα δόγματα; απορεί ο Πλαταμώνος (83). Εξ ορισμού η μάχη όποιου βλασφημεί με όποιον αφορίζει είναι άνιση. Το πρόσωπο που πασχίζει να εμβολίσει μια ήδη συγκροτημένη και αρραγή ομάδα εξουσίας είναι ρομαντικό, χτυπά γροθιά στο μαχαίρι και βρίσκεται ακάλυπτο, δίχως δίχτυ προστασίας. Στο Περὶ Θεοκρατίας η γραφή είναι πρωτοπρόσωπη, ομιλεί ένα εξεγερμένο ἐγώ· στα κείμενα του Πλαταμώνος και του Γοβδελά μιλά πάντα η απρόσωπη εξουσία, μια εκ περιτροπής πατερναλιστική και απηνής ομάδα κρούσης, ένα ἡμεῖς που χτυπά με μένος ένα σὺ ή οὗτος. Υπάρχει μοναξιά στην βλασφημία. Αναρωτιέται ο Παμπλέκης σε ένα δυνατό σημείο του Περὶ Θεοκρατίας: διατί; διατί μόνος ἐγὼ εἶμαι καλογεροκατήγορος; (198) Η αντίδραση στον ἑτεροδιδάσκαλον είναι συλλογική ή μάλλον αγελαία. Με την υπόθεση Παμπλέκη η πνευματική ιστορία του νεώτερου Ελληνισμού φτάνει σε οριακό σημείο. Όσο διαρκεί η σύγκρουση με τον Πλαταμώνος και τον Γοβδελά καμιά διαπραγμάτευση της σχέσης Διαφωτισμού και Ορθοδοξίας δεν είναι δυνατή, καμιά μεσιτεία ή δημιουργική σύνθεση δεν είναι εφικτή – παρά μόνον η πρόσκαιρη ανάδυση της απολυτοποιημένης και γι᾽ αυτό ειλικρινούς εκδοχής δύο ριζικά διαφορετικών τρόπων να σχετίζεται κανείς με τον κόσμο. Άλλωστε στο επίπεδο των ιδεών η αντίθεση είναι καθολική: το Φρικτὸν Συνοδικὸν χτυπά συλλήβδην τις ιδέες που εμπνέουν εν γένει νατουραλίστας, ἐλευθερόφρονας, ἀνεξιθρήσκους, καὶ ἐνί λόγῳ ἀθέους (241). Κι όμως, δύο ήταν οι λόγοι που μέχρι τώρα θα στοιχημάτιζε κανείς ευλόγως πως ένα τέτοιο πνευματικό ζενίθ και αδιέξοδο του Νεώτερου Ελληνισμού θα παράμενε στα σκοτάδια, ότι θα υπερίσχυε η ύποπτη σιωπή που διέγνωσε ο Φίλιππος Ηλιού.[6] Πρώτος λόγος υπήρξε η σπανιότητα των σχετικών πηγών: σώζεται μόνον ένα αντίτυπο της πρώτης έκδοσης της Ἀκολουθίας, και μόνον δύο αντίτυπα του Περὶ Θεοκρατίας, ένα στην βιβλιοθήκη του Βατικανού, το άλλο σε ιδιωτική συλλογή. Μόνον αποσπάσματα των έργων ήταν προσιτά.[7] Εμπόδιο πλέον δεν είναι η σπανιότητα των πηγών. Τα δύο κείμενα στοιχειοθετήθηκαν εκ νέου μαζί με το Φρικτὸν Συνοδικὸν και τυπώθηκαν σε έναν κομψό, εξαιρετικά επιμελημένο τόμο (εκδόσεις Κουλτούρα 2013) με την προσεκτική και νηφάλια εισαγωγή του Πασχάλη Κιτρομηλίδη. Ισχύει όμως ακόμη ο δεύτερος λόγος που είναι τόσο δύσκολο να μιλήσει κανείς για τον Παμπλέκη: η οριακή υφή (texture) και το ακραίο περιεχόμενο των κειμένων αυτών. 2.Η σύγκρουση χριστιανισμού και φιλοσοφίας Το Περὶ Θεοκρατίας είναι προϊόν ψυχολογικής έκρηξης: Ἂς γένηται λοιπόν, ὅ,τι καὶ ἂν γένηται, ἐγὼ πλέον τὸν τυραννικὸν ζυγὸν τοῦ ἱερατικοῦ τούτου τάγματος δὲν δύναμαι, κατ᾽ ἀλήθειαν, νὰ τὸν ὑποφέρω πλέον (228). Αρνούμαι, γράφει, να μεταβάλλω εαυτόν εἰς τελείαν ἀναισθησίαν. Είναι το σημείο, όπου μια αίσθηση προσωπικής ταυτότητας (228: ἐλεύθερος ἐγεννήθην καὶ ἐλεύθερος θέλω νὰ ἀποθάνω) υπερισχύει κάθε διπλωματικού ελιγμού, συμβιβασμού ή τακτικής υποχώρησης. Μόνη διέξοδο βρίσκει τότε στην πυρετώδη, αυθεντική, αυθόρμητη αποσυμπίεση ενός εγωτικού δυναμικού, κάτι σαν τον ακροτελευταίο σπασμό του θηρίου. Όμως ο φιλοσοφικός πυρήνας του Περὶ Θεοκρατίας είναι κάθε άλλο παρά αυτοσχεδιαστικός. Κατασταλαγμένες οι σκέψεις του συγγραφέα παραπέμπουν σε ένα εσωτερικά συνεπές και λειτουργικό σύστημα να ερμηνεύει κανείς τον κόσμο και να χειρίζεται ένα οικείο αλφαβητάρι ιδεών. Εκ πρώτης όψεως το Περὶ Θεοκρατίας είναι κατεξοχήν δείγμα ριζοσπαστικού Διαφωτισμού με την σημασία που αποδίδει ο Τζόναθαν Ίζραελ στον όρο.[8] Ο ριζοσπαστικός Διαφωτισμός είναι το πνευματικό status quo ante των κυρίαρχων ρευμάτων του Διαφωτισμού: μια διανοητική προνύμφη. Με αφετηρία τον Σπινόζα οι ριζοσπάστες φιλόσοφοι του δέκατου όγδοου αιώνα αμφισβήτησαν την ύπαρξη ενός προσωπικού εξωκοσμικού θεού· επιχείρησαν να συλλάβουν το θείο με ενδοκοσμικούς όρους της φυσικής θεολογίας και της έλλογης ή εκκοσμικευμένης θρησκείας, παρακάμπτοντας την εξ αποκαλύψεως αλήθεια, τους προφήτες, αγίους και ιερείς κάθε οργανωμένης θρησκείας· και ζήτησαν την απελευθέρωση της φιλοσοφικής σκέψης από τον έλεγχο ιερατείου και πολιτικής εξουσίας. Ότι ο Παμπλέκης εντάσσεται σε τέτοιο ρεύμα ακόμη και αν δεν αναφέρει τον Σπινόζα (και μολονότι σε σημεία του Περὶ Φιλοσόφου ντεϊστικά στοιχεία υπερισχύουν των «σπινοζικών»)[9] προκύπτει από τα φιλοσοφικά επιχειρήματα του Περὶ Θεοκρατίας. Τούτα είναι ισχυρά, επεξεργασμένα και βιωμένα. Εφόσον, γράφει, τὸ μέρος ἔχειν δεῖ ἅπαντα τὰ κατηγορούμενα τοῦ ὅλου, έπεται λογικά και αναγκαία ότι οποιαδήποτε σχέση ανθρώπου και θεού δεν μπορεί παρά να είναι οργανική και ουσιώδης, δηλαδή ο άνθρωπος να είναι ἀπόῤῥοιά τι καὶ ἀπόμοιρα του θεού, έστω με τρόπο ατελή (154). Το επιχείρημα θυμίζει Σπινόζα σε ό,τι υπονοεί και την αυθεντία της αριστοτελικής λογικής στην εκφορά του (πβ. Μετὰ τὰ Φυσικά, 1023b25-32). Η υπόρρητη προκείμενη για να λειτουργεί είναι πως θεός, κόσμος και άνθρωπος είναι ένα ὅλον και όχι οντολογικά διακριτά σύνολα. Άλλωστε νοῦς και ὕλη είναι συνάπειρα αυτής της ἀπείρου καὶ ἀναγκαίας οὐσίας (216, πβ. την αρχετυπική αίρεση της πλατωνικής αΐδιότητας της ύλης). Στο Περὶ Θεοκρατίας ο θεός του Παμπλέκη παύει να είναι θεός προσωπικός, διότι αίρεται η ορθόδοξη διάκριση κτιστού και ακτίστου, η ριζική οντολογική διαφορά αμέθεκτης, άγνωστης υπερούσιας ουσίας του θεού και δημιουργημένης ουσίας των όντων: ὡς γάρ, οὐκ ἂν εἴπει τις ὅτι ὁ τῆς ἐλαίας κλῶνος, οὐκ ἔστι ταύτης κλῶνος, ἀλλὰ κλῶνος συκῆς, οὐδὲ τὰ αὐτῆς κατηγορούμενα οὗτος οὐκ ἐπιδέχεται, ἀλλὰ τὰ ταύτης, οὕτως οὐκ ἂν φαίη ὡς καίτοι ὢν μέρος τι θείου ὁ ἀνθρώπινος, οὐκ ἔχει κἂν εἰδικὰ καὶ ἀτελῆ, ἅπαντα τὰ κατηγορούμενα τῆς ἀναγκαίας, ἀπείρου καὶ λογικωτάτης οὐσίας. (154) Εξάλλου η ανθρώπινη φύση είναι επιδεκτική ἀπείρων βαθμῶν ἁπάσης θείας γνώσεως (147). Μπορεί να αυτοπραγματώνεται, δηλαδή να γίνεται όντως ό,τι είναι δυνάμει, χωρίς θεόθεν ή κατά χάριν δωρεά. H άποψη αυτή οδηγεί κατευθείαν στην αίρεση εκείνη, την οποία για αιώνες πολεμούσαν οι θεολόγοι του Βυζαντίου. Ο Παμπλέκης υιοθετεί τον θεό των φιλοσόφων, ο οποίος δεν είναι θεός της εκκλησίας ή του κοινοῦ πλήθους (144). Η διδασκαλία της ἱερᾶς φιλοσοφίας (166) δεν ελέγχεται ούτε περιορίζεται από ιερατεία ή όχλους. Φορέας της ησυχαστικής παράδοσης του Βυζαντίου, ο Πατριάρχης Νεόφυτος νιώθει την ανάσα παλαιών πνευματικών αντιπάλων. Ο Παμπλέκης μὲ πολλοὺς τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων σοφοὺς δογματίζει (253). Εξάλλου η απόπειρα να αφομοιωθεί ο χριστιανισμός από μια ευρύτερη, φυσική θεολογία είναι κατεχοξήν αντιχριστιανικό όπλο. Παρακάμπτοντας Χριστό, προφήτες, εκκλησίες και θεόπνευστα έργα, η τακτική αυτή κίνηση επιδιώκει να εξουδετερώσει εκ των ένδον την Ορθοδοξία χωρίς ν᾽ ανοίξει ρουθούνι. Γράφει ο Παμπλέκης: τί; εἶναι ἀναγκαῖοι, οἱ προφῆται, ὁ χριστός, οἱ ἀπόστολοι, οἱ τούτων διάδοχοι καὶ ἑπομένως αὐτὴ ἡ λεγομένη ἁγία ἐκκλησία; εἴτι ὅσιον καὶ δίκαιον, εἴτι τῷ ὄντι ἀληθὲς καὶ τῷ ὄντι θεῖον τούτοις εἴρηται, ἀποδεκταῖος καὶ οὗτος, καὶ ἅπας ὁστισοῦν ἄλλος, ὃς τοιοῦτον τι εἴρηκε καὶ ἐδίδαξε μετ᾽ ὀρθοῦ καὶ ἀπταίστου λόγου, τί μή; (145) Εκών άκων ο Παμπλέκης προβαίνει σε μια πρώιμη άσκηση μεταφιλοσοφίας, δηλαδή φιλοσοφικής διερώτησης για την ουσία της φιλοσοφίας. Είναι οι προφήτες και οι θεοφόροι λεγόμενοι πατέρες όντως σοφοί και φιλόσοφοι (170-1); Σημειωτέον ότι την λέξη φιλοσοφία οικειοποιήθηκαν οι χριστιανοί της ύστερης αρχαιότητας. Έκτοτε χρησιμοποιούνταν για να δηλώνει τον αποστολικό βίο, τον αναχωρητισμό, την χριστιανική ηθική. Οι σχετικές σελίδες του Παμπλέκη είναι η πρώτη ξεκάθαρη απόπειρα στην νεώτερη Ελλάδα να αποδεσμευθεί η λέξη φιλοσοφία από διαδοχικές συσσωματώσεις χριστιανικών σημαινομένων, όσες διήρκεσαν αιώνες. Μέτρο σύγκρισης είναι η παρατήρησις, πεῖρα, τρόπος, μέθοδος και ο ἀποχρῶν λόγος τῶν καθ᾽ ἡμᾶς φιλοσόφων. Το συμπέρασμά του είναι πως η σκέψη (νοῦς) προφητών και «Πατέρων» δεν εἶναι μόνον ἀγύμναστος καὶ βραχύς, ἀλλὰ καὶ ἔτι πάνυ τι ἀτελὴς φιλοσοφεῖν ἀνδρείως (171). Όλοι τούτοι δεν είναι τῇ ἀληθείᾳ φιλόσοφοι, αλλά μόνον ομωνύμως (172). Η λέξη φῶς επίσης αλλάζει σημασία: Θεῖον φῶς δεν είναι το Θαβώρειο φως της ησυχαστικής παράδοσης, αλλά ο ὀρθὸς καὶ ἀποχρῶν λόγος (141, 171). Λίγα χρόνια μετά (1802) ο Αθανάσιος Πάριος διεκδικεί ξανά την ορθόδοξη σημασία της λέξης φῶς: ἐκ τῆς Ἀνατολῆς προβαίνει τὸ φῶς, ἐκ δὲ τῆς Δύσεως σκότος καὶ ζοφώδης νύξ.[10] Όπως στην περίπτωση της λέξης γένος (βλ. παρακάτω) η μάχη νεωτερικής φιλοσοφίας και ορθοδοξίας γίνεται για την διεκδίκηση και οριστική αφομοίωση γκρίζων γλωσσικών σημείων. Ο Παμπλέκης τραβά το χαλί κάτω από τα πόδια των αντιπάλων του: οι ιδέες των αποστόλων, των «Πατέρων» και των συνόδων είναι γεμάτες (για να μην πούμε, λέει, ότι βρωμάνε, ότι ὄζουσι) με κακοχωνεμένες πρώτες ύλες της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας. Αυτός είναι ο λόγος που οὗτοι οὐ συνέγραψαν καθ᾽ αὐτὸ ἴδια φιλοσοφικὰ πονήματα, οὐδὲ συνεισέφερον ὅλως τι καινὸν καὶ ὄντως θεῖον δόγμα εἰς τὴν ἱερὰν καὶ θεῖαν φιλοσοφίαν (174) Αντιστρέφεται εδώ το γνωστό χριστιανικό επιχείρημα ότι η ελληνική φιλοσοφία είναι (κακή) επεξεργασία της ιουδαϊκής παράδοσης. Τὸ ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος, καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν θεόν κλπ εἶναι δόξα καὶ γνώμη πλατωνική, γράφει ο Παμπλέκης και παραπέμπει στον Θεαίτητο (172). Ποιος ο λόγος να εμμένει κανείς στην επίσημη ρητορική ενός καθεστώτος τυφλοτάτης θεοκρατίας που διαστρέφει την λέξιν της αληθινής φιλοσοφίας και σφετερίζεται έννοιες προς ίδιον όφελος; Ο Παμπλέκης είναι ο πρώτος Έλληνας λόγιος που λέει ξεκάθαρα πως (ό,τι ορισμένοι ονομάζουν σήμερα) «χριστιανική», «πατερική» ή «βυζαντινή» φιλοσοφία είναι σχήμα οξύμωρο· πως ιστορικοφιλοσοφικά τέτοιο πράγμα είναι αδύνατον να υπάρξει. Συμφωνεί εδώ με τους ειλικρινείς και συνεπείς χριστιανούς συγγραφείς, από τον Γρηγόριο Παλαμά έως τον π. Ρωμανίδη που είπαν ακριβώς το ίδιο, δηλαδή ότι ο ορθόδοξος τρόπος ύπαρξης ουδεμία σχέση έχει με την φιλοσοφία αρχαίων και νεωτέρων «φωταδιστών». 3.Το κρυφό βασίλειο των μαυροφόρων Ο θεός των φιλοσόφων που υπηρετεί ο Παμπλέκης εμφανίζει ιδιαίτερη δυσανεξία στὸ τάγμα καὶ κόμμα τῶν μαυροφόρων (158, 174: μαυροφόροι διάδοχοι), αυτή την ἀμαθεστάτη φατρία ὑποκριτικῶν καὶ δεισιδαιμόνων ἀνθρωπαρίων, ή αλλιώς πονηρώτατον καὶ ἀθεώτατον γένος τῶν μαυροφόρων (160). Οι μαυροφόροι είναι υπεύθυνοι για τρία δεινά. Παρέδοσαν το γένος στους Οθωμανούς, έκλεισαν σαν άλλοι Ιουστινιανοί κάθε ἀκαδημία και τέλος υπεκατέστησαν την αληθινή φιλοσοφία με την θεοκρατία τους: τοῖς ὀθωμανοῖς ἅπαν τὸ γένος ἡμῶν παραδόντες ... ἀνελεύθερον ἀνδράποδον καταστήσαντες τοῦτο, ἅπαν θεῖον εἶδος σχολῆς καὶ ἀκαδημίας αὐτῷ ἐπέκλεισαν οἱ θεοστυγεῖς ... ἀσπαζόμενοι καὶ προτιμῶντες τὴν μωρὰν θεοκρατίαν περισσότερον ἀπὸ τὴν ὄντως ἱερὰν καὶ θείαν φιλοσοφίαν (174-5) Ο Παμπλέκης καταγγέλλει ένα μυστικὸν καὶ κρυπτὸν βασίλειον, τὸ τῶν καλογέρων, το οποίο πρόκυψε από μια προδοσία του ἡμετέρου γένους (200). Είναι ἡγεμονία καὶ σατραπία (222), τυραννικὸς ζυγός (228). Ρωτά ο Παμπλέκης απευθυνόμενος στην Ἑλλάδα: τίνα ἐχθρὸν ἤδη μείζονα καὶ χείρονα τούτου δύνασαι νὰ ἔχῃς; (224) ιαφέρεται μόνο για τα σπουδαία σςΟΟ Θεόφιλος Καΐρης θα κάνει την ίδια διάγνωση μιλώντας για έναν ἐσωτερικὸν ζυγὸν χειρότερο από τον εξωτερικό ζυγό των Οθωμανών. Σημειωτέον ότι επίσης χρησιμοποιεί την έκφραση ἱερὰ φιλοσοφία με την ίδια ακριβώς σημασία που της αποδίδει ο Παμπλέκης.[11] Το σημαντικότερο φιλοσοφικά σημείο στο Περὶ Θεοκρατίας προκύπτει από την μετωπική σύγκρουση με τους μαυροφόρους σατράπες. Είναι η ανάδυση ενός γερού προβληματισμού γύρω από την σχέση της γλώσσας με την εξουσία αυτής της μυστικῆς τυραννίας (201). Ο Παμπλέκης προσκρούει σε ό,τι έχει ήδη προβληματίσει τον Θουκυδίδη (3.82) και τον Πλάτωνα (Νόμοι 493a-c): σε συνθήκες πολιτικού ελλείμματος οι λέξεις χάνουν το νόημά τους, γίνονται αντικείμενα σφετερισμού και οικειοποίησης, καταλήγουν όργανα επιβολής καταστάσεων ακριβώς αντίθετων από τα πραγματικά τους σημαινόμενα. Αἱ συλλαβαί, γράφει, ακόμη και τα γλωσσικά στοιχεῖα που επιστρατεύουν οι εκφραστές της θεοκρατίας εἶναι ἅπαντα νόμοι, ή μάλλον κρυπτοὶ πολιτικοὶ νόμοι (201) που λειτουργούν όπως εκείνοι ενός μονάρχη: οι κατάρες και οι αφορισμοί είναι ανάλογοι της οργής και του μίσους των βασιλέων (202). Οι θεανθρωποβασιλεῖς καλούμενοι (212) διατηρούν την εξουσία τους, όσο υποκαθιστούν τους αληθινούς νόμους με τους κρυπτοὺς πολιτικοὺς νόμους, όσο το γένος των μαυροφόρων ανέλεγκτο διαστρέφει την σχέση λέξεων και πραγμάτων: Ἅπασαν γῆν δικαιοσύνην ἐπαγγελλόμενον, τὸ πάντων ἀδικώτατον ὑπάρχει. Κηρῦττον ἔχειν νόμον, ἔστι τὸ πάντων ἀνομώτατον. Καυχώμενον πλουτεῖν ἅπασαν θείαν γνῶσιν, εὑρίσκεται τὸ πάντων ἀγνωστότατον καὶ ἀμαθέστατον, καὶ τέλος μὲ πᾶσαν θεοσέβειαν καὶ πίστιν ἐγκαλλωπιζόμενον, ἔργοις αὑτοῦ καὶ λόγοις ἀλοῦται καὶ μαρτυρεῖται τὸ πάντων ἀπιστώτατον καὶ ἀθεώτατον. (158-9) Η θεοκρατία παλεύει για την ἀΐδιον παρέκτασιν της κρυπτῆς τυραννίας χρησιμοποιώντας ως άλλοθι την υπεράσπιση της πίστεως. Ο Παμπλέκης υποβάλλει την λέξη πίστις σε κριτικό έλεγχο. Η εκκλησία είναι πολιτικὸν καὶ ἀνθρώπινον ἔργον καὶ οὐχὶ τῷ ὄντι θεῖον. Η πίστις είναι ο αχυράνθρωπος που η εκκλησία επιστρατεύει, ώστε να επιτυγχάνεται η χειραγώγηση του ἀμαθοῦς καὶ τυφλοῦ λαοῦ (202-211). Αυτή κι αν είναι προδοσία! Προδόντες ἡμᾶς εἰς τοὺς ὀθωμανούς, καθὼς καὶ τῇ ἀληθείᾳ μας προέδωκαν, διὰ νὰ φυλάξωσι τὴν αὐτῶν θεοστυγῆ καὶ μυστικὴν βασιλείαν, καὶ ὄχι καθὼς μωρολογοῦσιν εἰς τοὺς ἀμαθεῖς, τὴν πίστιν, εἶναι τῇ ἀληθείᾳ τοσοῦτοι καὶ τοιοῦτοι... (200) Ο Παμπλέκης ξεκινά έναν πόλεμο σημειολογικό με τους εκφραστές της Ορθοδοξίας. Μιλά για ὀνομαζόμενες συνόδους (188), λεγομένους διαδόχους των αποστόλων (186), θεοφόρους λεγομένους πατέρες (170), λεγομένη ἁγία ἐκκλησία (145), γενικά για όσους ὀνομάζωμεν σοφοὺς καὶ ἁγίους (169). Ό,τι ονομάζει θεοκρατία είναι σύστημα εξουσίας που οπορτουνιστικά εμπορεύεται το κύρος και την κοινωνικά μεσολαβημένη ισχύ τέτοιων λέξεων. Μόνη διέξοδος μια πλατωνικού τύπου ἐπίσκεψις ὀνομάτων ικανή να αφοπλίσει την μυστικὴν τυραννίαν ακυρώνοντας κάποιες από τις λέξεις της και διεκδικώντας τις υπόλοιπες (νόμος, φιλοσοφία, σοφία, οσιότητα, φως) για λογαριασμό του ἀληθοῦς νόμου καὶ σοφοῦ λόγου (164). Η πολεμική κατά της Ορθοδοξίας οδηγεί στην πρωτοποριακή για τα ελληνικά δεδομένα φιλοσοφική κριτική της γλώσσας, ικανή να ανιχνεύει την βαθύτερη σύνδεση λέξεων και εξουσίας. Αποτολμά ο Παμπλέκης να οικειοποιηθεί εκ νέου λέξεις που αιώνες αποτελούσαν μονοπώλειο του ιερατείου. Την λέξη ἅγιος, για παράδειγμα. Ἅγιοι είναι όσοι ὄχι μόνον ἐκ φύσεως, ἀλλὰ καὶ ἐκ σοφῆς παιδείας καὶ δικαίας πράξεως αποδεικνύονται αληθινά φρόνιμοι και νόμιμοι πολιτικοί (162). Η αγιοσύνη εξισώνεται με την πλατωνική φρόνηση, πρώτο βήμα για την άμεση σύγκριση: οι «άγιοι» της εκκλησίας υπήρξαν ἅπαντες σχεδὸν ἀναλφάβητοι καὶ τελείως ἄπρακτοι καὶ ἀπολίτευτοι, δεν κατανοούσαν απολύτως τίποτα από ἠθικὴν φιλοσοφίαν ή από πολιτικὴν πρᾶξιν. Και μην βιαστείς να μας πεις τα γνωστά, λέει στον Πλαταμώνος, ότι η σοφία των ανθρώπων είναι τάχα μωρία παρὰ τῷ θεῷ: διότι ήδη είπαμε ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί παρά να είναι θεία ἀπόῤῥοια καὶ ἀπόμοιρα (165-7). Αν ο άνθρωπος είναι μωρός, τότε μωρός είναι ο θεός, αν ο θεός είναι σοφός, τότε σοφός είναι ο άνθρωπος. Νεοπλατωνική η λανθάνουσα προκείμενη: είναι παράλογο να υποθέτει κανείς ότι μια αιτία απολύτως τέλεια και σοφή παράγει έργα ριζικώς ξέχωρα από δαύτην οντολογικά και επιπλέον απολύτως ηλίθια. 4.Μια καθόλου προσωπική υπόθεση Ο Παμπλέκης αρνείται το επίθετο ἅγιος στους ἁγίους του ιερατείου (169), ευχαρίστως όμως και σαρκαστικά βεβαίως το παραχωρεί στον αντίπαλό του Άγιο Πλαταμώνος. Στις συκοφαντίες απαντά με ad hominem επίθεση. Ο Παμπλέκης εξηγεί πως εγκατέλειψε την Αθωνιάδα σχολή εξαιτίας της ηθικής παρακμής μερίδας μοναχών εξπέρ στην πουστικὴν τέχνην (131-2), υποκριτών και δεισιδαιμόνων: Διὰ ταῦτα ἐδιώχθην, κύριε ντελῆ δῆμο (διὰ νὰ μὴν εἴπω, ἅγιε ἀπόστολε) καὶ ὄχι μόνος ἐγώ, ἀλλὰ καὶ ἄλλοι πολλοί, ὅσοι δὲν εὐχαριστοῦντο εἰς τὰς ἀσελγείας, ἀκολασίας, τὰ παράνομα καὶ τὰ ἀθέμιτά σας ἔργα, διὰ ταῦτα λέγω ἐδιώχθην καὶ ὄχι διὰ καμμίαν μεγάλην μου κακίαν, καθὼς σὺ τὴν αφίνεις, νὰ ἐννοῆται τάχα ἔξωθεν. (139) Εύλογα αναρωτιέται κανείς: μήπως η υπόθεση έφτασε στα άκρα λόγω βεντέτας Παμπλέκη και Διονυσίου, μήπως εντέλει πρόκειται για μεμονωμένο περιστατικό με προσωπικά εφαλτήρια; Ήδη ο Mανουήλ Γεδεών φρόντισε να ρίξει τους τόνους: ἠστόχησεν ὁ ἀκαρνὰν φιλόσοφος καὶ προσέβαλεν ἀτυχῶς τὸν κλῆρον οδηγώντας σε μια δραματική ραδιουργία εντός της Εκκλησίας, όπου ο φθόνος έπαιξε τον ρόλο του. Ο Κιτρομηλίδης που παραθέτει τον Γεδεών επισημαίνει την «νεανική ανωριμότητα», τον «υπερβάλλοντα ζήλο» του Γοβδελά και τα γνωστά «πάθη που εκτρέφει η ιδεολογική διαμάχη όταν οδηγείται στα άκρα» (30-1). Οπωσδήποτε τούτα όλα ενίσχυσαν την ένταση και οφείλει κανείς να τα λαμβάνει υπόψη. Ωστόσο, δεν προσπερνούμε με συγκαταβατική επιείκεια· διότι έλαβε χώρα μια σύγκρουση κοσμοθεωριών και όχι προσώπων. Δεν είναι συγκυριακές προσωπικές αντιπάθειες που νομιμοποιούν και επιτάσσουν τις επιθέσεις στον Παμπλέκη, αλλά ένα αίσθημα αυτοσυντήρησης και άμυνας της Εκκλησίας που επιδεικνύει εντυπωσιακή αντοχή στον χρόνο. Πρώτη ένδειξη γι᾽ αυτό είναι πως δεκαετίες μετά τον εξοστρακισμό του 1793 διαφορετικοί αντιδυτικιστές εκφραστές της ίδιας ορθόδοξης παράδοσης αναφέρονται εκ νέου στον Παμπλέκη, όταν στα 1844 η Ιερά Σύνοδος καταδικάζει τις «βλασφημίες» του Παναγιώτη Σοφιανόπουλου. Η post mortem συμπερίληψη του Παμπλέκη, επιπλέον δε του Καΐρη, μαρτυρεί την οξύνοια με την οποία ο κλήρος ταυτοποιούσε υπαρκτές ιστορικοφιλοσοφικές συνάψεις. Η τριανδρία των αντιχριστιανών λογίων ήταν η πρωτοπορία μιας υπό διαμόρφωση αστικής τάξης που επιδίωκε ξανά και ξανά την μετάβαση από την βυζαντινογενή κατήχηση περί οικουμενικού ὀρθοδόξου γένους σε καθεστώς ορισμένης πολιτικής ανεξαρτησίας και φιλοσοφικού αυτοπροσδιορισμού. Γι᾽ αυτούς η διαβόητη «οικουμενικότητα» ήταν άλλοθι ενός εσωτερικού εχθρού που εμπόδιζε την δημιουργία και λειτουργία ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, όπως άλλωστε για τον Πλαταμώνος ο θρησκευτικός ριζοσπαστισμός του Παμπλέκη ήταν το άλλοθι για την εκ των ένδον αποχριστιανοποίηση του ορθοδόξου γένους. Πρόκειται για την παλιά εκείνη διαμάχη Πλήθωνα και Σχολάριου που αφορά την εθνική ή θρησκευτική νοηματοδότηση της λέξης γένος. Υπάρχει και δεύτερος λόγος να θεωρήσουμε ότι η επίθεση στον Παμπλέκη δεν έχει προσωπικά κίνητρα, αλλά είναι μέρος μιας συντεταγμένης άμυνας της Εκκλησίας, κατανοητής και αναμενόμενης, έναντι ενός ελαύνοντος ιδεολογικού αντιπάλου. Στον πατριαρχικό αφορισμό του 1793 ο Νεόφυτος συναγελάζει τον Παμπλέκη με τοὺς Βολταίρους καὶ Φρανκμαζόνας καὶ Ροσοὺς καὶ Σπινόζας (252). Η συμπερίληψη δεν είναι ευκαιριακή – μάλλον αντλεί από παλαιότερες και σύνθετες διεργασίες. Έντεκα χρόνια πριν, στα 1782, ο Αγάπιος Κολυβάς Παπαντωνάτος συγγράφει την πρώτη εκτενή αντιμασονική και συνάμα αντιβολταιρική πραγματεία της καθ᾽ ημάς Ανατολής.[12] Φορέας της ησυχαστικής και κολλυβαδικής παράδοσης, ο Αγάπιος καταγγέλλει βολταιρόφρονες και φραγμασώνους ότι αναβαθμίζουν οντολογικά τον κόσμο, θέλουν τον άνθρωπο να λατρεύει τὴν κτίσιν παρὰ τὸν κτίσαντα (Ρωμ. 1, 25. πβ. όσα λέει ο Νεόφυτος για τον Παμπλέκη, 253: ...ὅλα τὰ κτίσματα νὰ ᾗναι μέρη τοῦ θεοῦ...) και να προκρίνει μια νοητή ειδωλολατρία, την θεοποίηση και ειδωλοποίηση δηλαδή του νου, αυτήν που οδηγεί στο ένδον κτίσιμο ενός νοητού ή ψυχικού ναού[13] – είναι η προσπάθεια που αργότερα συνεχίζει ο Καΐρης να ἀναδειχθῇ ὁ ἄνθρωπος ἀληθινὸς ἄνθρωπος παρακάμπτοντας τις δομές του κλήρου και ολόκληρη την χριστιανική παράδοση.[14] Συνάμα θυμίζει ο Αγάπιος ότι την φύση του θεού δεν μπορεί να την γνωρίσει ο άνθρωπος, ούτε καν οι άγγελοι. Ο Αγάπιος νιώθει, όπως άλλωστε ο Νεόφυτος (263: ἐν ἐνδύμασι προβάτων), ότι οι οπαδοί του Βολταίρου χρησιμοποιούν ως μέσο την προσποίηση και φιλοσοφικά δολώματα καθὼς οἱ ἁλιεῖς [σκεπάζουν] τὸ ἄγκιστρον μὲ τὸ δέλεαρ. Κι εκεί που ο Παμπλέκης βλέπει ένα ταλαίπωρο κοινὸν λαόν (163), ο Αγάπιος βλέπει περήφανους κοινολαΐτας θιγμένους από μια υπόγεια υπερεθνική συνωμοσία που χρησιμοποιεί την βολταιρική και παγανίζουσα ιδέα της φυσικής θρησκείας προς ίδιον όφελος.[15] Άρα ό,τι ακριβώς καταλογίζουν στον Παμπλέκη οι διώκτες του εν έτει 1793, αφενός είχε εντοπιστεί ήδη στα 1782 ως ανταγωνιστική κοσμοθεωρία που χρήζει ριζικής αντιμετώπισης, αφετέρου συνέχισε να θρέφει την μνήμη και μήνιν της Εκκλησίας τουλάχιστον ως τα 1844. Η υπόθεση Παμπλέκη είναι πρωτίστως σύγκρουση φιλοσοφικών παραδειγμάτων και κατά συμβεβηκός μόνον προσωπική υπόθεση. 5.Οι «νεώτεροι Ιουλιανοί» Γι᾽ αυτό άλλωστε, όταν ο Αγάπιος οργισμένος διαπιστώνει ότι οι Φραγμασώνοι απευθύνονται στον Εωσφόρο ἀμέσως και ὑπὲρ πάντας τοὺς Ἐθνικούς, γράφει σε χρόνο ενεστώτα υποθέτοντας ότι η διαμάχη εναντίον των εθνικών βρίσκεται εν εξελίξει. Η γλώσσα των αντιδιαφωτιστών γεφυρώνει τον κόσμο του δέκατου όγδοου αιώνα με εκείνον της ύστερης αρχαιότητας, φαινόμενο αξιοπρόσεκτο και καθόλου μελετημένο: εσείς οι νεώτεροι Ἰουλιανοί, γράφει ο Αγάπιος, οικειοποιείστε τον συμβολισμό του ναού του Σολομώντος και υπερβαίνετε σε αρνησιθεΐα ακόμη καὶ αὐτοὺς τοὺς λεγομένους σας προγεννήτορες.[16] Γίνεται εδώ συζήτηση για διανοητικούς προπάτορες, για σημεία αναφοράς πέρα από εκείνα της Εσπερίας. Ανάλογα παιχνίδια με την ιστορία των ιδεών εξελίσσονται στο Περὶ Θεοκρατίας. Ο Παμπλέκης απαντά έμμεσα στον χαρακτηρισμό Παραβάτης που σφενδονίζει ο Πλαταμώνος με μια άνευ προηγουμένου επίθεση στους λεγόμενους Πατέρες και δη στους τρεις Καππαδόκες. Αυτοί είναι οι ηθικοί αυτουργοί της δολοφονίας του Ιουλιανού και της Υπατίας: Ἀλλ᾽ ἐγένοντο ἴσως ἀπαθέστεροι [των αποστόλων] οἱ τούτων λεγόμενοι διάδοχοι καὶ θεοφόροι πατέρες; τίς ἐφόνευσε τὸν μέγαν αὐτοκράτορα καὶ σοφὸν Ἰουλιανόν; Οὐχὶ ὁ μέγας λεγόμενος Βασίλειος καὶ ὁ μέγας Γρηγόριος; ἀλλ᾽ οὐκ ἰδίᾳ χειρί, ὁμολογῶ, ἀλλ᾽ ἰδίᾳ βουλῇ καὶ ἐπιβουλῇ τούτων ὁ στρατιώτης, ἀντὶ τούτων, ἀπέκτεινεν· ὅρα Σωκρ. [εννοεί τον Σωκράτη Σωζομενό]. Τίς εἰς τέτταρα μέρη διέῤῥηξε καὶ διεσπάραξε τὴν φιλόσοφον Ὑπατίαν; οὐχὶ Κύριλλος, ὁ πατριάρχης Ἀλεξανδρείας; ἀλλ᾽ οὐδ᾽ οὗτος ἰδίᾳ χειρί, φθόνῳ ὅμως καὶ ἐπιταγῇ τῇ αὑτοῦ ὁ ταύτης φόνος εἴργασται· ὅρ. Σουΐδ. Τίς τὸ ἄσυλον τῶν φονέων καὶ κακούργων ἀναφανδὸν καὶ ἀνυποστόλως ὑπερασπίζετο; οὐχὶ ὁ Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος; (186) Δεν πρόκειται για εύκολη αντικληρική κριτική, αλλά για υπολογισμένο, ψυχρό χτύπημα στην καρδιά του ανατολικού χριστιανισμού. Η σύνδεση με τον κόσμο της ύστερης αρχαιότητας είναι σημαντική: oι συνεχείς επιθέσεις του Παμπλέκη στους μαυροφόρους φέρνουν στον νου αυτή του Λιβανίου στους μελανειμονοῦντες του τέταρτου αιώνα, εκείνους που πλείω τῶν ἐλεφάντων ἐσθίοντες παρασιτούσαν στον κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό βίο.[17] H υποψία επιβεβαιώνεται λίγες σελίδες παρακάτω, όπου συναντάμε την λέξη μελανειμονοῦντες. Αφού υπάρχουν νόμοι πολιτικοί που μπορούν να εξασφαλίσουν την ευδαιμονία του πλήθους, τίνος ἕνεκα χρεία τῶν μελανειμονούντων; (213) Τον Λιβάνιο αναφέρει ο Παμπλέκης σε άλλο σημείο ως ρητορικό εκγύμνασμα των «Πατέρων» (173). Στην σύγκρουση του ριζοσπαστικού Διαφωτισμού με την Ορθοδοξία η αρχαιότητα είναι διαρκώς και πολλαχώς παρούσα. Οι καλόγεροι, γράφει ο Παραβάτης Παμπλέκης, εἶναι φανερὸν τοῖς πᾶσι ὅτι ἐπέχουσιν τὸν τόπον τῶν παλαιῶν κυνικῶν φιλοσόφων (120). Ο αρχετυπικός παραβάτης Ιουλιανός είχε ξεμπροστιάσει τοὺς ἀπαιδεύτους κύνας, τα αμόρφωτα σκυλιά που καπηλεύτηκαν και διέστρεψαν τις αρχές της σωκρατικής φιλοσοφίας (και του Διογένη), καταφέρνοντας να εξευτελίσουν την φιλοσοφία στο όνομα, ακριβώς, της «φιλοσοφίας». Αναλόγως, το τάγμα των μαυροφόρων προσποιείται, εξαπατά τὸν κοινὸν καὶ μωρὸν λαόν (159), πλασάρει μια δεισιδαιμονία ὑποδυσαμένη καὶ μετακοσμήσασα ἑαυτὴν, ώστε να εμφανίζεται ως το αντίθετό της: γνώση του απείρου όντος (157). Ως πού φτάνει η άμεση και έμμεση, συνειδητή και ασυνείδητη σύνδεση του Παπλέκη με τον παγανιστικό κόσμο; Το Περὶ Θεοκρατίας διακρίνεται από μια προκλητική συμπάθεια για τους αρχαίους θεούς. Ο Παμπλέκης επικαλείται τον Δία (Οὐχὶ μὰ Δία, 221), ενδεχομένως προβοκατόρικη απάντηση στις κατηγορίες πως είναι Παραβάτης. Όμως η ευχή να κριθεί δικαίως από το αρχαιοελληνικό πάνθεον (227: δὲν εὑρίσκονται Ἑρμαῖ, Ἀθηναῖ, Ἀπόλλωνες, καὶ ἅπας ὁ λοιπὸς χορὸς καὶ θίασος τῶν θειοτάτων μουσῶν εἰς αὐτό;) δεν στοχεύει απλώς στον εμπαιγμό ή σκανδαλισμό των ορθοδόξων. Μαρτυρεί μια ψυχική μετανάστευση από έναν διανοητικό κόσμο σε έναν άλλον, την προσωπική ρήξη με την χριστιανική Ανατολή και την ιστορικότητα σε επίπεδο συμβολικό, κατόπιν σε εννοιολογικό: Δίδονται σοφοὶ Ἀπόλλωνες, οἵτινες μὲ ἅπαντα ὀρθὸν συλλογισμὸν θέλουσι μὲ κρίνει (227). Η βίαιη αλλαγή των ιερών ονομάτων αποσυσχετίζει το δίκαιον και την κρίσιν από το χριστιανικό ιερατείο και ζητά τη νοερή επιστροφή σε έναν κόσμο που δεν γνωρίζει την κληρικαλική περί δικαίου έννοια. Εδώ ελληνισμός και χριστιανισμός είναι ριζώματα που ξεπερνούν την περιοδολόγηση και την διάκριση Εσπερίας, Ανατολής, αρχαίας και νεώτερης Ελλάδας. Για τον Πατριάρχη Νεόφυτο και τον Αγάπιο, εντέλει όμως για τον Παμπλέκη και αργότερα για τον Καΐρη δεν υφίσταται καμιά διάκριση μεταξύ αρχαίου, βυζαντινού και νέου Ελληνισμού, αλλά μια αεικίνητη διαπλοκή του αρχαίου με το νέο και πάλη του αληθούς βίου με την απάτη και την προσποίηση, έστω και αν (ή μάλλον, επειδή ακριβώς) οι λέξεις αυτές νοηματοδοτούνται διαφορετικά. Γι᾽ αυτό ο Νεόφυτος χρεώνει στον Παμπλέκη διανοητικές οφειλές στον Σπινόζα και συνάμα στον παλαιὸν Ὀρφέαν (253), ενώ ο Πλαταμώνος μιλά για φίλους ἐνεστῶτας καὶ ἀρχαίους (106). Γι᾽ αυτό, όταν ο μαινόμενος αντιδιαφωτιστής Αθανάσιος Πάριος επιστρατεύει τον όρο «ἔξω σοφία», τότε απολύτως συνειδητά παραπέμπει στο θύραθεν σύμπαν της ύστερης αρχαιότητας.[18] Η ιστορική απόσταση μεταξύ Σπινόζα και παγανιστικού ελληνισμού είναι αντιστρόφως ανάλογη προς την διανοητική τους εγγύτητα. Άλλωστε οι δυτικοί θεολόγοι του δέκατου όγδοου αιώνα ανίχνευσαν ορθά στον Πλάτωνα έναν διανοητικό προπάτορα του σπινοζισμού (spinozismus ante Spinozam), αυτόν που βλέπει τον κόσμο ως έμψυχο εὐδαίμονα θεόν (Τιμ. 34d).[19] Ο Παναγιώτης Κονδύλης παρατήρησε ότι οι «εγκοσμιολατρικές» και «νεωτεριστικές» αναγνώσεις του Χριστιανισμού έτειναν στον σχηματισμό μιας «πεφωτισμένης θρησκείας» που λίγο διαφέρει από έναν «μετριοπαθή παγανισμό».[20] Η αυξανόμενη πόλωση μεταξύ ριζοσπαστικών και χριστιανικών τάσεων εμπόδισε τους μετριοπαθείς αρχαιολάτρες «να εμμείνουν όσο ίσως θα επιθυμούσαν στις παγανιστικές και εγκοσμιολατρικές όψεις της αρχαιοελληνικής κοσμοθεωρίας και βιοθεωρίας».[21] Νομίζω πως με την υπόθεση Παμπλέκη εκδιπλώνεται τούτη ακριβώς η πόλωση που δημιουργήθηκε προτού ο ριζοσπαστικός Διαφωτισμός μεταλλαχθεί σε μετριοπαθέστερες (κοραϊκές) εκδοχές· συνάμα πιστοποιείται η αποτυχημένη απόπειρα μιας πεφωτισμένης θρησκείας να αλώσει εκ των ένδον την ορθόδοξη Ανατολή. Η ελληνική ιδιοτυπία είναι πως μετά την ήττα της μετριοπαθούς κοραϊκής γραμμής τέτοιες ριζοσπαστικές τάσεις προς μια ελληνίζουσα έλλογη θρησκεία εμφανίζονται ξανά, με κύριους εκφραστές τον ουτοπιστή σοσιαλιστή Παναγιώτη Σοφιανόπουλο και τον Θεόφιλο Καΐρη. Στον ελληνικό χώρο ο ριζοσπαστικός διαφωτισμός δεν είναι μόνο το δυναμικό πρελούδιο διαφωτιστικών ιδεών του Παμπλέκη, αλλά εξίσου η έκκεντρη επιβίωση αυτών μετά το συμβατικό πέρας του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.[22] 6.Φιλοσοφία και οριακότητα Η Ἀκολουθία του Διονυσίου Πλαταμώνος δείχνει να είναι κράση σκωπτικής παραλλαγής αγιολογικής ακολουθίας και εκτραχηλισμένου λίβελλου. Η διαδεδομένη εκτίμηση ότι πρόκειται για σάτιρα και απόπειρα γελοιοποίησης[23] είναι μερικώς μόνον ορθή, εφόσον παραβλέπει την μαγικοθρησκευτική διάσταση του εκκεντρικού αυτού τροπαρίου. Ο Διονύσιος επικαλείται την Παναγία (95) στην μάχη εναντίον του προδρόμου τοῦ ἀντιχρίστου, σεσημειωμένου (110) και δαιμονισμένου (103) Παμπλέκη, κατόπιν προχωρεί σε μια μοναδική για τα ελληνικά δεδομένα τελετουργική χρήση της ύβρεως (105: τρανῶς πιστοὶ ὑβρίσωμεν...). Η λυτρωτική κορύφωση έρχεται με την παράδοση του Παμπλέκη στους δαίμονες που κατασπαράζουν το σκελετόμορφον σῶμα (93). Η χρήση της ευκτικής αναμενόμενη σε μια ευχή θανάτου: ὁ θεὸς καθέλοι σε εἰς τέλος, καὶ ἐκριζώσοι σε ἐκ γῆς ζώντων (108). Είναι όμως αλλόκοτες οι εκ περιτροπής διατυπώσεις σε χρόνο παρελθοντικό: τῶν δολίων δαιμόνων ὁ χορός... τυφλοῦ τοῦ σαπροῦ τὸ ἄμορφον σῶμα, σὺν τῇ ἀχρείᾳ ψυχῇ αὐτοῦ εἰς ᾅδου κατήγαγον (108-9, πβ. 95: τὸ σαπρὸν πτῶμα παρεδόθη τοῖς δαίμοσι σήμερον). Οι ιερές ύβρεις παρεμβαίνουν στον χρόνο και στον χώρο με την κρυπτική και συμβολική επαναληπτικότητα της λειτουργικής γλώσσας μετατρέποντας την σήμερον σε γιορτή και θρίαμβο της πίστεως. Η Ἀκολουθία δεν είναι μήτε σάτιρα, μήτε λίβελλος. Είναι ιδιότυπο κείμενο εξορκισμού. Με κείμενα όπως Ἡ Ἀκολουθία και το Περὶ Θεοκρατίας η αντίθεση Διαφωτισμού και ορθόδοξης παράδοσης φέρνει στην επιφάνεια ατιθάσευτα συναισθήματα παροξυσμικά και σκοτεινά, όσα μόνον εκκεντρικές, αποκλίνουσες και συνάμα απόλυτες γλωσσικές μορφές μπορούν κάπως να εκτονώσουν. Μολοταύτα οι συγγραφείς αυτοί διεκδικούν την πρόσβαση στη σημασία λέξεων που κατεξοχήν επικαλούνται φιλόσοφοι και λόγιοι, όπως θεός, ἱερό, νόμος, ἀλήθεια, γένος, φῶς. Άρα το εύλογο ερώτημα που τίθεται αφορά την φιλοσοφικότητα του λόγου μια τέτοιας ακραίας διεκδίκησης. Η πολιτικώς και ακαδημαϊκώς ορθή άποψη είναι πως φιλοσοφία σημαίνει εν πολλοίς διάλογος και (συν)ζήτηση. Πώς λοιπόν να γίνουν φορείς της φιλοσοφίας λίβελλοι, ύβρεις, κείμενα βίαια, αναθέματα, κατάρες και ευχές θανάτου; Η ιστορία της φιλοσοφίας απεχθάνεται τα άκρα: εκτροχιασμένες συγκρούσεις ιδεών θεωρούνται αυτομάτως ήσσονος φιλοσοφικής σημασίας. Τα πάθη είναι αντιφιλοσοφικά, παρασιτούν στον λόγο. Είναι, όμως, πάντοτε έτσι τα πράγματα; Είναι η ιστορία της φιλοσοφίας ένας διαρκής θρίαμβος της μετριοπάθειας; Η επιστροφή του ετερόφθαλμου Παμπλέκη είναι φιλοσοφικά πολύτιμη για δύο λόγους. Πρώτον, επειδή αναδεικνύει την κρυφή αξία των άκρων της ιστορίας της φιλοσοφίας: στα άκρα οι ιδέες αποκρυσταλλώνονται καθαρότερα και σαφέστερα, συγκεντρώνονται σε αυξημένη ποσόστωση, ο πυρήνας τους αποκαλύπτεται ανόθευτος, ακατέργαστος, ωμός και απλός, κυρίως όμως μη αναγώγιμος ή διαπραγματεύσιμος. Μελετώντας τις έσχατες συνέπειες των ιδεών γνωρίζει κανείς τις ιδέες στην απόλυτη, ιδεοτυπική ή καθαρή εκδοχή τους. Στην οριακή εκδοχή τους οι ιδέες αποκαλύπτουν πειραματικά την ἀκμὴν που έχουν δυνάμει, τον ακροτελευταίο αναβαθμό έντασης που μπορούν ίσως να φτάσουν προτού εκκινήσει η εκφυλιστική διαδικασία δαρβινικής προσαρμογής, μεταλλαγής και αλλοίωσής τους (βλ. την μετάβαση από τον Παμπλέκη στον Κοραή). Τα άκρα της ιστορίας της φιλοσοφίας είναι ζενίθ και συνάμα σημεία καμπής. Η ανακάλυψη τέτοιων σημείων είναι έργο μιας φιλοσοφικής έρευνας που δεν ενδιαφέρεται μόνο για τα σπουδαία κείμενα φιλοσοφικού στοχασμού, όσα άλλωστε δεν έχει να επιδείξει ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός, αλλά εξίσου για την προσωπική εμπειρία των ιδεών που διαχέονται διαμέσου κειμένων· και τέτοιες περιπτώσεις βιωμένων, ψυχικά ζυμωμένων ιδεών έχει πολλές και σπουδαίες να δείξει η Νεοελληνική Φιλοσοφία, από τον Ανθρακίτη ως τον Θεόφιλο Καΐρη. Εύκολα λοιπόν ο Παναγιώτης Κονδύλης διαπίστωνε την φιλοσοφική ατροφία του Νεοελληνικού εν σχέσει προς τον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό,[24] ακριβώς επειδή πρόκρινε μια κειμενοκεντρική αξιολόγηση της φιλοσοφίας αντί για εκείνην που προσμετρά την ψυχική ένταση και οριακή εμπειρία των ιδεών. Διότι αντικείμενο φιλοσοφικής μελέτης δεν είναι μόνον ο υψηλός στοχασμός ενός Καντ και ενός Βολταίρου, αλλά εξίσου ο τρόπος που συναντήθηκαν με τον στοχασμό αυτόν και αντέδρασαν πρόσωπα εξάλλου καταδικασμένα δια παντός στις υποσημειώσεις της παγκόσμιας ιστορίας της φιλοσοφίας. Ο Κονδύλης προσπέρασε ό,τι καθαρά δείχνει η περίπτωση Παμπλέκη: πως η πάλη με τις ιδέες, κατόπιν η πάλη με τους φορείς άλλων ιδεών, είναι ήδη φιλοσοφία και άρα ζήτημα της ιστορίας της φιλοσοφίας. Η υπόθεση Παμπλέκη έχει ειδική φιλοσοφική σημασία για έναν δεύτερο λόγο: επειδή οι μετριοπαθείς ιδέες συνδέονται με τις ριζοσπαστικές εκδοχές τους με έναν αθέατο διανοητικό ομφάλιο λώρο. Οπωσδήποτε η πολιτισμένη και καλογυαλισμένη επιφάνεια της ιστορίας της φιλοσοφίας εμπνέει ασφάλεια, ωστόσο υπογείως ρέουν ρεύματα που δεν γνωρίζουν ούτε ιερό, ούτε όσιο, ούτε μέτρο, διαπραγματεύσεις ή εκπτώσεις. Στην σκιά τιτάνων της νεώτερης φιλοσοφίας, όπως ο Καντ και ο Βολταίρος που διαρκώς σχοινοβατούν, ικανών διαμεσολαβητών, όπως ο Κοραής, παραμονεύουν φιλόσοφοι αποσυνάγωγοι, μεθόριοι και παράκτιοι, όπως ο Χριστόδουλος Παμπλέκης, οι οποίοι επαληθεύουν πλήρως ό,τι έγραψε ο Δανιήλ Χαρμς για την σημασία των άκρων: «Όλα τα άκρα είναι πολύ δύσκολα. Τα μεσαία μέρη είναι πιο εύκολο να γίνουν. Το δε κέντρο δεν απαιτεί κανενός είδους προσπάθεια. Το κέντρο είναι ισορροπία. Δεν υπάρχει σ᾽ αυτό κανενός είδους πάλη».[25] [1] Λίγα χρόνια αργότερα (1802) o άγρυπνος Πατριάρχης κάλυπτε με κόλλα και χαρτί αμφιλεγόμενες προσθήκες σε όσα αντίτυπα της πρώτης έκδοσης του Πηδαλίου του Νικοδήμου του Αγιορείτου έπεφταν στα χέρια του, προσθέτοντας χειρόγραφη επιστολή με το σκεπτικό του. Βλ. Σ. Καρύδης, «Η χειρόγραφη εκδοχή της εγκυκλίου του πρώην Κωνσταντινουπόλεως Νεοφύτου Ζ΄ (1802) για τις προσθήκες στην α΄ έκδοση του Πηδαλίου», Ο Ερανιστής 27 (2009), 259-262. [2] Ν. Κ. Ψημμένος, Η ελληνική φιλοσοφία από το 1453 ως το 1821, τόμος Β΄, Γνώση, Αθήνα 1989, 456. [3] Από φιλοσοφική άποψη τα Περὶ Θεοκρατίας και Περὶ φιλοσόφου (έργο εξαρτημένο σε μεγάλο βαθμό από την γαλλική Εγκυλοπαίδεια) είναι συμπληρωματικές όψεις της ίδιας κοσμοθεωρίας. Κοινή θέση είναι πως κλήρος και ηγεμόνες χρησιμοποιούν την θρησκεία εργαλειακά για να διατηρούν την εξουσία τους και να διαχειρίζονται την γνώση. Βλ. εδώ το σχετικό κεφάλαιο στο Π. Τσολιάς, Η κριτική της θρησκείας στον Νεολληνικό Διαφωτισμό, Προσκήνιο, Αθήνα 2010, 55-77. [4] Ο Σάθας (Νεοελληνική Φιλολογία, Αθήνα 1865, 495) αναφέρει ως συγγραφέα τον Δημήτριο Γοβδελά. [5] B. Lauret, «Οὐ λήψῃ τὸ ὄνομα Κυρίου τοῦ Θεοῦ σου ἐπὶ ματαίῳ», στο Δ. Δημούλης κ.ά. (επιμ.) Δικαίωμα στη Βλασφημία, Μαύρη Λίστα, Αθήνα 2000, 83-9. [6] Φ. Ηλιού, «Η σιωπή για τον Χριστόδουλο Παμπλέκη», Ιστορικά, Β.4 (1985), 387. [7] Τούτο χάρη στην ανθολογία κειμένων του Ψημμένου, ό.π., 459-489, η οποία εδώ αντλεί από την Ελληνική Βιβλιογραφία των Λαδά-Χατζηδήμου (1970). [8] J. Israel, Radical Enlightenment: Philosophy and the Making of Modernity, 1650–1750, OUP, Οξφόρδη 2002. [9] Για την προσέγγιση αυτή βλ. Τσολιάς, ό.π., 73. [10] Περὶ τῆς ἀληθοῦς φιλοσοφίας ἢ ἀντιφώνησις πρὸς τὸν παράλογον ζῆλον τῶν ἀπὸ τῆς Εὐρώπης ἐρχομένων φιλοσόφων, Σύρος 1866 [1802], 61. [11] Στοιχεῖα Φιλοσοφίας, ιη´, ιθ´. Για τις ομοιότητες των δύο φιλοσόφων βλ. Ν. Σινιόσογλου, Θεόφιλος Καΐρης, Γνωστική - Στοιχεία Φιλοσοφίας, Καΐρειος Βιβλιοθήκη, Άνδρος 2008, 71-2, 75-6. [12] Δες εδώ Αγαπίου Κολυβά Παπαντωνάτου, Ἀνατροπὴ τῆς Φραγμασωνικῆς πίστεως (1782), επιμ. π. Γ. Δ. Μεταλληνός, Χαρ. Α. Μηνάογλου, Τρίκαλα, Πρότυπες Θεσσαλικές Εκδόσεις 2007, 28. [13] Αγάπιος, Ἀνατροπή, 52. [14] Καΐρης, Αλληλογραφία, Α2.324. [15] Αγάπιος, Ἀνατροπή, 28, 159, 113-4. [16] Αγάπιος, Ἀνατροπή, 91, 219-20, 28. [17] Λιβανίου, Πρὸς Θεοδόσιον τὸν βασιλέα ὑπὲρ τῶν ἱερῶν, 8. [18] Σινιόσογλου, Καΐρης, 26. [19] Israel, Radical Enlightenment, 671-3. [20] Π. Κονδύλης, Οι αιτίες της παρακμής της σύγχρονης Ελλάδας, Η καχεξία του αστικού στοιχείου στη νεοελληνική κοινωνία και ιδεολογία, Θεμέλιο, Αθήνα 2011, 47. [21] Ό.π., 49. [22] Βλ. Χ. Μαγουλάς, A. Μαρίνης, Σ. Μυρογιάννης, Ν. Σινιόσογλου, Π. Τσολιάς, Ριζοσπαστικός Διαφωτισμός στη Νεώτερη Ελλάδα, Ηρόδοτος, Αθήνα 2014 (υπό έκδοση). [23] Πβ. Ψημμένος, Νεοελληνική Φιλοσοφία, 457 και G. Podskalsky, Η ελληνική θεολογία επί Τουρκοκρατίας 1453-1821, μτφρ. Γ.Δ. Μεταλληνός, ΜΙΕΤ, Αθήνα 2008, 465. [24] Π. Κονδύλης, Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός, Θεμέλιο, Αθήνα 1998. [25] D. Kharms, Το Γαλάζιο Τετράδιο, Νεφέλη, Αθήνα 2010, 207.

Το μαύρο μαργαριτάρι της νεοελληνικής φιλοσοφίας

Σύνδεση